ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
EKOLOGIK MADANIYATNI RIVOJLANTIRISHNING ILMIY-PEDAGOGIK
AHAMIYATI
Ashurova Oygul Anvarjonovna
FarDU o’qituvchisi
Komilova Oydinoy Shoirjon qizi
FarDU talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14960565
Annotatsiya.
Maqolada maktabgacha yoshdagi bolalar tarbiyasida ekologik madaniyat va
tarbiyani rivojlantirish va shakllantirish, yosh kelajak avlodlar ongida ekologik madaniyatni
rivojlantirish sizu-biz tomonimizdan bu narsaga katta e’tibor berish, ilmiy-pedagogik omillari
va qilinishi kerak bo‘lgan vazifalar haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
ekologiya, ekologik madaniyat, pedagogika.
Ekologik madaniyatni rivojlantirishning ilmiy-pedagogik ahamiyati inson va atrof-muhit
o‘rtasidagi muvozanatni saqlash, ekologik barqarorlikni ta'minlash va tabiatni asrab-avaylash
uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Bunda ta'lim
va tarbiya tizimi muhim vazifani bajaradi, chunki ekologik madaniyat faqat ilmiy bilimlar bilan
cheklanmay, balki individning axloqiy va xulqiy jihatlariga ham ta’sir qiladi. Quyida bu
masalaning ilmiy-pedagogik ahamiyati yanada chuqurroq tahlil qilinadi.
“Tabiatga ongli munosabatni shakllantirish” Ekologik madaniyatni rivojlantirishning
asosiy maqsadlaridan biri, insonning tabiatga bo‘lgan munosabatini o‘zgartirish va uni ongli
ravishda shakllantirishdir. Tabiatni asrash, resurslarni samarali va oqilona ishlatish, ekologik
ta’sirlarni kamaytirish kabi masalalar ekologik madaniyat orqali o‘rgatiladi. Ta’lim jarayonida
o‘quvchilar va talabalar tabiatni nafaqat moddiy boylik sifatida, balki insonning hayotiy
faoliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadigan tirik organizm va tizim sifatida tushunishadi. Buning
uchun ilmiy-pedagogik jihatdan quyidagilar amalga oshiriladi:
- Ekologik axloq: O‘quvchilarda tabiatni sevish, unga hurmat bilan qarash, ekologik
muammolarga nisbatan mas'uliyatli yondashuvni shakllantirish.
- Oqilona resurslardan foydalanish: Tabiiy resurslar, suv, havo va yer kabi moddiy
boyliklarni tejash va ulardan ehtiyotkorlik bilan foydalanish.
- Ekologik xatti-harakat: Jamiyatda ekologik axloqni kengaytirish, tabiiy resurslardan
foydalanishda ehtiyotkorlikni targ‘ib qilish, chiqindilarni kamaytirish, qayta ishlash va
resurslarni yangilashga qaratilgan amaliyotlarni rivojlantirish.
“Barqaror rivojlanish tamoyillarini o‘rgatish” Ekologik madaniyat barqaror rivojlanish
bilan chambarchas bog‘liq. Barqaror rivojlanish — bu tabiat, iqtisodiyot va jamiyatning bir-
biriga uyg‘un bo‘lgan rivojlanishidir. Ekologik madaniyat orqali ekologik ta’lim nafaqat atrof-
muhitni himoya qilishni, balki jamiyatning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorligini ta’minlashni ham
o‘rgatadi. Bunda ilmiy-pedagogik yondashuvlar quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
- Ekologik izlanishlar: Ekologik madaniyatni rivojlantirish jarayonida tabiatni asrashning
ilmiy asoslari va barqaror rivojlanishning iqtisodiy-ijtimoiy aspektlari o‘rganiladi.
- Barqaror energiya manbalari: Yangi va toza energiya manbalarini ishlab chiqish, ularni
o‘rgatish va tarqatish jarayonida ekologik ta’limning ahamiyati.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
- Iqtisodiy va ekologik balans: Ekologik madaniyatni o‘rgatishda iqtisodiy resurslar va
ekologik xavfsizlikni birlashtirishning ilmiy yondashuvlari.
“Ekologik ong va axloqni shakllantirish” Ekologik madaniyat faqat ilmiy bilimlarni
tarqatish bilan cheklanmaydi, balki ekologik ong va axloqni rivojlantirishni ham maqsad qilgan.
