ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
148
BELBOGʻLİ KURASHCHİLARNİ TAYYORLASHDA İNDİVİDUAL
YONDASHUVNİNG ZAMONAVİY HOLATİ
Xamroyev Alibek Shuxrat oʻgʻli
Mustaqil izlanuvchi
O‘zbekiston davlat jismoniy tarbiya va sport universiteti
Chirchiq shahri, O‘zbekiston
E-mail: alibekxamroyev327@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14973587
Annotatsiya:
Ushbu maqolada belbogʻli kurashchilarni tayyorlashda individual
yondashuvning zamonaviy holati, kurashchilarning individual tayyorgarligini tashkil qilish
boʻyicha ma’lumotlar, individual tayyorgarlikning afzalliklari haqida ma’lumotlar bayon
etilgan.
Kalit soʻzlar:
Belbogʻli kurash, texnik tayyorgarik, individual tayyorgarlik, mashgʻulot
jarayoni, individual yondashuv.
Sport kurashlarida yuqori natijaga erishish va musobaqalarda qoʻyilgan maqsadlarga
erishishda kuraschilarni tayyorgarligining individual yondashuvlarini qoʻllash samarali
jarayon boʻlib hizmat qilishi mumkin. Shuningdek kurashchilarning yutuqlarini barqaror
oshirish ularning tayyorgarligini individuallashtirish muammosini hal qilish samaradorligiga
bog‘liq. Kurashchilarning individual imkoniyatlarini rivojlantirish va amalga oshirish
jarayonlarida muhim xususiyatlardan biri, har bir kurashchining xususiyatlariga mos keladigan
tanlov yondashuvining qo‘llanilishidir. Bu jarayonlarda jamoaviy yondashuvning o‘rniga
individual yondashuvning qo‘llanishi, kurashchilarning hujum harakatlari texnik-taktik
darajasini oshirishga yordam bermoqda.
Bugungi kunda, adabiyotlarda individual yondashuvning turli xil talqinlari mavjud.
A.Taymazov oʻzining tadqiqot ishlarida, bu yondashuvni kurashchining barcha shaxsiy
xususiyatlarini inobatga olgan holda pedagogik jarayon sifatida ko‘rib chiqadi. Bunday
yondashuvni amalga oshirishda ko‘p miqdordagi xususiyatlarni hisobga olish zarur bo‘lgani
sababli, tashkilot va metodik jihatdan bu vazifani bajarish qiyinlashadi [1; 132 b]. Boshqa bir
yondashuvni Z.Bakiyev taklif qilgan bo‘lib, unda kurashchining musobaqalardagi
muvaffaqiyatiga ta'sir qiluvchi asosiy individual xususiyatlar ajratilib, tayyorgarlik jarayoni shu
xususiyatlar asosida tashkil etilishi kerak deb hisoblanadi [2; 117-119 b]. Muallif erkin
kurashda kurashchilarning musobaqa faoliyati jarayonida keng qamrovli operativ nazorat
zarurligini ta'kidlaydi. Bellashuv jarayoni vaqt oʻtishi bilan tezroq va intensivroq boʻlib, bu
kurashchilardan texnik-taktik vazifalarni darhol hal qilishni va raqibga nisbatan strategiyani
qoʻllashni talab qildi. Kurash musobaqalarini boshqarish nazariyasi bo‘yicha yondashish yuqori
malakali sportchilarni tayyorlashda individual yondashuvni ta’minlashga xizmat qiladi. Bu
yondashuv sportchining individual ehtiyojlari va imkoniyatlarini hisobga olgan holda
tayyorlanishni samarali tashkil etishga imkon beradi. Musobaqa faoliyatini operativ nazorat
asosida boshqarish jarayoni esa bir qancha ilmiy talablarni qondirish orqali amalga oshiriladi:
-Boshqaruv subyekti va obyektining mavjudligi: Sport faoliyatida boshqaruv subyekti
murabbiy yoki murabbiylar kengashi (KNG) hisoblanadi, boshqaruv obyekti esa sportchi yoki
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
149
jamoa. Bu orqali sportchi va murabbiy o‘rtasidagi aloqalar aniqlashtiriladi va boshqaruv tizimi
yaratilib, nazorat mexanizmi shakllantiriladi.
-Qaror qabul qilish va amalga oshirish harakati: Boshqaruv jarayonining asosi sifatida
aniq maqsadni belgilash hamda qaror qabul qilish va uni amalga oshirish faoliyati tan olinadi.
