ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
102
HOMILADORLIK DAVRIDA DORILARNI TO‘G‘RI TANLASH VA XAVFSIZ
QO‘LLASH QOIDALARI
Abdushukurova Malohat Nodirbek qizi
Qo’qon universiteti Andijon filiali Farmatsiya ishi yo’nalishi
101-guruh talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15031382
Annotatsiya:
Homilaning rivojlanish bosqichlariga qarab dorilarning turlicha ta’sir
ko‘rsatishi, ba’zi dorilarning teratogen ta’siri mavjudligi va ularning oqibatlari haqida ilmiy
tadqiqotlar asosida ma’lumotlar keltirilgan. Shuningdek, homiladorlikda dorilarni noto‘g‘ri
qabul qilish oqibatlari, tabiiy va sintetik dorilarni qo‘llashga oid xatolar, xalqaro va mahalliy
farmatsevtika tadqiqotlari natijalari tahlil qilingan. O‘zbekiston farmatsevtika sanoatidagi
homiladorlar uchun tavsiya etilgan dorilar va ularning xavfsizlik darajasi ham ko‘rib chiqilgan.
Maqolada homiladorlik davrida dorilarni qabul qilish bo‘yicha muhim tavsiyalar berilgan bo‘lib,
bu onalar va shifokorlar uchun foydali qo‘llanma bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so’zlar:
Homiladorlik, dori vositalari, xavfsiz dorilar, teratogen ta’sir,
farmakologiya, homila rivojlanishi, onalik salomatligi, dori tasnifi, bioekvivalentlik.
Abstract:
The article presents information on the different effects of drugs depending on
the stages of fetal development, the presence of teratogenic effects of some drugs and their
consequences based on scientific research. The consequences of incorrect use of drugs during
pregnancy, errors in the use of natural and synthetic drugs, and the results of international and
domestic pharmaceutical studies are also analyzed. Drugs recommended for pregnant women
in the pharmaceutical industry of Uzbekistan and their level of safety are also reviewed. The
article provides important recommendations for taking drugs during pregnancy, which will
serve as a useful guide for mothers and doctors.
Keywords:
Pregnancy, drugs, safe drugs, teratogenic effects, pharmacology, fetal
development, maternal health, drug classification, bioequivalence.
Аннотация:
Приведена информация, основанная на научных исследованиях, о
различном действии лекарственных средств в зависимости от стадий развития плода,
наличии тератогенных эффектов некоторых лекарственных средств и их последствиях.
Также были проанализированы последствия неправильного приема лекарственных
средств во время беременности, ошибки в применении натуральных и синтетических
препаратов, результаты международных и отечественных фармацевтических
исследований. Также были рассмотрены лекарственные препараты, рекомендуемые
для беременных женщин в узбекской фармацевтической промышленности, и уровень
их безопасности. В статье даны важные рекомендации по приему лекарственных
препаратов во время беременности, которые послужат полезным руководством для мам
и врачей.
Ключевые слова:
Беременность, лекарственные препараты, безопасные
лекарственные препараты, тератогенные эффекты, фармакология, внутриутробное
развитие плода, здоровье матери, классификация лекарственных препаратов,
биоэквивалентность.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
103
Homiladorlik – ayol organizmida fiziologik va gormonal o‘zgarishlar sodir bo‘ladigan
murakkab jarayon bo‘lib, bu davrda qabul qilinadigan dori vositalariga alohida e’tibor berish
talab etiladi. Ayrim dorilar ona va homila uchun xavfsiz bo‘lsa, boshqalari homilaning
rivojlanishiga jiddiy zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun homiladorlik davrida dorilarni
shifokor tavsiyasiga ko‘ra va ilmiy asoslangan qoidalar bo‘yicha qabul qilish zarur.
