ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
MAKTABLARDA CHAP QO’L BILAN ISHLASH TEXNIKASI
Botirova Shaxlo Bozorovna
Qashqadaryo viloyati Qarshi Shahar Maktabgacha va maktab ta’limi
Qarshi shahar bo’limiga qarashli 6- umumiy o’rta ta’lim maktabi
Oliy toifali Matematika fani o’qituvchisi
+998-99 453- 69 -19
https://doi.org/10.5281/zenodo.14988337
Annotatsiya:
ushbu maqolada maktablarda chap qo'l bilan ishlash texnikasi muammosi
ko'rib chiqiladi. Chap qo'lli bolalar uchun yozish, chizish va boshqa faoliyatlarni bajarishda
duch keladigan qiyinchiliklar tahlil qilinadi va bu qiyinchiliklarni yengishga yordam beradigan
amaliy tavsiyalar beriladi. Maxsus o'quv materiallari va moslashtirilgan uslublarning ahamiyati
ta'kidlanadi. Chap qo'lli bolalarni qo'llab-quvvatlashning muhimligi va ularning individual
ehtiyojlarini hisobga olish zarurligi urg'u beriladi.
Kalit so'zlar:
chap qo'l, yozuv texnikasi, Yaponiya, chizish, maktab, ta'lim,
moslashuvchanlik, individual ehtiyojlar, qo'llab-quvvatlash, o'quv materiallari, chap qo'lli
bolalar.
Maktablarda ikki qõli bilan yozadigan õquvchilarda chap qõl yozish texnikasini
õrgatishimiz yaxshi natija berar ekan. Rivojlangan mamlakatlarda ikki qõl bilan yozishga
õrgatishar ekan. Chunki, chap qõl bilan yozsa õng miya yarim shar yaxshi rivojlanar ekan. Õz -
õzidan õng yarim shar yaxshi ishlasa õquvchi tõğri fikrlaydigan, mantiqan fikrlaydigan bõlib
voyaga yetar ekan.
Ikkala qo'l bilan yozish:
Haqiqatan ham, ba'zi rivojlangan mamlakatlarda ikkala qo'l
bilan yozishga o'rgatish amaliyoti mavjud, ammo bu keng tarqalgan emas va asosiy maqsad
chap qo'l bilan yozishni qulay va oson yo’l bilan samarali o’rgatish. Ushbu yondashuvning
maqsadi bolaning kognitiv qobiliyatini rivojlantirishga yordam berish, ikkala miya yarim
sharining ham muvozanatli rivojlanishini ta'minlash va qo'shimcha moslashuvchanlikni
yaratishdir.
Chap qo'l bilan yozish va miya yarim sharlari:
Chap qo'l bilan yozishning o'ng miya
yarim sharining rivojlanishiga ijobiy ta'siri haqidagi ma’lumotlar asoslidir. Ammo, miya yarim
sharlari o'rtasidagi aloqa ancha murakkab va chap qo'l bilan yozish faqat bitta yarim shar
faoliyatini rivojlantirmaydi. Demak, miya yarim sharlari o'rtasidagi bog'liqlik va hamkorlik juda
muhimdir. Ba'zi tadqiqotlar chap qo'lli odamlarda miya yarim sharlari o'rtasidagi aloqa
kuchliroq bo'lishi mumkinligini ko'rsatgan.
O'ng miya yarim shari va mantiqiy fikrlash:
O'ng miya yarim shari asosan ijodiy
fikrlash, hissiyotlarni boshqarish va fazoviy tasavvur bilan bog'liq bo'lsa-da, mantiqiy fikrlash
asosan chap yarim shar faoliyati bilan bog'liq. Demak, faqat o'ng yarim shar yaxshi ishlashi
mantiqiy fikrlashning yaxshilanishiga kafolat bermaydi. Mantiqiy fikrlash ikkala yarim
sharning muvozanatli ishlashiga bog'liqdir.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
Chapaqaylikning o‘ziga xos xususiyatlari xalqaro ilmiy hamjamiyatni uzoq yillardan
buyon qiziqtirib keladi. Quyida ularning ayrimlarini saralab, chapaqay odamlar haqida eng
qiziqarli dalillarni to‘pladik.
