ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
68
QOZOQ ADABIYOTINI O‘QITISHDA TANQIDIY TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISH USULLARI
Nurullayeva Jazira
Navoiy davlat universiteti Tillar fakulteti
Qozoq tili va adabiyoti yo'nalishi 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.14999398
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Qozoq adabiyotini o‘qitish jarayonida tanqidiy
tafakkurni rivojlantirishning samarali usullari tahlil qilinadi. Tanqidiy fikrlash o‘quvchilarning
mustaqil va chuqur fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Maqolada adabiy
asarlarni tahlil qilish, muhokama yuritish va argumentatsiya qilish orqali o‘quvchilarning
tafakkur jarayonlarini rivojlantirish metodlari yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy pedagogik
texnologiyalar va interfaol metodlarning ahamiyati ham o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
Qozoq adabiyoti, tanqidiy tafakkur, pedagogik texnologiyalar, interfaol
metodlar, ijodiy tafakkur, mustaqil fikrlash.
Kirish.
Tanqidiy tafakkur hozirgi kunda ta’lim tizimining ajralmas qismi bo‘lib,
o‘quvchilarning analitik fikrlash qobiliyatlarini rivojlantirishga qaratilgan. Ayniqsa, Qozoq
adabiyoti darslarida badiiy asarlarni chuqur anglash, tahlil qilish va baholash orqali tanqidiy
tafakkurni rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada tanqidiy tafakkurni
shakllantirish usullari, pedagogik texnologiyalar va innovatsion metodlar haqida so‘z
yuritiladi.
Tanqidiy tafakkurni rivojlantirishning asosiy metodlari
1. Munozara va debat metodlari
O‘quvchilar muayyan mavzu yoki adabiy asar
yuzasidan bahs yuritish orqali o‘z fikrlarini asoslashga o‘rganadilar. Bunda quyidagi usullar
qo‘llaniladi:
Adabiy bahslar
– asar qahramonlarining xatti-harakatlarini muhokama qilish.
Tahliliy savollar
– o‘quvchilarga muhim savollar berish orqali ularning fikrlash
qobiliyatlarini shakllantirish.
Qozoq adabiyotini o‘qitishda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari o‘quvchilarni
yozish orqali o‘zlarini ijodiy ifodalashga undash kuchli vosita bo‘lishi mumkin. Talabalarga o'z
g'oyalari va istiqbollarini o'rganish erkinligini berish orqali ular material bilan chuqurroq
aloqani rivojlantirishlari mumkin.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirishning samarali usullaridan
biri ijodiy yozish topshiriqlari orqali adabiyotni tahlil qilishdir. Talabalarga turli xarakter
nuqtai nazaridan yozishni yoki hikoyaning oxirini qayta tasavvur qilishni so'rash orqali ular
matn va uning asosiy mavzulari haqida tanqidiy fikrlashga undaydi.
Tanqidiy fikrlashni
rivojlantirishga qaratilgan yozma topshiriqlar
Tahliliy esse yozish
– o‘quvchilar asar mazmuni, obrazlari va muallifning g‘oyaviy
niyatlarini tahlil qilib, o‘z fikrlarini yozma ravishda ifodalaydilar.
Adabiy tahlil topshiriqlari
– o‘quvchilarga badiiy matn asosida chuqur tahlil qilish
topshiriqlari beriladi.
O‘quvchilar o‘z fikrlari va talqinlarini qog‘ozda ifodalash orqali adabiyotni chuqurroq
tahlil qilishlari va asosli dalillarni shakllantirishlari mumkin. Hamkorlikdagi oʻquv faoliyati
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
69
oʻquvchilarga oʻz tengdoshlari bilan muloqot qilish, istiqbollarini baham koʻrish va qozoq
adabiyotini chuqurroq tushunish uchun birgalikda ishlash imkoniyatini beradi. Ushbu
yondashuv talabalarni turli nuqtai nazarlarni ko'rib chiqishga va turli talqinlar haqida
tanqidiy fikrlashga undash orqali tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi. Qozoq adabiyoti taʼlimida
guruh loyihalari va munozaralarni birlashtirish talabalar oʻrtasida faol ishtirok etish va
muloqotni rivojlantirish orqali tanqidiy fikrlash koʻnikmalarini oshirishi mumkin. Matnni
tahlil qilish yoki tadqiqot loyihasini taqdim etish kabi vazifalarni birgalikda ishlash talabalarni
tanqidiy fikrlashga va o'z fikrlarini samarali etkazishga undaydi.