Dunyo sog‘liqni saqlash tashkilotlari tomonidan olib borilgan tadqiqotlarga ko‘ra, ayrim
dori vositalari homilaga teratogen (rivojlanish nuqsonlariga olib keluvchi) ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Masalan,
Talidomid fojiasi
bunga yorqin misol bo‘lib, 1960-yillarda homilador
ayollar og‘riq qoldirish va toksikozga qarshi dorilar sifatida ishlatgan ushbu preparat natijasida
minglab bolalar tug‘ma nuqsonlar bilan dunyoga kelgan. Shu sababli, homiladorlik davrida
qabul qilinadigan har bir dori vositasi ehtiyotkorlik bilan tanlanishi kerak.
Dorilar xavfsizlik darajasiga ko‘ra, Amerika Oziq-ovqat va Dori-darmon Agentligi (FDA)
tasnifiga asosan quyidagi toifalarga bo‘linadi:
A-kategoriya
– homiladorlikda xavfsiz (masalan, foliy kislotasi, ayrim vitaminlar).
B-kategoriya
– hayvonlarda sinovdan o‘tgan va homilaga zarar yetkazmagani aniqlangan
(masalan, Penitsillin).
C-kategoriya
– homilaga ta’siri yetarlicha o‘rganilmagan, faqat shifokor nazorati ostida
qo‘llanadi.
D-kategoriya
– homilaga zarar yetkazishi mumkin, faqat hayotiy zaruriyat bo‘lsa,
ishlatiladi.
X-kategoriya
– homiladorlikda qat’iyan man etiladi (masalan, Retinoidlar, Warfarin).
Homiladorlik davrida eng ko‘p uchraydigan sog‘liq muammolari va ularning xavfsiz davolash
usullari haqida ilmiy tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki:
Og‘riq qoldiruvchi vositalar
: Paratsetamol odatda xavfsiz hisoblanadi, lekin Ibuprofen
va Aspirin ayniqsa homiladorlikning oxirgi trimestrida tavsiya etilmaydi.
Toksikozga qarshi dorilar
: Vitamin B6 (Piridoksin) toksikozni kamaytirishda samarali
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, antihistamin vositalaridan Dimenhidrinat shifokor tavsiyasi
bilan qo‘llanadi.
Infeksiyalarga qarshi dorilar
: Penitsillin guruhidagi antibiotiklar xavfsiz, lekin
Tetrasiklin va Fluorxinolonlar homilaga zarar yetkazishi mumkin.
Yuqori qon bosimi va yurak kasalliklari uchun dorilar
: Beta-blokatorlar va Kaltsiy
kanallari blokerlari shifokor nazorati ostida qo‘llanadi. Angiotenzin konvertazasi
inhibitatorlari esa homiladorlikda tavsiya etilmaydi.
Bundan tashqari, homilador ayollar dori vositalarini qabul qilishda quyidagi asosiy qoidalarga
amal qilishlari lozim:
O‘z-o‘zini davolashdan saqlanish
– hech qanday dori shifokor tavsiyasisiz qabul
qilinmasligi kerak.
Tabiiy vositalarni ham ehtiyotkorlik bilan qo‘llash
– ba’zi o‘simlik damlamalari ham
homilaga zarar yetkazishi mumkin (masalan, aloe, ginseng).
Dorilarning dozasi va davomiyligini qat’iy belgilash
– hatto xavfsiz deb hisoblangan
dorilar ham haddan tashqari ko‘p qabul qilinganda homilaga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
104
Vitamin va minerallarni yetarli miqdorda qabul qilish
– foliy kislotasi, D vitamini va
temir moddalari homila rivojlanishi uchun juda muhim.
Homiladorlik davrida dorilarni to‘g‘ri tanlash va xavfsiz qo‘llash bo‘yicha qo‘shimcha ilmiy
ma’lumotlarni keltirib o‘tamiz. Bu jarayonda homilaning rivojlanish bosqichlari va dori
vositalarining ularga ta’siri alohida e’tiborga olinishi lozim.
Homiladorlik bosqichlari va dorilar ta’siri
Homilaning dorilarga sezgirligi homiladorlik davrining qaysi bosqichida bo‘lishiga bog‘liq:
1.
Birinchi trimestr (1–12 hafta)
– bu bosqichda homilaning organlari shakllanadi.