Chapaqaylar asosan ijodiy fikrlashga, o‘naqaylar esa mantiqiy fikrlashga moyil bo‘lishadi.
Bunga sabab bosh miyaning chap yarim sharlarida asosan mantiq markazlari, o‘ng tomonida
esa ijod markazlari joylashgan. Shuning uchun bizning maqsadimiz ikkala yarim sharni
faollashtirish va tafakkurni shakllantirish sanaladi.
Markazlarni a’zolar bilan bog‘lovchi nervlar esa bosh miyaning pastki asos qismida X
ko‘rinishida kesishadi. Shunday qilib, chap yarimsharlar o‘ng tomondagi a’zolarni, o‘ng
yarimsharlar esa chap tomondagi a’zolarni boshqaradi.
O‘z-o‘zidan chapaqaylar ko‘proq o‘ng miyasidan, o‘naqaylar chap miyasidan foydalanadi.
Chapaqaylar yaratuvchanlikni xush ko‘radilar, o‘naqaylar aniqlik va ketma-ketlikni
yoqtirishadi.
Sayyoramizning 10-12 foiz aholisi chapaqaydir.
Asosiy ish quroli chap qo‘l bo‘lgan taniqli kishilar. Ushbu ro‘yxatdan Napoleon
Bonapart (hukmdor), Leonardo da Vinchi (rassom), Mikelanjelo Buonarroti (haykaltarosh),
Isaak Nyuton, Albert Eynshteyn (fizik olimlar), Bill Geyts (ishbilarmon-milliarder), Barak
Obama (davlat arbobi) va Jimi Xendriks (qo‘shiqchi va bastakor) joy egallagan.
Ruhiy xastalikka moyilligi. Dunyo aholisining 10 foizinigina tashkil etsa-da,
shizofreniya (ruhiy kasallikning bir turi)dan aziyat chekadiganlarning 40 foizi aynan
chapaqaylardir.
Alohida ehtiyoj sezadigan jihatlari. Qaychi, ruchka, kompyuter sichqonchasi va boshqa bir
qator matohlar chapaqayga moslashtirilmay ishlab chiqarilgan. Ular noqulay va hatto jiddiy
xavf tug‘dirishi mumkin. Statistik ma’lumotlarga ko‘ra, har yili 2,5 ming nafar chapaqay o‘ng
qo‘lda ishlatilishi kerak bo‘lgan asbob-uskunalardan foydalanish jarayonida jiddiy jarohat
oladi.
Zakovatlilik darajasi (IQ). Tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, bir xil miqdordagi odamlar
o‘rtasidagi IQ daraja solishtirilganda, chapaqaylar 140 taga ko‘p.
Yana bir o‘ziga xoslik. Bu turli davlatlarda o‘tkazilgan tahlillar natijasida aniqlandi:
muddatidan avval (chala) tug‘ilgan bola kelgusida chapaqaylikka ko‘proq moyil bo‘ladi.
Xijolatga qo‘yish oson. Shotlandiyada o‘tkazilgan kuzatuvlardan ma’lum bo‘lishicha,
chapaqay yo‘l qo‘yishi mumkin bo‘lgan xatolardan xijolat chekadi va tanqidni ko‘ngliga juda
yaqin oladi.
Bor xislatini tashqariga chiqaradi. Chapaqaylar o‘ta ta’sirchan va o‘zining g‘azab hamda
noroziligini namoyish etishdan cho‘chimaydi. Ayrim olimlar buni insonning o‘ng va chap miya
yarimsharlari o‘ziga xosligi bilan izohlaydi.
