ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
FUQAROLIK HUQUQIDA SUN’IY INTELLEKTNING TUTGAN O‘RNI
Pardayev Akmal Baykabulovich
https://doi.org/10.5281/zenodo.14988356
Annotatsiya:
Ushbu maqolada sun’iy intellektning fuqarolik huquqida tutgan o‘rni tahlil
qilinadi. Sun’iy intellektning huquqiy shaxs maqomi, huquqiy javobgarlik masalalari va
shartnoma huquqiga ta’siri o‘rganiladi. Shuningdek, xorijiy mamlakatlar tajribasi asosida sun’iy
intellekt bilan bog‘liq huquqiy munosabatlarni tartibga solish usullari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot
natijalari sun’iy intellekt huquqiy subyekt sifatida tan olinishi, uning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi ishtiroki va javobgarligi borasidagi muammolarni yoritishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
Sun’iy intellekt, fuqarolik huquqi, huquqiy shaxs, huquqiy javobgarlik,
shartnoma huquqi, raqamli huquq, robototexnika, axborot texnologiyalari huquqi, intellektual
mulk huquqi, avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish.
Zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan sun’iy intellekt (SI) turli sohalarga, jumladan,
fuqarolik-huquqiy munosabatlarga ham faol kirib kelmoqda. Bugungi kunda SI shartnomalar
tuzish, huquqiy tahlil o‘tkazish, avtomatlashtirilgan huquqiy xizmatlar ko‘rsatish va nizolarni
hal etish kabi jarayonlarda muhim rol o‘ynamoqda.
Fuqarolik huquqi insonlar va yuridik shaxslar o‘rtasidagi mulkiy va nomulkiy
munosabatlarni tartibga soluvchi huquq sohasi hisoblanadi. Sun’iy intellekt esa ushbu
munosabatlarga yangi yondashuvlarni olib kirib, ularni yanada samarali va tezkor amalga
oshirishga yordam bermoqda
1
. Biroq SI dan foydalanish bilan bog‘liq huquqiy masalalar,
javobgarlikning taqsimlanishi va uning huquqiy subyekt sifatida e’tirof etilishi kabi
muammolar ham yuzaga kelmoqda
2
. Ushbu maqolada sun’iy intellektning fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi o‘rni, uning huquqiy maqomi va kelajakdagi istiqbollari tahlil qilinadi. Shu
bilan birga, O‘zbekiston huquqiy tizimida SI bilan bog‘liq muammolar va ularni hal etish yo‘llari
ko‘rib chiqiladi
3
.
Zamonaviy texnologiyalarning rivojlanishi sun’iy intellekt (SI) tizimlarining turli
sohalarga, jumladan, fuqarolik-huquqiy munosabatlarga ham faol kirib kelishiga olib keldi.
Sun’iy intellekt kontraktlarni tuzish, shartnomalarni avtomatlashtirish, huquqiy tahlillarni
amalga oshirish, nizolarni hal etishda yordam berish kabi jarayonlarda muhim rol o‘ynaydi.
Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy fuqarolik-huquqiy munosabatlarda muhim o‘rin egallay
boshladi. SI texnologiyalari avtomatlashtirilgan qaror qabul qilish, shartnomalarni tuzish va
ijro etish, huquqiy xizmatlar ko‘rsatish hamda nizolarni hal etish kabi jarayonlarda
foydalanilmoqda. Sun’iy intellekt shartnomalar tuzish jarayonini avtomatlashtirish orqali
huquqiy munosabatlarni tezkor va samarali amalga oshirish imkonini beradi. SI quyidagilarga
ta’sir ko‘rsatmoqda: Birinchidan, shartnoma shartlarini tahlil qilish va optimallashtirish – SI
hujjatlarni avtomatik ravishda tahlil qiladi va eng maqbul shartlarni taklif etadi. Ikkinchidan,
smart-kontraktlarni ishlab chiqish – Blokcheyn texnologiyasiga asoslangan SI dasturlari
1
Katyal, N. K. (2017). Disruptive Technologies and Liability in Private Law. Harvard Law Review, 130(8), 2103–2120.
2
Russell, S., & Norvig, P. (2020). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson. – pp. 480-510.
3
Surden, H. (2019). Artificial Intelligence and Law: An Overview. Georgia State University Law Review, 35(4), 1305–
1344.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
shartnoma shartlarini avtomatik ravishda bajarish imkoniyatini yaratadi. Uchinchidan,
shartnoma shartlariga rioya etilishini monitoring qilish – SI real vaqt rejimida tomonlarning
majburiyatlarini bajarishini nazorat qiladi va huquqbuzarliklarni aniqlaydi
4
.
