ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
O'ZBEK VA RUS MUMTOZ ASARLARIDA "DO'STLIK" KONSEPTINING
LINGVOMADANIY TAHLILI
Eshkuvatova Dilorom Fayzullayevna
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
"Rus tili va Adabiyoti" kafedrasi o'qituvchisi.
dilorom.eshkuvatova.1989@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14854864
Annotatsiya.
Ushbu maqolada o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida "do‘stlik" konsepti
lingvomadaniy jihatdan tahlil qilinadi. Tadqiqotda "do‘stlik" tushunchasining badiiy
matnlardagi semantik, leksik va pragmatik xususiyatlari aniqlanib, turli davr va muhitlarda
shakllangan do‘stlik namunalari taqqosiy tahlil qilinadi. Shuningdek, o‘zbek va rus xalq og‘zaki
ijodi, maqollar, hikmatli so‘zlar hamda mumtoz asarlarda do‘stlikning ma’naviy-axloqiy
ahamiyati o‘rganiladi. Maqola natijalari lingvistika, madaniyatshunoslik va adabiyotshunoslik
sohalarida "do‘stlik" konseptining mazmunini yanada chuqurroq tushunishga xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Do‘stlik konsepti, lingvomadaniyatshunoslik, o‘zbek mumtoz adabiyoti,
rus mumtoz adabiyoti, semantik tahlil, leksik birliklar, ma’naviy qadriyatlar, axloqiy mezonlar,
badiiy matn, taqqosiy tadqiqot.
Insoniyat taraqqiyoti davomida do‘stlik qadimiy va doimiy qadriyat sifatida jamiyat
hayotida muhim o‘rin egallab kelgan. Do‘stlik tushunchasi shaxslararo munosabatlarning eng
ezgu ko‘rinishlaridan biri bo‘lib, u turli xalqlarning madaniy merosida, xususan, mumtoz
adabiyotida keng yoritilgan. O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konsepti asrlar
davomida shakllangan va turli badiiy obrazlar orqali ifodalangan bo‘lib, uning lingvomadaniy
tadqiqi bugungi kunda dolzarb ilmiy yo‘nalishlardan biri hisoblanadi.
O‘zbek adabiyotida do‘stlik g‘oyasi Alisher Navoiy, Bobur, Abdulla Qodiriy kabi
adiblarning asarlarida insoniylik, vafodorlik, sadoqat va hamkorlik timsoli sifatida talqin
etiladi. Rus mumtoz adabiyotida esa Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy,
Anton Chexov kabi yozuvchilarning ijodida do‘stlik turli xil ijtimoiy va axloqiy kontekstlarda
o‘z ifodasini topgan. Ushbu tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik
konseptining lingvomadaniy xususiyatlari, uning leksik-semantik jihatlari hamda badiiy
asarlardagi namoyon bo‘lish shakllari o‘rganiladi.
Tadqiqotning dolzarbligi shundaki, lingvomadaniyatshunoslik fanida do‘stlik konsepti
milliy mentalitet va madaniy qadriyatlarning muhim ko‘rsatkichi sifatida qaraladi. O‘zbek va
rus xalqlarining tarixiy va madaniy aloqalari do‘stlik konsepti qanday shakllanganini va
ularning milliy adabiyotlarida qanday aks etganini tahlil qilish imkonini beradi. Ushbu
maqolada mumtoz asarlardagi do‘stlik motivlari, ularning lingvistik va madaniy xususiyatlari
taqqosiy yondashuv asosida tahlil qilinadi.