Murabbiy tomonidan qabul qilinadigan qarorlar sportchining rivojlanishiga va o‘qitish
jarayonining muvaffaqiyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
-Tayyorgarlik modeli asosida boshqaruv asosida boshqaruv: Bu musobaqalarga
tayyorgarlik jarayonida sportchining hozirgi holati va musobaqa talablari o‘rtasidagi farqlarni
ko‘rib chiqishni talab qiladi. Tayyorgarlik modeli asosida boshqaruv murabbiy tomonidan
sportchiga qo‘yiladigan maqsadlar va vazifalarni o‘z ichiga oladi.
A.Taymazov, Z.Bakiyev, Krikuxa. Yu. Yu, Zaxarov. F. Ye.ning fikriga ko‘ra kelajakda
kurashchilarning individual imkoniyatlarini takomillashtirish zaruriyati yanada ortib boradi.
Kurashchining individual uslubini belgilovchi asosiy omillardan biri hujumkor usullardir.
Texnik-taktik tayyorgarlik faqat texnik usullarni o‘rganish bilan cheklanmay, balki ko‘proq
taktik tayyorgarlikni rivojlantirish va hujumkor harakatlarning samaradorligini oshirish orqali
takomillashtiriladi [1; 132 b, 2; 117-119 b, 3; 145 b, 4; 135 b].
A.Taymazov va Z.Bakiyev ta’kidlashicha individual tayyorgarlik bosqichida ba’zi
hujumkor harakatlarni yuqori darajada oʻzlashtirish zarur, chunki bunday harakatlar har
qanday raqib bilan bellashuvda qudratli qurolga aylanadi. Ushbu harakatlar ko‘pincha “korona”
usuli (asosiy usul) yoki kombinatsiyali bellashuv uslubidagi sevimli harakatlar deb ataladi.
Bunday usullar kurashchining kombinatsion uslubini shakllantirishda muhim ahamiyatga ega
bo‘lib, raqiblar uchun eng xavfli va oldindan ko‘rish qiyin bo‘lgan uslub hisoblanadi [1; 132 b,
2; 117-119 b].
A.Taymazov, Z.Bakiyev, Krikuxa. Yu. Yu, Zaxarov. F. Ye.ning sportchilarni tayyorlash
jarayonini individuallashtirish kurash turlari uchun juda muhim ahamiyatga ega. Ushbu sport
turlari bo‘yicha bellashuvlar bevosita jismoniy kontakt va keskin raqobat sharoitida, organizm
tizimlarining yuqori zo‘riqish holatida, ko‘pincha ekstremal vaziyatlarda o‘tadi. Bu sportchidan
ana shunday vaziyatlarga mos keladigan keng doiradagi xususiyat va sifatlarni talab qiladi.
Individualizatsiya printsipi sportchilarning quyidagi xususiyatlarini doimiy tahlil qilish va
hisobga olish zaruriyatidan kelib chiqadi (1-rasmga qarang):
Oʻrgatish va
tayyorgarlik
darajalari
Shaxsiy-psixologik
va individual
xususiyatlar
Tashqi muhit
faktorlari va ularga
javob reaksiyalar
Malaka,yosh,jinsi
va morfologik
xususiyatlar
1-rasm. Sportchilarning individual tayyorgarligi jarayonida doimiy ravishda
tahlil qilinadigan jarayonlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
150
Ushbu xususiyatlarning to'g'ri tahlili jismoniy kurashlarda ayniqsa muhimdir, chunki
raqiblar bir-biriga qarshi harakat qilishadi, vaqtni qat'iy belgilangan cheklovlar doirasida va
juda keng texnik-taktik harakatlar spektrida. Bunda kurashchining individual tuzilishi juda
katta ahamiyatga ega bo'lib, bu kurashlarning mazmuniy jihatlari va musobaqalardagi
samaradorligiga ta'sir ko'rsatadi [1; 132 b, 3; 145 b, 4; 135 b].
Shuni ta'kidlash kerakki, kurashchilarning individual tayyorgarlik samaradorligini
oshirish masalasi oxirgi yillarda mutaxassislar tomonidan yuqori e'tibor bilan o'rganilib
kelinmoqda. Masalan, Krikuxa. Yu. Yu, va Zaxarov. F. Ye. sportchilarning individual
xususiyatlarini jismoniy, texnik, taktik, nazariy va psixologik tayyorgarlik nuqtai nazaridan
hisobga olish zarurligini ta'kidlagan. Shu bilan birga, ular kurashchilarning vazn toifalarini
inobatga olib, guruhli individualizatsiya usulini qo'llashni tavsiya etgan [3; 145 b, 4; 135 b].