Sun’iy intellekt fuqarolik-huquqiy munosabatlarni tubdan o‘zgartirib, ularning
samaradorligi va shaffofligini oshirmoqda. Biroq, uning huquqiy maqomi, javobgarlik
masalalari va SI tomonidan yaratilgan huquqiy hujjatlarning qonuniyligi borasida hali ham
ochiq masalalar mavjud. O‘zbekiston huquqiy tizimi SI ning ta’sirini hisobga olgan holda tegishli
qonunchilikni ishlab chiqishi va xalqaro tajribalarni o‘rganishi lozim
5
. Kelajakda SI
texnologiyalarini tartibga soluvchi huquqiy normalar ishlab chiqilishi natijasida fuqarolik-
huquqiy munosabatlarda yanada samarali va xavfsiz mexanizmlar paydo bo‘lishi kutilmoqda.
Sun’iy intellekt (SI) texnologiyalari tobora rivojlanib, ularning huquqiy maqomi va
javobgarlik masalalari yuridik hamjamiyatda qizg‘in muhokama qilinmoqda. SI mustaqil
huquqiy subyekt sifatida tan olinishi kerakmi yoki u faqat vosita sifatida qaralishi lozimmi?
Agar SI xato qilsa yoki zarar yetkazsa, javobgarlik kimga yuklanadi? Ushbu savollarga javob
topish fuqarolik-huquqiy munosabatlarning kelajakdagi rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi.
Sun’iy intellekt hozircha hech bir mamlakatda mustaqil huquqiy subyekt sifatida tan
olinmagan. Yuridik jihatdan u hozirda uch xil shaklda ko‘rib chiqilmoqda:
Birinchidan, sun’iy intellekt vosita sifatida. Bu yondashuvga ko‘ra, SI shaxs yoki tashkilot
tomonidan boshqariladigan oddiy texnologik vosita hisoblanadi. Bunday holda, SI ning
harakatlari uchun to‘liq javobgarlik uni yaratgan yoki ishlatgan shaxsga yoki yuridik shaxsga
yuklanadi.
Masalan,
agar SI asosida ishlaydigan chatbot noto‘g‘ri huquqiy maslahat bersa va
mijoz zarar ko‘rsa, bu javobgarlik chatbotni ishlab chiqqan kompaniya yoki uni foydalangan
shaxs zimmasiga yuklanadi.
Ikkinchidan, sun’iy intellekt cheklangan huquqiy subyekt sifatida. Ba’zi yuristlar SI ni
cheklangan huquqiy shaxs sifatida ko‘rib chiqishni taklif qilmoqdalar. Bu model SI ni "yuridik
shaxs" yoki "maxsus subyekt" sifatida ko‘rib chiqib, uni mustaqil huquqiy javobgar qilish
imkoniyatini yaratadi. Masalan, SI avtomatlashtirilgan ravishda shartnomalar tuzishi yoki
moliyaviy operatsiyalarni amalga oshirishi mumkin. Agar u noto‘g‘ri harakat qilsa, u alohida
subyekt sifatida sud javobgarligiga tortilishi mumkin.
Uchinchidan, sun’iy intellekt mustaqil huquqiy shaxs sifatida.
Gipotetik ravishda, SI
kelajakda to‘liq huquqiy shaxs sifatida tan olinishi mumkin. Bu holda u mustaqil ravishda
shartnomalar tuzishi, mulk egalik qilishi va o‘z harakatlari uchun javobgar bo‘lishi mumkin.
Hozircha bunday yondashuv dunyoning hech bir mamlakatida rasman qabul qilinmagan.
Agar SI noto‘g‘ri ishlasa yoki zarar yetkazsa, uning dasturchilari yoki ishlab
chiqaruvchilari javobgar bo‘lishi mumkin. Bu yondashuv mahsulot ishlab chiqaruvchilarning
sifat va xavfsizlik talablariga javob berish mas’uliyatini oshiradi. Masalan, agar avtonom
avtomobil avariya qilsa va uning sababi SI dasturining xatosi bo‘lsa, avtomobil ishlab
chiqaruvchi kompaniya javobgar bo‘lishi mumkin. Ba’zi holatlarda esa, SI dan foydalangan
4
Casey, B., & Lemley, M. A. (2020). You Might Be a Robot: Artificial Intelligence and the Law. Cornell Law Review,
105(7), 2875–2920.
5
Calver, G. (2021). Smart Contracts in Civil Law: Challenges and Opportunities. Journal of Law & Innovation, 4(2),
225–240.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
shaxs yoki tashkilot javobgar bo‘lishi mumkin
6
. Bu yondashuvda SI inson tomonidan
boshqariladigan vosita sifatida qaraladi va undan noto‘g‘ri foydalanish oqibatlari foydalanuvchi
zimmasiga yuklanadi. Misol qilib, agar kompaniya SI asosida avtomatlashtirilgan yuridik
maslahat xizmati taqdim etsa va noto‘g‘ri maslahat berish oqibatida mijoz zarar ko‘rsa,
kompaniya javobgar bo‘lishi mumkin
7
. Bundan tashqari ba’zi yuristlar SI uchun mustaqil
javobgarlik modelini taklif qilishmoqda. Bunda SI avtonom faoliyat yuritishi hisobga olinib, uni
o‘z harakatlari uchun javobgar qiluvchi maxsus huquqiy mexanizmlar ishlab chiqiladi. Agar
kelajakda SI o‘z nomidan shartnoma tuzsa va uning bajarilmaganligi sababli zarar yetkazilsa, SI
maxsus fond yoki sug‘urta tizimi orqali javobgar bo‘lishi mumkin.
