ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
90
TALABALARNING DASTURLASHGA OID KOMPETENSIYALARINI DASTURIY
ILOVALARDAN FOYDALANIB RIVOJLANTIRISHDA ALGORITMLASHNING
AHAMIYATI
Xazratov Fazliddin Xikmatovich
Buxoro davlat universiteti,
Pedagogika fanlari bo’yicha falsafa doktori(PhD), dotsent
https://doi.org/10.5281/zenodo.15023083
Algoritm - bu muayyan masalani hal qilish uchun aniq ketma-ketlikda bajariladigan
harakatlar to'plamidir. Algoritmlash esa, masalani yechish uchun zarur bo'lgan algoritmlarni
tuzish jarayonidir. Dasturlash jarayonida algoritmlash quyidagi muhim vazifalarni bajaradi:
Mantiqiy fikrlashni rivojlantirish
. Algoritm tuzish talabadan masalani qadamma-
qadam yechish yo'llarini izlashni talab qiladi. Bu jarayonda talaba mantiqiy fikrlash, masalani
tarkibiy qismlarga ajratish va har bir qism uchun yechim topish ko'nikmalarini shakllantiradi.
Masalani formalizatsiya qilish
. Algoritmlash jarayonida talaba real hayotiy masalani
formal ko'rinishga o'tkazish, ya'ni masalani aniq matematik va mantiqiy tuzilmalarga
aylantirish ko'nikmasini egallaydi.
Abstrakt fikrlashni rivojlantirish
. Algoritm tuzishda talaba masalaning muhim
jihatlarini ajratib olish va ikkinchi darajali detallarni e'tibordan chetda qoldirish ko'nikmasini
shakllantiradi.
Muammoni tizimli hal qilish
. Algoritmlash talabaga muammoni tizimli yondashuvda
hal qilishni o'rgatadi - masalani tahlil qilish, yechish strategiyasini ishlab chiqish, kerakli
ma'lumotlarni aniqlash va natijani tekshirish.
Dasturiy ilovalardan foydalanishning afzalliklari
Talabalarning dasturlash kompetensiyalarini rivojlantirishda turli dasturiy ilovalardan
foydalanish bir qator afzalliklarga ega:
1. Vizualizatsiya imkoniyatlari
Zamonaviy dasturiy ilovalar algoritmlarni vizual ko'rinishda tasvirlash imkonini beradi.
Masalan, blok-sxemalar, psevdokod yoki animatsiyalar ko'rinishida algoritmlarni namoyish
qilish orqali talabalar abstrak tushunchalarni yaxshiroq tushunishlari mumkin. Vizualizatsiya
orqali talabalar algoritmning ishlash jarayonini ko'rib, tushunishlari osonlashadi.
2. Interaktiv o'rganish muhiti
Dasturiy ilovalar talabalar uchun interaktiv o'rganish muhitini yaratadi. Bu muhitda
talabalar o'z algoritmlarini tuzish, sinab ko'rish va natijalarni ko'rish orqali tajriba orttirish
imkoniyatiga ega bo'ladilar. Interaktiv muhit talabaga xatolarni tezda aniqlash va tuzatish,
turli yondashuvlarni sinab ko'rish imkonini beradi.
3. Avtomatlashtirilgan tekshirish va baholash
Ko'plab ta'limiy dasturiy ilovalar talabalar tomonidan tuzilgan algoritmlarni avtomatik
tekshirish va baholash imkoniyatini taqdim etadi. Bu o'qituvchi uchun vaqtni tejaydi, talabaga
esa zudlik bilan teskari aloqa olish imkonini beradi.
4. Bosqichma-bosqich o'rganish
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
91
Dasturiy ilovalar talabalar uchun bosqichma-bosqich o'rganish jarayonini ta'minlaydi.
Oddiy masalalardan murakkab masalalarga o'tish orqali talaba asta-sekin o'z
kompetensiyalarini oshirib boradi.
Vizual dasturlash muhitlari.
