Авторы

  • Холмурод Каримов
    Илмий раҳбар: психология фанлари буйича фалсафа доктори профессор
  • Нодира Мукумова
    ХИУ Психология 1-курс Магистранти.

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.scin.71745

Ключевые слова:

жинсий идентификатция ижтимоий мухит нотулик оила психологик маслахат эмоционал ёрдам эмоционал жихат жинсий рол ҳиссий ҳолат.

Аннотация

Ушбу  маколада жахон психология сохалари мутахасисларининг такидлашича “Нотўлиқ оила” ҳозирги вақтда тез-тез тилга олинаётганлиги ва уларнинг сони кескин ошиб бораётганлиги ва бундай оилада тарбия топаётган фарзандлар тарбияси ва психологияси долзарб масала сифатида унинг илмий ечимлари хақида суз боради.


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

82

НОТЎЛИҚ ОИЛА ФАРЗАНДЛАРИ КАДРИЯТЛАРНИНГ ИЖТИМОИЙ

ПСИХОЛОГИК ХУСУСИЯТЛАРИ

Каримов Холмурод

Илмий раҳбар: психология фанлари буйича

фалсафа доктори профессор

Мукумова Нодира Авазмуротовна

ХИУ Психология 1-курс Магистранти.

Samsungelmakon@gmail.com

https://doi.org/10.5281/zenodo.15015929

Аннотация:

Ушбу маколада жахон психология сохалари мутахасисларининг

такидлашича “Нотўлиқ оила” ҳозирги вақтда тез-тез тилга олинаётганлиги ва
уларнинг сони кескин ошиб бораётганлиги ва бундай оилада тарбия топаётган
фарзандлар тарбияси ва психологияси долзарб масала сифатида унинг илмий
ечимлари хақида суз боради.

Калит сузлар

: жинсий идентификатция, ижтимоий мухит, нотулик оила,

психологик маслахат, эмоционал ёрдам, эмоционал жихат, жинсий рол, ҳиссий ҳолат.

Abstract.

This article discuses the opinions of experts in global psychology, emphasizing

that the term “incomplete family” is increasingly used nowadays and that the number of such
families is rapidly growing. It also highlights the upbringing and psyschology of children
raised in such families as a pressing issul and explores its scientific solutions.

Keywords

: Sexual identification, social environment, single-parent family, psychological

counseling, emotional support, emotional aspect, gender role, emotsional state.

Аннотация:

В данной статье рассматриваются утверждения специалистов в

области мировой психологии о том, что в настоящее время количество "неполных
семей" стремительно увеличивается. Также анализируется воспитание и
психологическое состояние детей, растущих в таких семьях, и обсуждаются научные
решения этой актуальной проблемы.

Ключевые слова:

гендерная идентификация, социальная среда, неполная семья,

психологическая консультация, эмоциональная поддержка, эмоциональный аспект,
гендерная роль, эмоциональное состояние.

Кириш.

Жамиятнинг баркарорлиги ва ривожланиши куп жихатдан оиладаги

ижтимоий муносабатларга боглик. Оила нафакат иктисодий ва тарбиявий институт,
балки фарзандларнинг ижтимоийлашуви ва шахс сифатида шаклланишида хал
килувчи омил хисобланади. Нотулик оилалар сонининг ортиши бугунги кундаги
долзарб муаммолардан бири булиб, бу холат фарзандларнинг кадриятлари ва
ижтимоий психологик ривожланишига сезиларли таъсир курсатиши мумкин. Ушбу
тадкикотда нотулик оилада вояга етаётган фарзандларнинг кадрият тизими,
жамиятга мослашув даражаси ва шахсий хусусиятларига таъсир этувчи омиллар
тахлил килинади.

Нотўлиқ оила тушунчаси ва унинг фарзандга таъсири.