Bu jarayon ekologik savodxonlikni oshirish va atrof-muhitga bo‘lgan ijtimoiy mas'uliyatni
mustahkamlashga xizmat qiladi. Pedagogik jihatdan bu quyidagicha amalga oshiriladi:
- Ekologik savodxonlik: O‘quvchilarga ekologik muammolar va ularning hayotga ta'siri
haqida chuqur bilimlar berish. Bu bilimlar nafaqat nazariy bilimlar, balki ekologik masalalarni
hal qilish bo‘yicha amaliy ko‘nikmalarni o‘z ichiga oladi.
- Ekologik axloqiy qarorlar: Yosh avlodni ekologik axloqiy qarorlar qabul qilishga
o‘rgatish. Bu, o‘z navbatida, ijtimoiy muammolarni hal qilishda ekologik nuqtai nazardan
yondashish va tabiiy resurslarni boshqarishda mas'uliyatni anglashni ta'minlaydi.
“Ilmiy va texnologik innovatsiyalarni ishlab chiqish” Ekologik madaniyatni
rivojlantirishning ilmiy-pedagogik ahamiyati ilm-fan va texnologiyalarga bo‘lgan talabni
oshiradi. Ekologik masalalarni hal qilishda zamonaviy ilmiy va texnologik yondashuvlar muhim
o‘rin tutadi. Ilmiy tadqiqotlar va pedagogik yondashuvlar yordamida ekologik madaniyatni
rivojlantirishda:
- Ekologik innovatsiyalar: Ekologik texnologiyalar, yashil energetika va qayta tiklanuvchi
energiya manbalarini rivojlantirishga qaratilgan ilmiy izlanishlar.
- Yashil texnologiyalar: Atrof-muhitga salbiy ta’sirni kamaytiradigan, chiqindilarni qayta
ishlash va resurslarni tejashga mo‘ljallangan texnologiyalarni ishlab chiqish.
“
Ijtimoiy ekologik mas'uliyatni oshirish” Ekologik madaniyatni rivojlantirish jamiyatda
ekologik xatti-harakatlarni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Bu ijtimoiy barqarorlikni
ta'minlash, ekologik xulq-atvorni rivojlantirish va jamiyatni ekologik xavfsizlikka tayyorlashga
qaratilgan. Ijtimoiy ekologik mas'uliyatni oshirishda:
- Jamiyatda ekologik ta'limni kengaytirish: Ekologik madaniyatni rivojlantirish
jamiyatdagi ekologik mas'uliyatni oshiradi. Bu orqali fuqarolar ekologik masalalarga nisbatan
sezgir bo‘lishadi.
- Ekologik muammolarni ijtimoiy hal etish: Jamiyatda ekologik muammolarni hal qilish
uchun jamoa, davlat va nodavlat sektorlarining hamkorligini rivojlantirish.
“Kelajak avlodni ekologik tarbiyalash”
Ekologik madaniyatni rivojlantirish jarayoni, ayniqsa, yosh avlodni ekologik ta'lim va
tarbiya bilan ta'minlashda muhimdir. Ekologik madaniyatni yosh avlodda shakllantirish
nafaqat bugungi kunda, balki kelajakda ham tabiatni asrab-avaylash va ekologik muammolarni
hal qilishda samarali natijalarga olib keladi:
- Yoshlarni ekologik mas'uliyatga o‘rgatish: Bolalar va yoshlarni tabiatni sevishga, uni
asrashga va ekologik mas'uliyatni o‘z zimmasiga olishga o‘rgatish.
- Ekologik tarbiya tizimini takomillashtirish: Maktabgacha ta’limdan boshlab, o‘quv
yurtlarida ekologik madaniyatni rivojlantirishni doimiy ravishda kuchaytirish.
“Pedagogik metodlarni takomillashtirish” Ekologik madaniyatni rivojlantirish jarayonida
pedagogik yondashuvlar va metodlarni yangilash zarur. Ekologik ta'limda yangi innovatsion
metodlar, masalan:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
- Loyihali o‘qitish: O‘quvchilarga ekologik muammolarni hal qilishda o‘zlarini faol
ishtirokchi sifatida his qilish imkonini beradi.
- Amaliy mashg‘ulotlar: Ekologik ta'limda interaktiv metodlardan foydalanish, ekologik
tizimlarni o‘rganish va amaliyotda ekologik muammolarni hal qilish.