Scratch, Blockly, App Inventor kabi vizual dasturlash
muhitlari talabalarni dasturlash asoslari bilan tanishtirishda keng qo'llaniladi. Bu muhitlar
algoritmlarni bloklar yordamida tuzish imkonini beradi, bu esa talabalar uchun dasturlash tili
sintaksisini o'rganishdan ko'ra masalaning mantiqiy yechimiga e'tibor qaratish imkonini
beradi.
Algoritmlash trenajyorlari.
Lightbot, CodeMonkey, CodeCombat kabi o'yinga
asoslangan ilovalar talabalarning algoritmik fikrlashini rivojlantirishga yordam beradi. Bu
ilovalar o'yin formatida algoritmlarni tuzish va ularni turli vaziyatlarda qo'llash imkonini
beradi.
Algoritm vizualizatorlari.
VisuAlgo, Algorithm Visualizer kabi ilovalar algoritmlarning
ishlash prinsiplarini vizual ko'rinishda ko'rsatadi. Bu ilovalar orqali talabalar turli
ma'lumotlar tuzilmalari va algoritmlarning ishlash jarayonini ko'rishlari mumkin.
Dasturlash tillari o'rganish platformalari.
Codecademy, freeCodeCamp, LeetCode
kabi platformalar talabalarning dasturlash tillarini o'rganishlari va algoritmik masalalarni
yechishlari uchun interaktiv muhit taqdim etadi. Bu platformalar nazariy bilimlarni
amaliyotda qo'llash imkonini beradi.
Talabalarning dasturlash kompetensiyalarini rivojlantirishda algoritmlashga asoslangan
o'qitish metodikasini qo'llash samarali natijalar beradi. Bu metodikaning asosiy tamoyillari
quyidagilardan iborat:
1. Muammoga asoslangan o'qitish
Talabalar oldiga aniq masalalar qo'yiladi va bu masalalarni algoritmlar tuzish orqali hal
qilish talab etiladi. Masalalar hayotiy misollar asosida tuzilishi talabalarning motivatsiyasini
oshiradi.
2. Loyihaga asoslangan o'qitish
Talabalar kichik guruhlar bo'lib loyihalar ustida ishlaydilar. Loyiha davomida ular
masalani tahlil qilish, algoritm tuzish, dasturlash va natijalarni taqdim etish bosqichlaridan
o'tadilar.
3. Hamkorlikda o'qitish
Talabalar bir-birlari bilan hamkorlikda algoritmlarni tuzadilar, muhokama qiladilar va
takomillashtirib boradilar. Bu jarayonda ular bir-birlaridan o'rganadilar va o'z bilimlarini
yanada mustahkamlaydilar.
4. Teskari aloqa va refleksiya
Har bir algoritm tuzish jarayonidan so'ng talabalar o'z ishlarini tahlil qiladilar, xatolarni
aniqlab tuzatadilar va kelgusida nimalarga e'tibor qaratish kerakligini belgilaydilar.
Amaliy misol: Dasturlash kompetensiyalarini rivojlantirish uchun dastur
Talabalarning
dasturlash
kompetensiyalarini
rivojlantirish
uchun
quyidagi
bosqichlardan iborat dasturni taklif etish mumkin:
1-bosqich: Algoritmlash asoslari.
Bu bosqichda talabalar algoritm tushunchasi, uning
xususiyatlari, algoritmlarni tasvirlash usullari (blok-sxemalar, psevdokod) bilan tanishadilar.
Oddiy masalalar asosida algoritmlar tuzish ko'nikmalarini shakllantiradilar.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
92
2-bosqich: Ma'lumotlar tuzilmalari va algoritmlar.
Bu bosqichda talabalar asosiy
ma'lumotlar tuzilmalari (massivlar, ro'yxatlar, stek, navbat va h.k.) va algoritmlash usullari
(saralash, qidirish, rekursiya va h.k.) bilan tanishadilar.
3-bosqich: Algoritmlarni dasturlash tillarida realizatsiya qilish.
Bu bosqichda
talabalar oldingi bosqichlarda o'rgangan algoritmlarni aniq dasturlash tillarida (Python, Java,
C++ va h.k.) kodlashtirishni o'rganadilar.