Xulosa qilib shuni taqidlash mumkinki sportchilarning texnik tayyorgarligini
optimallashtirishda individual yondashuvdan foydalanish maqsadga muvofiqligi, shuningdek
sportchilarning musobaqalarda yuqori natijalarga erishishini ta’minlashda sportchining
individual tomonlarini hisobga olib tayyorgarlik jarayonini amalga oshirish.
Shuningdek sport kurashlarida yuqori natijaga erishish uchun individual yondashuvning
ahamiyatini oshirish maqsadida quyidagi qo‘shimcha ma’lumotlarni ko‘rib chiqish mumkin:
Har bir sportchining psixologik holati uning musobaqadagi natijalariga bevosita ta’sir
qiladi. Shu sababli, murabbiylar sportchilarning psixologik barqarorligini ta’minlash uchun
shaxsiy yondashuvni qo‘llashi muhimdir. Bu maqsadda stressni boshqarish texnikalari, shaxsiy
motivatsiya usullari va musobaqa oldi psixologik mashg‘ulotlar tavsiya etiladi. Musobaqa
jarayonida sportchi yuqori natijalarga erishishi uchun nafaqat jismoniy, balki ruhiy jihatdan
ham tayyor bo‘lishi kerak. Shu nuqtai nazardan, murabbiylarning sportchining psixologik
barqarorligini ta’minlash borasidagi roli katta ahamiyat kasb etadi. Psixologik barqarorlikni
ta’minlash orqali sportchilar nafaqat musobaqadagi stressga bardosh berishni o‘rganadi, balki
o‘z imkoniyatlarini maksimal darajada namoyon etishga intiladi. Shu sababli, psixologik
tayyorgarlik murabbiylar tomonidan mashg‘ulotlar rejasining ajralmas qismi sifatida ko‘rib
chiqilishi kerak.
Texnik-taktik tayyorgarlik jarayonida har bir sportchining xususiyatlariga mos keluvchi
mashq dasturlarini ishlab chiqish zarur. Bu jarayonda virtual simulyatorlar yoki video tahlil
tizimlaridan foydalanish sportchining xatolarini aniqlash va ularni tuzatishda yordam beradi.
Shuningdek raqiblarning kuchli va zaif tomonlarini tahlil qilish asosida tayyorgarlik jarayonini
rejalashtirish yutuqlarni oshirishda muhim o‘rin tutadi. Har bir kurashchiga raqibning
texnikasi va taktikasi haqidagi ma’lumotlarni alohida taqdim etish orqali musobaqada
muvaffaqiyatga erishish imkoniyati oshadi.
Zamonaviy sportda sportchilarning genetik xususiyatlarini aniqlash orqali ularning qaysi
yo‘nalishda muvaffaqiyatga erishishi mumkinligini aniqlash imkoniyati mavjud. Bu esa
murabbiylar uchun sportchilarning tabiiy imkoniyatlariga mos keluvchi mashg‘ulot tizimini
ishlab chiqishda yordam beradi.
Yuqarida keltirilgan ma’lumotlarni umumlashtirgan holda, shuni ta’kidlash kerakki,
individualizatsiya jarayonining mazmuni va strukturalik shakllanishi ong, tafakkur va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
151
faoliyatning birligi haqidagi tamoyilga asoslanadi. Ushbu tamoyil- insonning professional
faoliyatiga bo‘lgan barcha o‘zaro ta’sirlarni sintez qiladigan asosiy prinsiplardan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
А.Таймазов “Индивидуализация технико-тактической подготовки спортсменов
высокого класса в современной волной борбе”, монаграфия, Санкт-петербург – 2017, 132
б.
2.
Бакиев З.А. Индивидуализатион оф течниcал анд таcтиcал траининг оф wрестлерс
он тҳе басис оф аутоматед аналйсис оф cомпетитиве аcтивитй / дис. cанд. пед. наук./
2009.- ст 117-119.
3.
Крикуха. Ю. Ю “Индивидуализация техиико-тактическои подготовки борцов греко-
римского стиля 16-19 лет при борьбе стоя на этапе спортивного совершенствования”.
кандидата педагогических наук, монаграфия, Санкт-петербург – 2009, 145 б
4.
Захаров. Ф. Е. “Повышение надежности выполнения коронных приемов борцами
греко-римского стиля на основе индивидуализации скоростно-силовой подготовки”.
монаграфия, Санкт-петербург – 2013, 135 б.
5.
Aliev I.B. Kurash bilan shug‘ullanuvchi talaba-sportchilarni mashg‘ulot yuklamalarining
optimal nisbatlari. / Ped.fan.nomzodlik diss. T. 2012. – 30 B.
6.
Kerimov F.A. Sport kurashi nazariyasi va uslubiyoti. Darslik. Toshkent . 2009 yil. № 5 B.
44-49