- Onlayn ta'lim resurslari: Ekologik bilimlarni kengaytirish uchun onlayn ta'lim va
ma'lumot almashish platformalarini yaratish.
Xulosa:
Ekologik madaniyatni rivojlantirishning ilmiy-pedagogik ahamiyati ekologik
bilimlarni, ongni va xulq-atvorni shakllantirish orqali nafaqat ekologik xavfsizlikni ta’minlash,
balki ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy barqarorlikni rivojlantirishga xizmat qiladi. Ekologik
madaniyatga asoslangan ta'lim va tarbiya jarayonlari insonlarni ekologik jihatdan mas'uliyatli,
tabiatni asrab-avaylovchi va ekologik muammolarga qarshi kurashishga tayyorlashga yordam
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ruziev N. (2019).
Ekologik ta’lim va ekologik muammolar
. Toshkent: Akademnashr.
2.
Ziyaev Sh., Xudoyberganov U. (2017).
Ekologik madaniyat va atrof-muhitni himoya qilish
.
Toshkent: O‘zbekiston.
3.
G‘ulomov O. (2020).
Ekologik ta’lim: nazariy va amaliy masalalar
. Toshkent: O‘qituvchi.
4.
Shaqirov A., Mirzaeva N. (2018).
Tabiatni muhofaza qilish va ekologik bilimlar
. Toshkent:
Uqituvchi.
5.
Uralov A. (2016).
Tabiat va jamiyat: ekologik muvozanat
. Toshkent: Ma’naviyat.
6.
Tashkent State University of Economics. (2020).
Sustainable Development and Ecological
Education
. Tashkent: TSEU Publications.
7.
Ishmukhamedov A. (2019).
Ekologik inqiroz va uning pedagogik yechimlari
. Toshkent:
O‘zbekiston.
8.
Jumaniyazov A. (2018).
Ekologiya va insoniyat: Ekologik madaniyatni shakllantirish
.
Toshkent: Turon.
9.
Rafaelov M., Yuldashev A. (2021).
Ekologik ong va tarbiya: xalqaro tajriba
. Toshkent:
Ijtimoiy fanlar nashriyoti.
10.
UNESCO. (2021).
Global Education Monitoring Report: Education for sustainable
development
. Paris: UNESCO Publishing.
11.
Berglund, A., & Klamer, B. (2020).
Environmental Education and Sustainability
. New York:
Routledge.
12.
Cutter, S. L. (2017).
The Role of Environmental Education in Community Sustainability
.
Cambridge: Cambridge University Press.
13.
Wals, A. E. J. (2019).
Learning for Sustainability: Ecological Education in a Globalized
World
. Wageningen: Wageningen Academic Publishers.
14.
Sjoberg, G. (2020).
Global Environmental Challenges and the Role of Education
. Stockholm:
Earthscan Publications.
15.
Hungerford, H. R., & Volk, T. L. (2017).
Teaching Environmental Education for
Sustainability: A Handbook for Educators
. London: Routledge.
16.
Axmedov A. A. Ekologik ta’lim va tarbiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya, 2015.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
116
17.
Odilov A., Eshchanova G. Ekologik madaniyat: nazariya va amaliyot. Toshkent: Sharq,
2018.
18.
Niyozov O. Barqaror rivojlanish va ekologik madaniyat. Toshkent: Yangi asr avlodi, 2020.
19.
UNESCO. Ekologik ta’lim bo‘yicha xalqaro dastur. Parij: UNESCO nashriyoti, 2018.
20.
Karimov F., Shukurova D. Tabiatni muhofaza qilish va ekologik muammolar. Toshkent:
O‘zbekiston, 2016.
21.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining qarori: "Ekologik ta’limni rivojlantirish dasturi"
(2019-2025).
22.
Primakov E. M. Ekologiya va jamiyat: Tarbiyaviy masalalar. Moskva: Prosveshcheniye,
2017.
23.
G‘afurov N. O‘zbekiston ekologiyasi va uning muammolari. Toshkent: Universitet
nashriyoti, 2019.
24.
Muhiddinov A. Ekologik muammolar va ularning pedagogik yechimlari. Toshkent:
Ma’naviyat, 2021.
25.
International Union for Conservation of Nature (IUCN). Environmental Education Report.
Geneva: IUCN Publications, 2020.
