ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
O’ZBEKISTONDA TA’LIM TIZIMI BORASIDA AMALGA OSHIRILAYOTGAN
ISLOHOTLAR VA UNI MOLIYALASHTIRISHNING DOLZARB MASALALARI
Ruzmetova Gulira’no Atabekovna
Urganch davlat universiteti mustaqil izlanuvchisi
guliranoruzmerova19@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15029945
Annotatsiya:
Mazkur tezisda O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimi bo‘yicha amalga
oshirilayotgan islohotlar va uni moliyalashtirish masalalari tahlil qilinadi. Ta’lim sifatini
oshirish, zamonaviy o‘quv dasturlarini joriy etish, infratuzilmani modernizatsiya qilish hamda
pedagog kadrlarni tayyorlash jarayonida davlat va xususiy sektor hamkorligining o‘rni
yoritiladi. Shuningdek, ta’lim tizimini moliyalashtirishning dolzarb jihatlari, byudjet
mablag‘lari taqsimoti, xorijiy investitsiyalar va grantlar asosida rivojlantirish imkoniyatlari
tahlil qilinadi. Tadqiqot natijalari ta’lim tizimini yanada samarali moliyalashtirish bo‘yicha
takliflar berishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
O‘zbekiston ta’lim tizimi, ta’lim islohotlari, moliyalashtirish, davlat
byudjeti, xususiy sektor, investitsiyalar, grantlar, pedagog kadrlar tayyorlash, infratuzilma,
ta’lim sifati.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini isloh qilish davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. So‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’lim sifati va mazmunini
takomillashtirish, xalqaro tajribalarni joriy etish, innovatsion ta’lim texnologiyalaridan
foydalanish va moliyalashtirish tizimini takomillashtirish bo‘yicha keng ko‘lamli chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Ta’lim sohasini rivojlantirishga qaratilgan islohotlar Prezident
farmonlari, hukumat qarorlari va davlat dasturlari asosida izchil amalga oshirilmoqda.
Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF–5712-sonli Farmoni ta’lim tizimining uzoq muddatli strategik rivojlanish
yo‘nalishlarini belgilab berdi. Ushbu konsepsiyada xalqaro standartlarga mos keladigan ta’lim
tizimini shakllantirish, raqamli texnologiyalarni joriy etish, pedagog kadrlarni tayyorlash va
qayta tayyorlash tizimini modernizatsiya qilish masalalari asosiy vazifa sifatida belgilangan.
Bundan tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 6-noyabrdagi “Oliy
ta’lim tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PF–6108-sonli Farmoni
oliy ta’lim muassasalarining moliyaviy mustaqilligini kengaytirish, davlat-xususiy sheriklik
asosida nodavlat oliy ta’lim muassasalarini tashkil etish va ta’lim sifatini xalqaro mezonlarga
moslashtirishni ko‘zda tutgan.
Ta’lim tizimining moliyalashtirilishi ham uning samaradorligini belgilovchi muhim
omillardan biri hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021-yil 19-martdagi
“Davlat byudjeti mablag‘laridan samarali foydalanish hamda ta’lim tizimini moliyalashtirish
tizimini takomillashtirish to‘g‘risida”gi PQ–5032-sonli Qarori asosida byudjet mablag‘larini
ta’lim sohasiga yo‘naltirish mexanizmlari qayta ko‘rib chiqildi. Bu qaror asosida davlat
byudjetining ta’limga ajratiladigan ulushi oshirildi, shuningdek, xususiy investitsiyalar va
xalqaro moliyaviy tashkilotlarning grantlarini jalb qilish imkoniyatlari kengaytirildi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
Shuningdek, 2022-yil 11-mayda qabul qilingan “2022–2026-yillarda O‘zbekiston
Respublikasining rivojlantirish strategiyasi to‘g‘risida”gi PF–60-sonli Prezident Farmoni
mamlakatimiz ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha kompleks chora-tadbirlarni belgilab
berdi. Ushbu hujjat asosida ta’limning barcha bosqichlarida innovatsion yondashuvlarni joriy
etish, yangi texnologiyalar asosida o‘quv jarayonlarini tashkil etish va kadrlar tayyorlash
tizimini xalqaro darajaga moslashtirish rejalashtirilgan.