Hozirda O‘zbekiston Respublikasida SI ning huquqiy maqomi bo‘yicha maxsus
qonunchilik mavjud emas. Kelajakda O‘zbekistonda SI bilan bog‘liq huquqiy normalar ishlab
chiqilishi va xalqaro tajriba asosida maxsus qonunlar qabul qilinishi mumkin.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Sun’iy intellektning huquqiy maqomi va javobgarlik
masalalari hali to‘liq aniqlanmagan va bu borada dunyo miqyosida turli yondashuvlar mavjud.
SI hozircha mustaqil huquqiy subyekt sifatida tan olinmagan bo‘lsa-da, uning huquqiy
oqibatlarini tartibga solish zarurati ortib bormoqda. O‘zbekiston ham SI ning rivojlanishini
hisobga olgan holda, unga oid maxsus huquqiy normalarni ishlab chiqishi va xalqaro tajribani
o‘rganishi lozim. Shu tariqa, SI texnologiyalarining huquqiy jihatdan tartibga solinishi kelajakda
ularning xavfsiz va samarali ishlashiga xizmat qiladi. Sun’iy intellekt (SI) zamonaviy fuqarolik-
huquqiy munosabatlarning ajralmas qismiga aylanib bormoqda. SI texnologiyalari
shartnomaviy huquq, elektron tijorat, intellektual mulk huquqlari va huquqiy xizmatlar
ko‘rsatish
sohalarida
inqilobiy
o‘zgarishlarni
keltirib
chiqarmoqda.
Xususan,
avtomatlashtirilgan huquqiy maslahat xizmatlari, smart-kontraktlar, SI tomonidan yaratilgan
intellektual mulk va elektron shartnomalar fuqarolik-huquqiy munosabatlarning yangi
shakllarini yuzaga keltirmoqda. Shu bilan birga, SI ning huquqiy maqomi va javobgarlik
masalalari haligacha to‘liq tartibga solinmagan. SI tomonidan qabul qilingan qarorlar uchun
javobgarlikni aniqlash, uning shartnomaviy munosabatlarda ishtirok etish huquqiy asoslarini
belgilash va intellektual mulk huquqlarini muvofiqlashtirish global miqyosda dolzarb masala
bo‘lib qolmoqda. O‘zbekiston qonunchiligida SI ning huquqiy maqomi va fuqarolik-huquqiy
munosabatlardagi roli bo‘yicha maxsus normalar mavjud emas. Biroq, mamlakatning raqamli
texnologiyalar va huquqiy innovatsiyalarni rivojlantirishga bo‘lgan intilishi kelajakda SI bilan
bog‘liq huquqiy normalarni ishlab chiqish zaruratini anglatadi.
Kelajakda SI ning huquqiy tartibga solinishi fuqarolik-huquqiy munosabatlarning
samaradorligini oshirishi, yangi iqtisodiy imkoniyatlarni yaratishi va huquqiy tizimni yanada
rivojlantirishga xizmat qilishi kutilmoqda. Shu sababli, O‘zbekiston huquqshunoslari va qonun
chiqaruvchi organlari xalqaro tajribani inobatga olgan holda, SI ning huquqiy jihatlarini chuqur
tahlil qilishlari va milliy qonunchilikda tegishli normalarni joriy etishlari lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Гражданский кодекс Республики Узбекистан.
6
Koops, B. J. (2021). AI Liability and the Role of Legal Personality. European Review of Private Law, 29(1), 103–128.
7
Samuel, G. (2020). The Challenges of Regulating AI in Private Law. Modern Law Review, 83(5), 935–960.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
2.
European Parliament, "Artificial Intelligence Act: The EU Approach to AI Regulation,"
2023.
3.
Solum, L. B. "Legal Personhood for Artificial Intelligences." North Carolina Law Review,
1992.
4.
Kurzweil, R. "The Age of Intelligent Machines." MIT Press, 1999.
5.
Белов В. А. "Гражданское право. Общая часть." М.: Статут, 2020.
6.
Russell, S., & Norvig, P. "Artificial Intelligence: A Modern Approach." Pearson, 2021.
7.
Европейская комиссия. "Этика и регулирование искусственного интеллекта в
гражданском праве," 2022.
8.
Brynjolfsson, E., & McAfee, A. "The Second Machine Age: Work, Progress, and Prosperity
in a Time of Brilliant Technologies." W. W. Norton & Company, 2014.
9.
Халипов С. С. "Цифровизация гражданского права: проблемы и перспективы."
Юридическая наука, 2021.
10.
World Economic Forum. "AI Governance: Guidelines for Future Regulations," 2023.