Tadqiqotning asosiy maqsadi – o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik
konseptining lingvomadaniy mazmunini ochib berish, uning semantik va pragmatik jihatlarini
tahlil qilish hamda turli badiiy asarlarda do‘stlikning qanday tasvirlanganligini ko‘rsatishdan
iborat. Shu asosda ushbu konseptning milliy adabiyotlar rivojiga va xalq ongidagi axloqiy
tamoyillarga ta’siri o‘rganiladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
Mazkur tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida "do‘stlik" konseptining
lingvomadaniy tahlilini amalga oshirish uchun quyidagi ilmiy tadqiqot usullari qo‘llanildi:
Taqqoslash-tarixiy metod – o‘zbek va rus adabiyotlarida do‘stlik konseptining
shakllanishi, tarixiy taraqqiyoti va turli davrlardagi ifodalanish xususiyatlarini o‘rganishda
qo‘llandi. Ushbu metod orqali do‘stlik konsepti milliy mentalitet va madaniy qadriyatlar bilan
qanday bog‘liqligi tahlil qilindi.
Lingvosemantik metod – do‘stlik konseptining lug‘aviy va semantik jihatlarini aniqlash,
badiiy matnlarda ishlatilgan sinonimik qatorlar, metaforalar, frazeologik birikmalar va
stilistik vositalarni o‘rganish maqsadida qo‘llanildi.
Diskursiv tahlil metodi – do‘stlik mavzusining badiiy matn kontekstida qanday talqin
qilinishi, mualliflarning uslubiy yondashuvi va matn ichidagi lingvomadaniy xususiyatlarni
ochib berishga xizmat qildi.
Struktural-semantik metod – do‘stlik konseptining o‘zbek va rus mumtoz
adabiyotlaridagi namoyon bo‘lish shakllarini tizimli ravishda tahlil qilish uchun ishlatildi.
Ushbu metod do‘stlikning qanday leksik birliklar orqali ifodalanganligini va ularning semantik
maydonini aniqlashga yordam berdi.
Kontent-tahlil metodi – mumtoz asarlarda do‘stlik bilan bog‘liq leksik birliklar, iboralar
va badiiy tasvir vositalarining chastotasini aniqlash, ularning qanday kontekstda ishlatilishini
o‘rganish uchun qo‘llanildi.
Kognitiv-lingvistik metod – do‘stlik konseptining o‘zbek va rus adabiyotlaridagi mental
va ijtimoiy qirralarini tahlil qilish, bu tushuncha qanday ma’no yuklayotgani va turli asarlar
doirasida qanday shakllanganligini aniqlash uchun qo‘llanildi.
Interpretativ metod – o‘zbek va rus adabiyotida do‘stlik obrazlari, ularning lingvistik va
madaniy jihatdan talqin qilinishi bo‘yicha chuqur tahlil olib borish va asarlarning badiiy-
estetik mazmunini ochib berish maqsadida ishlatildi.
Ushbu metodlar orqali tadqiqotda o‘zbek va rus mumtoz asarlarida do‘stlik konseptining
lingvomadaniy xususiyatlari ilmiy-nazariy asosda chuqur tahlil qilindi.
Tadqiqot natijalari o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konseptining
lingvomadaniy xususiyatlarini chuqur tahlil qilishga imkon berdi. Quyidagi asosiy natijalar
aniqlandi: O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konsepti insoniylik, sadoqat,
vafodorlik va hamkorlik tushunchalari bilan bog‘liq ekani aniqlandi. Ikkala adabiy an’anada
ham do‘stlik konsepti nafaqat shaxsiy munosabatlar, balki jamiyat taraqqiyoti va ma’naviy
qadriyatlarning muhim elementi sifatida talqin etilgan. O‘zbek adabiyotida do‘stlik konsepti
turli poetik vositalar (metafora, personifikatsiya, ramziy ma’nolar) orqali ifodalangan. Alisher
Navoiy, Bobur kabi adiblarning asarlarida do‘stlik insoniy fazilatlarning eng oliy shakli sifatida
tasvirlangan.
Rus mumtoz adabiyotida do‘stlik tushunchasi ijtimoiy tenglik, ishonch va birodarlik
g‘oyalari bilan bog‘liq holda ishlatilgan. Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy va Fyodor
Dostoyevskiy asarlarida do‘stlikni sinovdan o‘tkazadigan hayotiy sharoitlar keng yoritilgan.