Yuqorida qayd etilgan islohotlar va me’yoriy-huquqiy hujjatlar O‘zbekiston ta’lim
tizimini xalqaro andozalar darajasiga olib chiqish, davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash hamda moliyalashtirishning samarali mexanizmlarini joriy etish
yo‘lida muhim ahamiyat kasb etmoqda. Ushbu tadqiqotda mamlakatimizda ta’lim tizimi
bo‘yicha amalga oshirilayotgan islohotlar hamda uni moliyalashtirishning dolzarb masalalari
ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilinadi.
O‘zbekiston Respublikasida ta’lim tizimini rivojlantirish bo‘yicha amalga oshirilayotgan
islohotlar so‘nggi yillarda sezilarli darajada jadallashdi. Ta’lim jarayonining sifatini oshirish,
zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish va moliyaviy barqarorlikni ta’minlash
borasida qator me’yoriy-huquqiy hujjatlar qabul qilindi. Biroq, ushbu jarayonda hal etilishi
lozim bo‘lgan muammolar ham mavjud.
Ta’lim sifati har qanday davlatning barqaror rivojlanishida muhim omil hisoblanadi. Shu
boisdan, O‘zbekistonda xalqaro tajriba asosida pedagogik jarayonlarni modernizatsiya qilish
choralari ko‘rilmoqda. Jumladan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–5712-sonli
farmoni asosida ta’lim sifatini xalqaro PISA, TIMSS, PIRLS reytinglarida oshirish bo‘yicha
chora-tadbirlar belgilangan. Ushbu islohotlar doirasida: Ta’lim dasturlarini zamonaviy
pedagogik yondashuvlar asosida takomillashtirish; Boshlang‘ich, o‘rta va oliy ta’lim
bosqichlarini uzluksiz rivojlantirish; Raqamli ta’lim texnologiyalarini keng joriy etish;
O‘qituvchilarning malakasini oshirish dasturlarini kuchaytirish ishlari olib borilmoqda.
Biroq, ta’lim sifatini oshirish bo‘yicha olib borilayotgan islohotlarning samaradorligi
amaliyotga qanchalik to‘liq tatbiq etilishiga bog‘liq. Ayni paytda, ba’zi hududlarda malakali
pedagog kadrlar yetishmovchiligi, ta’lim muassasalarida infratuzilma muammolari mavjudligi
kabi holatlar kuzatilmoqda.
Ta’lim tizimining samarali ishlashi uchun yetarli moliyaviy resurslar ajratilishi lozim.
Hozirgi kunda O‘zbekistonda davlat byudjetidan ta’limga ajratiladigan mablag‘lar har yili
oshib bormoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–5032-sonli qarori
asosida: Ta’lim sohasiga ajratiladigan davlat byudjeti mablag‘lari hajmi oshirildi, davlat-
xususiy sheriklik asosida nodavlat ta’lim muassasalarini rivojlantirish yo‘lga qo‘yildi, xalqaro
grantlar va investitsiyalar jalb qilinmoqda.
Shu bilan birga, ta’lim tizimini moliyalashtirishda quyidagi muammolar ham
kuzatilmoqda:xususiy sektorning ta’lim tizimiga yetarlicha jalb etilmaganligi; byudjet
mablag‘larining taqsimlanishi va samarali ishlatilishi bilan bog‘liq muammolar; hududlar
bo‘yicha ta’lim muassasalarining moliyaviy ta’minotida nomutanosiblik.
Bu muammolarni hal etish uchun O‘zbekiston tajribasini rivojlangan davlatlar ta’lim
tizimi bilan solishtirish zarur. Jumladan, Germaniya, Finlyandiya va Janubiy Koreya kabi
mamlakatlar tajribasida davlat-xususiy sheriklik asosida ta’limni moliyalashtirish tizimi
muvaffaqiyatli joriy etilgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
100
Pedagog kadrlarning sifati ta’lim tizimining samaradorligida asosiy omillardan biridir.
Shu bois, so‘nggi yillarda o‘qituvchilarni tayyorlash va malakasini oshirish tizimi
takomillashtirilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PQ–4884-sonli qarori asosida
pedagogik oliy o‘quv yurtlarida kredit-modul tizimi joriy etildi va yangi innovatsion o‘quv
dasturlari ishlab chiqildi.