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

83

Нотўлиқ оила

-бу турмуш уртогидан ажралган ёки турмуш уртоги вафот этган

хамда ёлгиз ота ёки она томонидан бошкариладиган оила шаклидир. Бу турдаги
оилаларда тарбия жараёни узига хос жихатларга эга булиб, ота ёки онанинг
етишмаслиги боланинг шахсий ривожланишига бевосита таъсир килади. Тадкикотлар
шуни курсатадики, нотулик оилада таркиб топган фарзандларда куйидаги психологик
ва ижтимоий хусусиятлар кузатилиши мумкин:Масъулият хиссининг юкорилиги- Эрта
ёшдан мустакилликка интилиш ва оилавий вазифаларни бажаришга булган эхтиёж.
Эмоционал бекарорлик-Кадриятларнинг шаклланиши жараёнида ишонсизлик, узини
кам бахолаш ва хаддан ташкари мустакилликка интилиш. Жинсий рол ва хулк атвор
фарклари- Ота ёки онанинг йуклиги туфайли жинсий идентификатция муаммолари.
Коммуникатив кийинчиликлар-Нотулик оилада усган болалар баъзан ижтимоий
мухитга мослашишда кийинчиликларга дуч келадилар.

Қадриятларнинг шаклланиши ва оила роли.

Кадриятлар инсоннинг хаётга булган карашларини , муносабатларини ва хулк

атворини белгиловчи асосий тамойиллардан биридир. Оила эса кадриятлар
шаклланишининг асосий ижтимоий институтидир. Тулик оилаларда фарзандлар хар
иккала ота-онанинг таъсири остида тарбияланса, нотулик оилаларда бу жараён
муайян чекловловларга ега булади. Нотулик оилада усган болалар куйидаги
кадриятларга купрок ургу беришади: Мустакиллик ва мехнатсеварлик - Одатда ,ёлгиз
ота ёки она томонидан тарбияланган болалар мустакилликни кадрлайдилар ва мехнат
килишга интиладилар.Оилавий кадриятларнинг узгариши-Баъзи болалар уз оилавий
мухитидан келиб чикиб, оилага булган муносабатини узгариши мумкин (масалан
,келажакда мустахкам оила куришга интилиш ёки аксинча оилавий муносабатларга
ишончсизлик).Мулокот ва ишонч муаммолари- Нотулик оилада усган болалар баъзан
уз хис туйгуларини ифода этишда кийинчилик сезадилар ва бошкаларга ишонишда
муаммо булиши мумкин.

Нотўлиқ оила фарзандларининг ижтимоий мослашуви

Нотулик оилада тарбия топган болалар ижтимоий мухитга мослашиш жараёнида

турли муаммоларга дуч келишади. Уларнинг ижтимоий мослашуви куйидаги
омилларга боглик. Атроф- мухит ва куллаб-кувватлаш тизими- Агар болани ураб
турган жамият кариндошлар унга етарли ижтимоий ва эмоционал ёрдам берса,
мослашиш жараёни осонрок кечади.Мактаб ва тенгдошлар таъсири-Тенгдошлар
гурухи ва укитувчиларнинг ёндашуви боланинг ижтимоий мослашуви ва
кадриятларнинг шаклланишида мухим рол уйнайди.Психологик куллаб кувватлаш-
Нотулик оилада тарбия топган болалалар купинча психологик маслахат ва эмоционал
ёрдамга ехтиёж сезадилар. Нотулик оила фарзандлари хаётда мустакил карор кабул
килиш ва уз олдигааник максад куйишга мойил булсалар -да , улар баъзан
депрессияга , узига паст бахо бериш ёки куркув хисси билан курашишлари мумкин.

Эмперик тадқиқотлар шуни курсатадики, нотўлиқ оилада тарбияланган болалар

тўлиқ оиладаги болаларга қараганда эртароқ мустақилликка интиладилар, лекин
баъзан ўз ҳиссий ҳолатини бошқаришда қийинчилик сезадилар. Уларнинг қадрият
тизими оилавий вазиятга боғлиқ равишда шаклланади ва бу келажакдаги
муносабатларига ҳам таъсир кўрсатиши мумкин. Нотўлиқ оилада ўсадиган болаларда


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

84

баъзан ишончсизлик, ўзини паст баҳолаш, ташвиш ва депрессия каби психологик
ҳолатлар кузатилиши мумкин. Улар атроф-муҳитга мослашишда қийнчиликларга дуч
келиши ёки бошқаларга нисбатан эҳтиёткорроқ бўлиши мумкин. Нотўлиқ оила
фарзандлари ижтимоий муҳитга мослашиш жараёнида баъзи мураккабликларга дуч
келишлари мумкин. Айрим ҳолларда, уларнинг коммуникацион кўникмалари заифроқ
бўлиши ёки, аксинча, тенгдошлари орасида етакчилик қобилиятлари ривожланган
бўлиши мумкин.