Ijodga xayrixohligi. Ular bu sohada muvaffaqiyatli faoliyat yuritadi. Tafakkuri yuqori. Ikki
ming chapaqay ishtirokidagi so‘rovnomada shu narsa ayon bo‘ldi: aksariyat chapaqaylar kasb
tanlashda san’at yoki musiqaga moyillik bildiradi.
Maktabda chap qo'l bilan ishlash texnikasi o'quvchining yoshi, qobiliyati va qaysi fan bilan
shug'ullanishiga bog'liq. Ammo, umumiy tavsiyalar va muhim jihatlarni bayon qilishimiz
mumkin:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
Umumiy Tavsiyalar:
Chap qo'lli bolalarni qo'llab-quvvatlash:
Eng muhimi, chap qo'lli bolalarni ularning
tabiiy qobiliyatlarini rivojlantirishga rag'batlantirish va ularga moslashtirilgan o'quv
materiallari va vositalarini taqdim etishdir. Ularni o'ng qo'l bilan yozishga majburlash noto'g'ri
va o'qishga bo'lgan salbiy munosabatni keltirib chiqarishi mumkin.
Yozuv materiallari:
Chap qo'llar uchun maxsus mo'ljallangan daftarlar va ruchkalar
mavjud. Bunday materiallar yozish jarayonini qulaylashtiradi va yozuvning sifati
yaxshilanishiga yordam beradi. Masalan, qog'ozning maxsus egriligi chap qo'lning yozish
jarayonida qo'lning qog'ozga tegib ketishini oldini oladi.
Yozuv uslubi:
Chap qo'l bilan yozuvning o'ziga xos xususiyatlarini hisobga olish kerak.
Ko'pgina chap qo'llar o'ng qo'llarga qaraganda boshqacha uslubda yozadilar. Ularning yozish
uslubini o'zgartirishga harakat qilish kerak emas.
O'tirish pozitsiyasi:
Chap qo'lli bolalar uchun o'tirish pozitsiyasi juda muhim. Ularning
qo'llari va yelkalari erkin harakat qilishi kerak. Stolda yetarlicha joy bo'lishi kerak.
Kreslo va stolning balandligi:
Bolani o'tirish uchun mos balandlikdagi stol va kreslo
tanlash kerak. Balandligi noto'g'ri bo'lgan stol va kreslo yozish jarayonini qiyinlashtiradi va
orqa og'rig'iga olib kelishi mumkin.
Fanlar bo'yicha tavsiyalar:
o
Yozuv:
yozuv jarayoni eng ko'p qiyinchilik tug'diradigan vazifa hisoblanadi. Chap qo'llar
uchun maxsus mashqlar va uslublar mavjud bo'lib, ular yozuvni tezlashtirish va uning sifatini
yaxshilashga yordam beradi.
o
Chizish va rassomlik:
Chap qo'l bilan chizish va rassomlik uchun maxsus texnikalar
mavjud. Bu bolaning o'ziga xos uslubini rivojlanishiga yordam beradi.
o
Boshqa fanlar:
Matematika, tabiiy fanlar va boshqa fanlarni o'rganishda chap qo'llik
maxsus qiyinchiliklar tug'dirmaydi.
Muhim Eslatma:
Agar chap qo'lli bola yozishda, chizishda yoki boshqa faoliyatlarda
qiyinchiliklarga duch kelsa, ota-onalar yoki o'qituvchilar malakali mutaxassisga murojaat
qilishlari kerak. Erta aralashuv muammoni hal qilishda juda muhimdir.
Umuman olganda esa, maktablar chap qo'lli bolalar uchun qulay va qo'llab-quvvatlovchi
muhit yaratishga harakat qilishlari kerak. Ularning individual ehtiyojlarini hisobga olish va
ularga moslashtirilgan o'quv materiallari va usullarini taqdim etish muhimdir.