Biroq, quyidagi muammolar hamon dolzarb bo‘lib qolmoqda: pedagoglarning zamonaviy
texnologiyalar bilan ishlash ko‘nikmalarining yetarli emasligi; hududlarda o‘qituvchilar
yetishmovchiligi va malakali kadrlarni uzoq muddatga ushlab qolish muammosi;
o‘qituvchilarning mehnat haqi va ijtimoiy himoya masalalari.
O‘zbekiston ta’lim tizimi bo‘yicha olib borilayotgan islohotlar umuman olganda ijobiy
natijalar bermoqda. Xususan, xalqaro standartlarga mos keluvchi ta’lim tizimini shakllantirish,
pedagogik innovatsiyalarni joriy etish va moliyalashtirishning yangi mexanizmlarini
rivojlantirish bo‘yicha sezilarli yutuqlarga erishildi.
O’zbekiston Respublikasi ta’lim tizimi sohasida keng qamrovli islohotlar amalga
oshirilmoqda. Davlat tomonidan qabul qilingan strategik dasturlar va qarorlar ta’lim sifatini
oshirish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va kadrlar tayyorlash tizimini
takomillashtirishga qaratilgan. Ushbu islohotlarning moliyaviy ta’minoti esa ularning samarali
amalga oshirilishida asosiy omillardan biridir.
Ta'lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar Hozirgi kunda O’zbekistonda quyidagi
asosiy ta'lim islohotlari amalga oshirilmoqda:
1.
Maktabgacha ta'lim tizimini rivojlantirish – bolalarni erta rivojlantirish, maktabgacha
ta'lim muassasalari tarmog'ini kengaytirish.
2.
Umumiy o'rta ta'limda sifatni oshirish – yangi o'quv dasturlarini ishlab chiqish, ilg'or
pedagogik texnologiyalarni joriy etish.
3.
Kasb-hunar va oliy ta'lim tizimini takomillashtirish – xalqaro standartlarga mos kadrlar
tayyorlash, oliy ta'lim muassasalari sonini oshirish.
4.
Ta'lim tizimida raqamlashtirish – elektron darsliklar, masofaviy ta'lim platformalarini
joriy etish.
Ta'limni moliyalashtirish masalalari O'zbekiston ta'lim tizimining moliyalashtirish tizimi
davlat byudjeti, xalqaro tashkilotlar va xususiy sektor hissasi orqali amalga oshiriladi. Biroq,
moliyalashtirish bilan bog'liq muammolar quyidagicha ifodalanadi:
Davlat byudjetidan ajratiladigan mablag'ning yetarli emasligi;
Xususiy sektor va xalqaro grantlarning jalb qilinish darajasining pastligi;
Ta'lim infratuzilmasini rivojlantirish uchun qo'shimcha sarmoya zarurati.
O'zbekistonda ta'lim tizimini moliyalashtirishni yanada samarali qilish uchun quyidagi
chora-tadbirlar amalga oshirilishi lozim:
Davlat byudjetidan ajratiladigan mablag'larni oshirish;
Xususiy sektorni kengroq jalb qilish uchun imtiyozli soliq siyosatini qo'llash;
Xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlikni kuchaytirish va grant mablag'larini jalb qilish;
Ta'lim tizimida davlat-xususiy sheriklik loyihalarini kengaytirish.
Ushbu islohotlarning izchil amalga oshirilishi O'zbekiston ta'lim tizimining
raqobatbardoshligini oshirish va xalqaro maydonda yuqori natijalarga erishishiga zamin
yaratadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
101
Kelgusida amalga oshiriladigan chora-tadbirlar orqali O‘zbekiston ta’lim tizimi yanada
yuqori natijalarga erishishi, xalqaro reytinglarda yuqori o‘rinlarni egallashi va ta’lim sifatining
uzluksiz oshib borishi kutilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida” Qonuni. – 2020-yil 23-sentyabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 29-apreldagi “O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasini tasdiqlash
to‘g‘risida”gi PF-5712-son Farmoni.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 28-apreldagi “2023-2026-yillarda
ta’lim sifatini oshirish va ta’lim tizimini moliyalashtirish tizimini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-152-son qarori.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 10-martdagi “Maktabgacha
va umumiy o‘rta ta’lim muassasalarini moliyalashtirish mexanizmlarini takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 122-son qarori.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. “O‘zbekistonda ta’lim sohasi:
statistik ma’lumotlar to‘plami.” – Toshkent, 2023.
