ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
BASLAWISH TÁLIM ANA TILI SABAQLARINDA OQIWSHILARDIŃ
LINGVISTIKALIQ KOMPETENCIYALARIN QÁLIPLESTIRIW JOLLARI
Turganbekova Gulsiyma Ziyuarbek qızı
Ájiniyaz atındaǵı Nókis mámleketlik pedagogika instituti 1-kurs magistrantı
https://doi.org/10.5281/zenodo.14855346
Anotaciya:
Maqalada baslawısh tálim ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń lingvistikalıq
kompetenciyaların qáliplestiriw arqalı tildi túsiniw, ańlatıw hám tuwrı isletiw qábiletlerin
rawajlandırıw haqqında maǵlıwmat beriledi.
Tayanısh sózler
: lingvistika, kompetenciya, metodlar, grammatika, leksika, fonetika,
pragmatika, bahalaw, faktorlar.
Baslawısh tálimde ana tili sabaqları oqıwshılardıń ulıwma bilim dárejesin, pikirlew
qábiletin hám ushırasıw kónlikpelerin rawajlandırıwda zárúrli rol oynaydı. Oqıwshılardıń
lingvistikalıq kompetenciyaların qáliplestiriw - bul tildi túsiniw, ańlatıw hám tuwrı isletiw
qábiletlerin rawajlandırıw procesi bolıp tabıladı. Baslawısh klass oqıwshıları ushın ana tilin
úyretiw metodikası ayrıqsha jantasıwlardı talap etedi, sebebi bul dáwirde tildi úyreniwdiń
tiykarǵı principleri hám metodları qáliplesedi.
1. Lingvistikalıq alıq kompetenciyaning mánisi:
Lingvistikalıq kompetenciya - bul tildi tolıq hám nátiyjeli isletiw qábileti bolıp tabıladı.
Ol tómendegi tiykarǵı bólimlerden dúziledi:
-
Grammatika
: Til qaǵıydaların túsiniw hám olardan tuwrı paydalanıw.
-
Leksika
: Sóz baylıǵın rawajlandırıw, jańa sózlerdi ózlestiriw.
-
Fonetika
: Sesler hám olardıń aytılıwın túsiniw.
-
Pragmatika
: Tilden maqsetli hám sóylesiwde nátiyjeli paydalanıw.
Baslawısh
tálimde
bul
kompetenciyalardı
qáliplestiriwde
oqıwshılardıń
qızıǵıwshılıqların esapqa alıw, olardıń aktiv qatnasın támiyinlew zárúrli bolıp tabıladı. Bul
dáwirde oqıwshılar tek ǵana tildi úyrenip qalmastan, bálki oǵan bolǵan qızıǵıwshılıqtı da
rawajlantıradı.
2. Baslawısh tálimde lingvistikalıq kompetenciyanı qáliplestiriw metodları :
Baslawısh klasta lingvistikalıq kompetenciyanı qáliplestiriwdiń metodikası
oqıwshılardı tildi úyretiwdiń aktiv hám interaktiv usıllarına tiykarlanadı. Tómendegi
metodlar nátiyjeli boladı :
- dialogik jantasıw : Oqıwshılarǵa túrli jaǵdaylarda ushırasıw múmkinshiliklerin jaratıw,
interaktiv sáwbetler ótkeriw. Bul usıl oqıwshılarǵa tildi aktiv túrde isletiw, pikirlerin anıq
ańlatıw hám basqalar menen ushırasıw imkaniyatın beredi.
- oyınlar hám rolli oyınlar : Oyınlar járdeminde oqıwshılar tildi úyretiw procesine
qızıǵıwshılıq bildiredi hám úyrengenlerin ámelde qollaydı. Mısalı, dúkan oyını, restoranda
buyırtpa beriw hám basqalar.
- jazba hám awızsha jumıslar : Oqıwshılardı gúrrińler jazıwǵa, qosıqlar aytıwǵa yamasa
qandayda bir tema turalı pikirlerin bayanlawǵa xoshametlew, bul bolsa olarǵa tildi túrli sırtqı
kórinislerde qollawdı úyretedi.