4-bosqich: Amaliy loyihalar.
Bu bosqichda talabalar o'z bilimlarini amaliy loyihalarda
qo'llaydilar. Ular real hayotiy masalalarni yechish uchun algoritmlar tuzadilar va ularni
dasturlash tillarida realizatsiya qiladilar.
Talabalarning dasturlashga oid kompetensiyalarini rivojlantirishda algoritmlash muhim
ahamiyat kasb etadi. Algoritmlash talabalarning mantiqiy va abstrakt fikrlashini rivojlantiradi,
masalalarni tizimli hal qilish ko'nikmalarini shakllantiradi. Zamonaviy dasturiy ilovalardan
foydalanish esa bu jarayonni yanada samarali va qiziqarli qiladi. Dasturiy ilovalar orqali
talabalar algoritmlarni vizual ko'rinishda ko'rishlari, interaktiv muhitda tajriba orttrishlari va
zudlik bilan teskari aloqa olishlari mumkin.
Algoritmlashga
asoslangan
o'qitish
metodikasi
talabalarning
dasturlash
kompetensiyalarini kompleks rivojlantirishga xizmat qiladi. Bu metodika muammoga
asoslangan, loyihaga asoslangan va hamkorlikda o'qitish tamoyillariga tayanadi. Bunday
yondashuv talabalarning nafaqat nazariy bilimlarni o'zlashtirishlariga, balki bu bilimlarni
amaliy masalalarni yechishda qo'llay olish ko'nikmalarini shakllantirshga ham yordam beradi.
Xulosa qilib aytganda talabalarning dasturlashga oid kompetensiyalarini dasturiy
ilovalardan foydalanib rivojlantirishda algoritmlash markaziy o'rinni egallaydi va bu
jarayonning samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Talabalarning algoritmlash
ko'nikmalarini rivojlantirish nafaqat dasturlash sohasida, balki kundalik hayotda ham
mantiqiy va tizimli fikrlash qobiliyatlarini shakllantirishga xizmat qiladi. Dasturiy ilovalardan
foydalanish esa bu jarayonni yanada samarali va qiziqarli qiladi.
Dasturiy ilovalardan foydalanish algoritmlashni o'rganish jarayonini yanada
samaraliroq qiladi. Scratch, Blockly, Python Tutor kabi interaktiv muhitlar talabalarning
algoritmlashga oid tushunchalarni osonroq o'zlashtirishiga yordam beradi. Bu dasturiy
ilovalar algoritmning ishlash jarayonini vizual tarzda ko'rsatib, talabalar o'z xatolarini tezroq
topish va tuzatish imkoniyatiga ega bo'ladilar.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Cormen T.H., Leiserson C.E., Rivest R.L., Stein C. Introduction to Algorithms. - 3rd ed. -
MIT Press, 2009.
2.
Sedgewick R., Wayne K. Algorithms. - 4th ed. - Addison-Wesley Professional, 2011.
3.
Wing J.M. Computational thinking // Communications of the ACM. - 2006. - Vol. 49, № 3.
- P. 33-35.
4.
Knuth D.E. The Art of Computer Programming. - Vol. 1-4A. - Addison-Wesley
Professional, 2011.
5.
Ben-Ari M. Principles of Concurrent and Distributed Programming. - 2nd ed. - Addison-
Wesley, 2006.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
6.
Xazratov F.X., “Obyektga yo‗naltirilgan dasturlash tillari orqali talabalarning kasbiy
kompetensiyasini rivojlantirish usullari”. ― PEDAGOGIK MAHORAT‖ ilmiy-nazariy va metodik
jurnal. 2024, № 7., 89-bet.
7.
Xazratov F.X., “Obyektga yo‘naltirilgan dasturlash tillari orqali talabalarning kasbiy
kompetensiyasini
shakllantirish”.
-
SCIENCEPROBLEMS.UZ-Ижтимоий-гуманитар
фанларнинг долзарб муаммолари № 5 (4) – 2024., 389-393-betlar.