Masalan, Yaponiya ta'lim tizimi, umuman olganda, individual farqlarga, shu jumladan,
chap qo'l bilan ishlashga yuqori darajada moslashuvchanlikni namoyon etadi. Ammo, "
chap
qo'l bilan ishlash texnikasi
" Yaponiyada alohida standart sifatida rasmiy ravishda
belgilangan emas. Ularning yondashuvi ko'proq qo'llab-quvvatlash va moslashuvchanlikka
qaratilgan bo'lib, o'qituvchilarga bolaning individual ehtiyojlarini qondirish erkinligi beriladi.
Shunday bo'lsa-da, Yaponiyadagi maktablardagi amaliyot va madaniyat asosida quyidagi
fikrlarni keltirishimiz mumkin:
Individual yondashuv
: Yaponiya maktablarida chap qo'lli bolalar uchun maxsus
dasturlar mavjud emas. Buning o'rniga, o'qituvchilar har bir o'quvchining ehtiyojlarini inobatga
olib, individual yondashuvni qo'llaydilar. Bu, bolaning yozish uslubini kuzatish, kerak bo'lganda
individual mashqlar tayyorlash va qo'llab-quvvatlashni o'z ichiga oladi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
Moslashuvchanlik:
Chap qo'lli bolalarga yozish uchun qulay bo'lgan daftarlar, ruchkalar
va boshqa vositalarni tanlashda erkinlik beriladi. O'qituvchilar, bolaning yozuv uslubini
buzmasdan, uning qulayligini ta'minlashga harakat qiladilar.
Qo'llab-quvvatlash va rag'batlantirish:
Chap qo'l bilan ishlash kamchilik emas, balki
o'ziga xos xususiyat sifatida qaraladi. Bolalarni o'ziga ishonchli bo'lishga va o'z qobiliyatlarini
rivojlantirishga rag'batlantirishga urg'u beriladi.
Ijtimoiy moslashuv:
Yaponiya madaniyati umumjahon moslashuvchanlikni targ'ib
qiladi. Chap qo'l bilan ishlashning ijtimoiy jihatlari minimal darajada bo'lib, bolalar
tengdoshlari tomonidan kamdan-kam hollarda noqulaylik his qilishadi.
Yo'naltirilgan mashqlar:
Kerak bo'lsa, o'qituvchilar chap qo'lli bolalar uchun yozuv
texnikasini yaxshilashga qaratilgan individual mashqlar tayyorlaydilar. Bu asosan individual
yondashuvga asoslangan hisoblanadi.
Chap qo'l bilan ishlashning insonning aqliy salohiyatiga ta'siri haqida olimlar izlanishlar
olib borilmoqda. chunki bu sohada tadqiqotlar hali ham davom etmoqda va natijalar bir-biriga
zid bo'lishi mumkin. Ammo, mavjud tadqiqotlar va kuzatishlar asosida ba'zi fikrlar bilan
mustaqil yondashish orqali amalga oshirsh va samara berishi mumkin:
Ijobiy ta'sirlarga oid fikrlar:
*
Kognitiv moslashuvchanlik:
Ba'zi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, chap qo'lli odamlar
ko'proq kognitiv moslashuvchanlikka ega bo'lishlari mumkin, ya'ni ular turli vaziyatlarga va
muammolarga tezda moslasha oladilar. Bu ularning miyaning ikkala yarim sharini ham faol
ishlatishi bilan bog'liq.
*
Ijodiy fikrlash
: Chap qo'lli odamlar ko'proq ijodiy fikrlash qobiliyatiga ega bo'lishlari
mumkin degan faraz mavjud. Bu ularning nostandart yondashuvlarni topish va muammolarni
yangi burchakdan ko'rib chiqish qobiliyati bilan bog'liq bo'lishi mumkin.
*
Muammolarni yechish qobiliyati:
Chap qo'l bilan ishlash miyaning nosimmetrik
bo'lmagan ishlashini rag'batlantirishi va natijada muammolarni yechish qobiliyatini
yaxshilashi mumkin.