Shuning uchun bu davrda dorilarni qo‘llash ayniqsa xavfli hisoblanadi. Teratogen ta’sirga ega
dorilar tug‘ma nuqsonlarga olib kelishi mumkin. Masalan, Tetrasiklin antibiotiklari homilaning
tish va suyak rivojlanishiga zarar yetkazishi mumkin.
2.
Ikkinchi trimestr (13–27 hafta)
– bu bosqichda homilaning a’zolari shakllangan bo‘lsa-
da, ba’zi dorilar uning o‘sishiga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, NSAID dorilar (Ibuprofen,
Diklofenak) bu bosqichda amniotik suyuqlik kamayishiga olib kelishi mumkin.
3.
Uchinchi trimestr (28–40 hafta)
– bu davrda dorilar asosan homilaning nafas olish
tizimiga va yurak-qon tomir tizimiga ta’sir qiladi. Masalan, Aspirin va boshqa qon suyultiruvchi
dorilar tug‘ruq vaqtida qon ketish xavfini oshirishi mumkin.
Homiladorlikda dorilarni qabul qilish bilan bog‘liq xatolar
Ko‘pchilik homilador ayollar dorilarni qabul qilishda quyidagi xatolarga yo‘l qo‘yishi mumkin:
Shifokor bilan maslahatlashmasdan dori ichish
– ayniqsa, og‘riq qoldiruvchi yoki
sovuq qotishga qarshi dorilarni o‘z-o‘zicha qabul qilish xavfli bo‘lishi mumkin.
O‘simlik va tabiiy dorilarni xavfsiz deb o‘ylash
– ayrim o‘simlik preparatlari ham
homila uchun zararli bo‘lishi mumkin. Masalan, Aloe Vera va Ginseng ekstrakti bachadon
qisqarishlarini keltirib chiqarishi mumkin.
Dorilarning dozasini oshirib yuborish
– hatto homiladorlikda tavsiya etiladigan dorilar
ham me’yoridan ortiq qabul qilinsa, nojo‘ya ta’sirlarga sabab bo‘lishi mumkin.
O‘zbekistonda homiladorlikda dorilar xavfsizligi bo‘yicha tadqiqotlar
O‘zbekistonda homilador ayollar uchun dori vositalari bo‘yicha tadqiqotlar olib
borilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi tomonidan tasdiqlangan
dorilar ro‘yxatiga ko‘ra, homiladorlikda xavfsiz bo‘lgan dorilar ajratilgan. Bunga foliy kislotasi,
temir preparatlari, Paratsetamol, ayrim antibiotiklar (Penitsillin guruhi) va homiladorlik
diabetiga qarshi ayrim insulin preparatlari kiradi.
Shuningdek, O‘zbekiston farmatsevtika sanoatida homilador ayollar uchun maxsus ishlab
chiqilgan dorilar ham mavjud. Masalan, "Feroglobin" temir yetishmovchiligini bartaraf etish
uchun ishlatiladi, "Elevit Pronatal" esa homila rivojlanishi uchun kerakli vitaminlarni o‘z ichiga
oladi.
Xulosa
Homiladorlik davrida dorilarni to‘g‘ri tanlash va xavfsiz qo‘llash homila salomatligi uchun
juda muhim. Dorilarni qabul qilishdan oldin mutaxassis bilan maslahatlashish, tabiiy dorilarni
ham ehtiyotkorlik bilan qo‘llash va o‘z-o‘zini davolashdan saqlanish lozim. Ilmiy asoslangan
tavsiyalarga rioya qilish orqali onaning va bolaning sog‘lig‘ini saqlash mumkin.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
105
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi. "Homilador ayollar uchun dori
vositalarini qo‘llash bo‘yicha qo‘llanma". Toshkent, 2022.
2.
G‘afforov B., O‘rinboyeva N. "Farmakologiya asoslari". Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2019.
3.
O‘zbekiston farmatsevtika ishlab chiqaruvchilari uyushmasi. "Mahalliy farmatsevtika
mahsulotlari va homiladorlikda dorilar xavfsizligi". Toshkent, 2022.
4.
World Health Organization (WHO). "Pregnancy and Medication Safety Guidelines".
Geneva, 2021.