Interfaol ta’lim metodlari
Rol o‘ynash va sahnalashtirish
– o‘quvchilar adabiy asar qahramonlarining obrazlarini
jonlantirish orqali ularning ichki dunyosini anglaydilar.
Jamoaviy muhokamalar
– o‘quvchilar jamoaviy ishlash orqali o‘z fikrlarini ifodalash va
boshqa nuqtai nazarlarni tushunish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.
Tengdoshlarni ko'rib chiqish va fikr-mulohazalar seanslari o'quvchilarga o'z
tengdoshlaridan fikr olish, konstruktiv tanqid va turli nuqtai nazarlar orqali tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish imkoniyatini beradi. Bir-birlarining ishini baholash va fikr bildirish
orqali o‘quvchilar tahliliy ko‘nikmalarini rivojlantiradilar va o‘zlarining tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantiradilar. Qozoq adabiyoti ta’limida tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
baholash o‘quvchilarning badiiy matnlarni tahlil qilish, sharhlash va ular bilan samarali
shug‘ullanish qobiliyatini baholashda muhim ahamiyatga ega. Talabalarning qanday tanqidiy
fikrlashlarini tushunish o'qituvchilarga ushbu ko'nikmalarni yanada rivojlantirish uchun
o'qitish usullarini moslashtirishga yordam beradi. Tanqidiy fikrlash ko'nikmalarini baholash
uchun o'qituvchilar o'quvchilarning tahliliy qobiliyatlarini namoyish etishlarini talab
qiladigan topshiriqlar va baholashlarni yaratishi mumkin, masalan, analitik insholar yozish,
sinf muhokamalarida qatnashish yoki matnli dalillarga asoslangan dalillarni taqdim etish.
Ushbu strategiyalar talabalarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlari haqida qimmatli tushuncha
berishi mumkin.
Mustaqil izlanish va loyiha metodlari
Elektron resurslar bilan ishlash
– o‘quvchilar mustaqil ravishda turli manbalarni
o‘rganishadi.
Tadqiqot ishlari
– o‘quvchilar mustaqil izlanish olib borib, o‘z natijalarini taqdim
etadilar.
O'quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlari haqida fikr-mulohazalarni taqdim etish
o'sishni rag'batlantirish va takomillashtirish uchun muhim ahamiyatga ega. Konstruktiv fikr-
mulohazalar va ularning tahliliy mulohazalari va talqinlari bo‘yicha yo‘l-yo‘riqlar berib,
o‘qituvchilar vaqt o‘tishi bilan o‘quvchilarning tanqidiy fikrlash qobiliyatlarini oshirishga
yordam berishlari mumkin. Xulosa qilib aytganda, qozoq adabiyotini o‘qitishda tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishning ushbu turli usullarini qo‘llash orqali o‘qituvchilar qiziqarli va
boyituvchi o‘quv tajribalarini yaratishi mumkin, bu nafaqat o‘quvchilarning fan bo‘yicha
chuqur tushunishlari, balki shaxsiy o‘sish qobiliyatlari bilan ham muhim ahamiyatga ega.
Ushbu strategiyalarni o'zlashtirish talabalarga qozoq adabiyoti va undan tashqaridagi
murakkabliklar bo'ylab sayohat qilishda o'ychan va tahliliy o'quvchi, yozuvchi va mutafakkir
bo'lishga yordam beradi.A
Xulosa.
Qozoq adabiyoti darslarida tanqidiy tafakkurni rivojlantirish o‘quvchilarning
mustaqil va ijodiy fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Zamonaviy pedagogik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
70
texnologiyalar va interfaol metodlar yordamida adabiy asarlarni tahlil qilish orqali o‘quvchilar
chuqur fikrlashni o‘rganadilar. Kelajakda bu metodlarni yanada takomillashtirish ta’lim
jarayonining samaradorligini oshirishga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Қараев Ж. «Қазіргі қазақ әдебиеті». Алматы: Қазақ университеті, 2020.
2.
Базарбекова З. «Қазақ әдебиетін оқыту әдістемесі». Астана: Нұр-пресс, 2018.
3.
Назарбаев Н. «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру». Астана, 2017.
4.
Виготский Л. С. «Мышление и речь». Москва: Педагогика, 1996.
5.
Dewey J. «How We Think». Boston: D.C. Heath & Co., 1910.