Salbiy yoki noaniq ta'sirlar:
*
Til rivojlanishi
: Ba'zi tadqiqotlar chap qo'lli odamlarning til rivojlanishida ba'zi
kechikishlar bo'lishi mumkinligini ko'rsatgan. Biroq, bu farqlar odatda ahamiyatsiz va vaqt
o'tishi bilan yo'qoladi.
*
O'qish va yozish qiyinchiliklari
: Chap qo'lli bolalar uchun o'qish va yozishni o'rganish
biroz qiyinroq bo'lishi mumkin, chunki maktablar asosan o'ng qo'lli bolalar uchun
mo'ljallangan. Ammo, bu qiyinchiliklarni maxsus pedagogik yondashuv va moslashtirilgan
o'quv materiallari yordamida yengish mumkin.
Xulosa qilib aytganda
, Yaponiyadagi chap qo'l bilan ishlash texnikasiga yondashuv
standartlashtirilmagan va rasmiy dasturga ega emas. Ammo ular individual yondashuvga va
bolaning qulayligini ta'minlashga, uni qo'llab-quvvatlashga va o'ziga ishonchini oshirishga
urg'u berishadi.
Chap qo'l bilan ishlashning insonning aqliy salohiyatiga ta'siri haqidagi xulosalar juda
ehtiyotkorlik bilan berilishi kerak. Chap qo'llilik o'z-o'zidan aqliy qobiliyatlarning yuqori yoki
past bo'lishini kafolatlamaydi. Uning ta'siri individual farqlarga, atrof-muhitga va ta'limga
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
bog'liq. Chap qo'llilik miyaning turli xil ishlash uslubini aks ettirishi mumkin, bu esa ba'zi
sohalarda afzalliklarni, boshqalarida esa kichik qiyinchiliklarni keltirib chiqarishi mumkin. Eng
muhimi, chap qo'lli bolalarga ularning individual ehtiyojlariga moslashtirilgan ta'lim va qo'llab-
quvvatlashni ta'minlashdir.
Chap qo'l bilan yozish yomon emas. Aslida, o'z tabiiy qobiliyatlari bilan yozishga o'rgatish
muhim. Ikkala qo'l bilan yozishni o'rgatish, agar bola buni xohlasa va o'qituvchi professional
yondashsa, foydali bo'lishi mumkin.
Muhim jihati - bolaning individual ehtiyojlarini hisobga olib, qulay va qo'llab-quvvatlovchi
o'quv muhitini yaratishdir. Mantiqiy va ijodiy fikrlashning rivojlanishi miyaning ikkala yarim
sharining ham muvozanatli ishlashiga bog'liq bo'lib, faqat chap yoki o'ng qo'l bilan yozish bilan
belgilanadigan hodisa emas. Shu sababli, biz ikkala miya yarim sharlariga e’tibor qaratib, chap
qo’l bilan yozishga o’rgatish mantiqiy tafakkurni rivojlantirishdan iborat.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING
MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYINGI SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology
and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
2.
Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi
sifatida. Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и
исследований в области управления, 1(10), 49–55.
3.
Toshpo’latov,
A.
(2023).
SHAXS
PSIXODIAGNOSTIKASIDA
PROYEKTIV
METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры, 3(5 Part 2), 170–178.
4.
Temirov, J. ., & Toshpo‘latov , A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL
ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
5.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
6.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).
IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
7.
Toshpo’latov, A., & Jo’raboyev, J. . (2023). JAMIYATIMIZDA KO’RISHDA NUQSONIGA EGA
BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISHI. Евразийский журнал социальных наук,
философии и культуры, 3(4 Part 2), 133–136.
8.
Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Sodiqov Komil Nozirovich. (2023). MAKTAB
O'QUVCHILARI O'RTASIDA IJTIMOIY MUHITNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGLARNING
FAOLIYATI VA IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLAR. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION, 2(4), 21–23.
9.
https://www.samdu.uz/uz/news/18523