Leksik tahlil shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek tilida do‘stlikni ifodalovchi so‘zlar (do‘st, birodar,
hamroh, qadrdon) ko‘pincha iliqlik va ishonch ifodalovchi frazeologik birliklar bilan
uyg‘unlashgan. Rus tilida esa (дружба, товарищество, братство) kabi so‘zlar ko‘proq
ijtimoiy va tarixiy kontekstlarda qo‘llaniladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
O‘zbek mumtoz adabiyotida do‘stlik aksariyat hollarda ma’naviy poklik va insoniy
sadoqat bilan bog‘lanadi. Masalan, Navoiy asarlarida do‘stlik axloqiy yetuklik belgisi sifatida
tasvirlangan. Rus adabiyotida esa do‘stlik konsepti realistik yondashuv bilan ifodalangan
bo‘lib, hayot sinovlarida do‘stlikning rost yoki yolg‘on ekanligi tekshirilib boriladi. Ayniqsa,
Tolstoy va Dostoyevskiy asarlarida do‘stlik axloqiy qarama-qarshiliklar orqali sinovdan
o‘tkaziladi. O‘zbek va rus adabiyotlarida do‘stlik qadriyat sifatida yuksak baholansa-da, uning
namoyon bo‘lish shakllari turlicha. O‘zbek adabiyotida do‘stlik odob-axloq va diniy qadriyatlar
bilan bog‘liq bo‘lsa, rus adabiyotida u ko‘proq ijtimoiy va falsafiy nuqtayi nazardan tahlil
qilingan. Ikkala madaniyatda ham do‘stlikni ifodalovchi maqollar va iboralar keng qo‘llaniladi.
Masalan, o‘zbek tilida
"Do‘st boshingdan kechirma, dushman etagingdan tutmasin"
, rus tilida
esa
"Старый друг лучше новых двух"
kabi maqollar do‘stlikning barqarorligi va ahamiyatini
ifodalovchi lingvistik birliklar sifatida ishlatilgan.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konsepti keyingi davr adabiyotlariga ham
katta ta’sir ko‘rsatgan. Masalan, Cho‘lpon va Oybek asarlarida do‘stlik inqilobiy g‘oyalar bilan
uyg‘unlashtirilgan, rus adabiyotida esa bu motiv 19–20-asrlarda ham dolzarb bo‘lib qolgan.
Umuman olganda, tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, o‘zbek va rus mumtoz
adabiyotlarida do‘stlik konsepti milliy mentalitet, ijtimoiy qadriyatlar va madaniy meros bilan
chambarchas bog‘liq bo‘lib, u turli badiiy vositalar orqali o‘ziga xos tarzda namoyon bo‘lgan.
O‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik konseptining lingvomadaniy tahlili shuni
ko‘rsatadiki, bu tushuncha har ikkala madaniyatda insoniy munosabatlarning eng muhim
jihatlaridan biri sifatida talqin etilgan. Tadqiqot davomida o‘zbek va rus adabiyotida do‘stlik
konseptining lingvistik, semantik va madaniy jihatlari o‘rganildi.
O‘zbek mumtoz adabiyotida do‘stlik asosan axloqiy poklik, vafodorlik va sadoqat bilan
bog‘liq bo‘lib, Alisher Navoiy, Bobur va boshqa adiblarning asarlarida bunday munosabatlar
yuksak qadriyat sifatida tasvirlangan. Masalan, Navoiy asarlarida do‘stlik insonga eng katta
boylik sifatida talqin qilinib, u inson axloqining eng oliy darajasi ekanligi uqtiriladi. O‘zbek
xalq og‘zaki ijodida ham do‘stlik doimo sadoqat va hamjihatlik timsoli sifatida tasvirlangan.
Rus mumtoz adabiyotida esa do‘stlik turli hayotiy sinovlar orqali tekshiriladigan qadriyat
sifatida talqin etiladi. Aleksandr Pushkin, Lev Tolstoy, Fyodor Dostoyevskiy asarlarida do‘stlik
nafaqat shaxsiy munosabatlar doirasida, balki ijtimoiy va falsafiy qarashlar nuqtayi nazaridan
ham muhokama qilinadi. Masalan, Dostoyevskiy asarlarida do‘stlik insoniy axloq va irodani
sinovdan o‘tkazuvchi omil sifatida tasvirlanadi. Tolstoy asarlarida esa do‘stlik ko‘proq ijtimoiy
barqarorlik va axloqiy tamoyillar bilan bog‘lanadi.