- vizuallar hám multimediya materialları : Súwretler, videolar, audio materiallar
járdeminde oqıwshılarǵa tildiń túrli táreplerin túsindiriw hám ámelde qollaw.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
3. Oqıwshılardıń lingvistikalıq kompetenciyaların bahalaw hám rawajlandırıw :
Baslawısh tálimde lingvistikalıq kompetenciyanı bahalaw oqıwshılardıń tildi qanshelli
tuwrı hám nátiyjeli islep atırǵanlıǵın anıqlaw ushın zárúr bolıp tabıladı. Bahalaw procesi
tómendegi sırtqı kórinislerde ámelge asırılıwı múmkin:
-
jazba jumıslar
: Oqıwshılarǵa temalar boyınsha gúrrińler yamasa dóretpeler jazıwdı
tapsırıw.
-
awızsha intervyular
: Oqıwshılar menen sáwbetler shólkemlestiriw, olar óz pikirlerin
awızsha túrde ańlatıwǵa ádetlenedi.
-
sınaqlar hám testler
: Oqıwshılardıń grammatika, leksika hám fonetika boyınsha
bilimlerin bahalaw ushın hár qıylı testler hám sınaqlar ótkeriw.
-
rawajlanıw kartaları
: Hár bir oqıwshı boyınsha individual rawajlanıw kartaları
dúziw hám olar tiykarında oqıwshılardıń jetiskenliklerin bahalaw.
4. Lingvistikalıq kompetenciya rawajlanıwındaǵı tiykarǵı faktorlar
:
-
oqıtıwshınıń roli
: Oqıtıwshınıń aktiv qatnası, oqıwshılarǵa turaqlı xoshamet beriw
hám olardı jańa bilimlerdi ózlestiriwge úndew. Oqıtıwshı oqıwshılardıń tildi ózlestiriw
procesin baqlawı, olardıń qátelerin tuwrılap, turaqlı túrde pikir xabar beriwleri ushın
múmkinshilik jaratıwı kerek.
-
oqıw ortalıǵınıń maslasıwshańlıǵı
: Klastaǵı oqıw ortalıǵınıń unamlı bolıwı,
oqıwshılardı til úyreniw procesine qızıqtırıwı hám xoshametlewi zárúr. Bul proceste kóbirek
interaktiv sabaqlar, redakciya, gruppa jumısları hám talqılaw metodlarınan paydalanıw
nátiyjeli boladı.
-
texnologiyalardan paydalanıw
: Zamanagóy texnologiyalar, mısalı, interaktiv tálim
platformaları, oqıwshılarǵa tildi úyreniwde jańa múmkinshilikler jaratadı.
Baslawısh tálimde ana tili sabaqlarında oqıwshılardıń lingvistikalıq kompetenciyaların
qáliplestiriw metodikası tildi úyreniw procesin tek ǵana ilimiy, bálki ámeliy tárepten de
nátiyjeli qılıwdı maqset etedi. Interaktiv hám innovciyalıq metodlar járdeminde oqıwshılar
ózleriniń tildi túsiniw, ańlatıw hám qollaw kónlikpelerin rawajlantıradı. Bul metodlardıń
tuwrı qollanılıwı oqıwshılardıń tilge bolǵan qızıǵıwshılıǵın asırıp, olarǵa jáne de nátiyjeli tálim
alıw múmkinshiligin jaratadı.
References:
1.
Mirzayeva M. (2021). “Boshlang'ich ta'limda ona tili metodikasi” Toshkent: O'zbekiston
pedagogika nashriyoti.
2.
Xudoyberdiyeva D. (2019). “Ona tili darslarida o'quvchilarni lingvistik kompetentsiyani
rivojlantirish” Toshkent: Fan va ta'lim.
3.
Abdullaeva Sh. (2020). “Lingvistik kompetentsiya va uning ta'limdagi roli” Toshkent:
Oliy ta'lim nashriyoti.
4.
library.ziyonet.uz