Lingvistik jihatdan olib qaraganda, o‘zbek va rus tillarida do‘stlik konseptini ifodalovchi
turli leksik birliklar, iboralar va maqollar mavjud bo‘lib, ular ushbu tushunchaning milliy
mentalitet va madaniyatdagi o‘rnini ko‘rsatadi. O‘zbek tilida
"Do‘st-birodar boshga ish
tushganda bilinadi"
, rus tilida esa
"Друзья познаются в беде"
kabi maqollar bir-biriga juda
yaqin ma’no kasb etadi va do‘stlikning sinov orqali tekshirilishini ifodalaydi. O‘zbek va rus
adabiyotlarida do‘stlik konsepti milliy qadriyatlar, diniy tushunchalar va ijtimoiy
munosabatlar bilan bog‘liq holda shakllangan bo‘lib, ularning lingvistik va badiiy ifodasi har
bir xalqning madaniy merosini aks ettiradi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek va rus mumtoz adabiyotlarida do‘stlik
konsepti lingvomadaniy jihatdan o‘ziga xos xususiyatlarga ega bo‘lib, uning talqini milliy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
mentalitet va adabiy an’analarga bog‘liq. Ikkala adabiyotda ham do‘stlik konsepti sadoqat,
ishonch va insoniy fazilatlar bilan bog‘langan. O‘zbek va rus tilida do‘stlikni ifodalovchi
maqollar va iboralar ko‘p hollarda o‘xshash ma’noga ega. Adabiy obrazlar do‘stlikning inson
hayotidagi muhim jihatlaridan biri ekanligini ta’kidlaydi. O‘zbek adabiyotida do‘stlik asosan
axloqiy poklik va sadoqat bilan bog‘langan bo‘lsa, rus adabiyotida u hayot sinovlari orqali
tekshiriladigan qadriyat sifatida tasvirlangan. O‘zbek mumtoz asarlarida do‘stlik ko‘proq
poetik va idealistik yo‘sinda berilgan bo‘lsa, rus adabiyotida realistik yondashuv kuchliroq.
Rus adabiyotida do‘stlik ko‘pincha ijtimoiy-siyosiy omillar bilan bog‘langan holda
tasvirlanadi, o‘zbek adabiyotida esa u ko‘proq axloqiy qadriyatlar bilan izohlanadi. Ushbu
tadqiqot natijalari o‘zbek va rus madaniy merosida do‘stlik konseptining qanday talqin
qilinganini ko‘rsatish bilan birga, lingvomadaniy tadqiqotlar uchun ham muhim ilmiy asos
yaratadi. Kelgusida ushbu mavzuni yanada kengaytirish, zamonaviy adabiyotlarda do‘stlik
konseptining evolyutsiyasini o‘rganish va boshqa tillardagi adabiyotlar bilan qiyosiy tahlil
qilish istiqbolli yo‘nalishlardan biri bo‘lishi mumkin.
References:
1.
Alisher Navoiy. Xamsa. – Toshkent: Fan, 1983.
2.
Bobur Zahiriddin Muhammad. Boburnoma. – Toshkent: Sharq, 1993.
3.
Oybek. Navoi – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1968.
4.
Cho‘lpon. Kecha va kunduz. – Toshkent: Adabiyot va san’at nashriyoti, 1990.
5.
Aleksandr Sergeyevich Pushkin. Evgeniy Onegin. – Moskva: Eksmo, 2008.
6.
Lev Tolstoy. Anna Karenina. – Moskva: AST, 2010.
7.
Fyodor Dostoyevskiy. Jinoyat va jazo. – Moskva: AST, 2011.
8.
V. Dahl. Tolkovyy slovar’ zhivogo velikorusskogo yazyka. – Moskva: Nauka, 2005.