Нотўлиқ оилада тарбиянинг ижобий ва салбий жиҳатлари.
Ижобий жиҳатлари:

Мустақиллик ва мас’улият ҳисси ривожланади. Мураккаб

шароитларга мослашиш қобилияти ортади.Шахсий қарорлар қабул қилишга мойиллик
ошади.

Салбий жиҳатлари

: Психологик босим ва стресс ортиши мумкин.Жамият билан

муносабат ўрнатишда қийнчиликлар кузатилиши мумкин.Ота-онанинг йўқлиги
сабабли, баъзи қадриятлар етарлича шаклланмаслиги мумкин.

Хулоса:

Хулоса килиб айтганда, нотўлиқ оилада тарбия топган болалар: Мустақил

бўлишга интиладилар. Эмоционал жиҳатдан сезгир бўлиши мумкин. Ўз қадриятларини
жамият таъсирида шакллантиради. Ижтимоий мослашувда кийинчиликларга дуч
келиши мумкин. Шунинг учун, бундай болаларга ижтимоий-психологик ёрдам бериш,
уларнинг тулаконли ривожланиши учун мухимдир. Жамият ва таълим муассасалари
томонидан куллаб-кувватлаш тизимини ривожлантириш, уларга мослашув жараёнида
ёрдам бериш лозим. Нотўлиқ оила фарзандларининг ижтимоий-психологик
хусусиятлари мураккаб ва кўп қиррали бўлиб, уларнинг шахсияти, жамиятдаги ўрни ва
келажакдаги қарорларига сезиларли таъсир кўрсатади. Шу сабабли, бундай болаларга
ижтимоий ва психологик ёрдам кўрсатиш, уларнинг қадриятларини тўғри
шакллантириш учун махсус эътибор бериш зарур. Ўқитувчилар, психологлар ва ота-
оналар уларнинг тарбиясига комплекс ёндашган тақдирда, бу болалар ҳам жамиятда
муваффақиятли шахс бўлиб етишишлари мумкин.

Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:

1.

Акрамова Ф.А, Абдуллаева Р.М. Шарқ мутафаккирларининг оила хусусидаги

қарашлари. – Т.: 2002. – 28 б.
2.

Абу Али Ибн Сино. Тиб қонунлари. – Т.: Мерос, 1994. 3-т. – Б. 27-46.

3.

Амур Темур ўгитлари. – Т.: Мерос. 1992. – 65 б.

4.

Авлоний А. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. –Т.:Ўқитувчи, 1992.–160 б.

5.

Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING

MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYINGI SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology
and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b
6.

Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi

sifatida. Toshpo’latov, Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований
и исследований в области управления, 1(10), 49–55.


background image

ILM-FAN VA INNOVATSIYA

ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI

in-academy.uz/index.php/si

85

7.

A. (2023). SHAXS PSIXODIAGNOSTIKASIDA PROYEKTIV METODIKALARDAN

FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(5 Part
2), 170–178.
8.

Temirov, J., & Toshpo‘latov, A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL

ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.
9.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).

SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF
EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.
10.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023).

IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK
VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.
11.

Toshpo’latov, A., & Jo’raboyev, J. . (2023). JAMIYATIMIZDA KO’RISHDA NUQSONIGA EGA

BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISHI. Евразийский журнал социальных наук,
философии и культуры, 3(4 Part 2), 133–136.
12.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Sodiqov Komil Nozirovich. (2023). MAKTAB

O'QUVCHILARI O'RTASIDA IJTIMOIY MUHITNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGLARNING
FAOLIYATI VA IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLAR. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION
AND INNOVATION, 2(4), 21–23.

Библиографические ссылки

Акрамова Ф.А, Абдуллаева Р.М. Шарқ мутафаккирларининг оила хусусидаги қарашлари. – Т.: 2002. – 28 б.

Абу Али Ибн Сино. Тиб қонунлари. – Т.: Мерос, 1994. 3-т. – Б. 27-46.

Амур Темур ўгитлари. – Т.: Мерос. 1992. – 65 б.

Авлоний А. Туркий гулистон ёхуд ахлоқ. –Т.:Ўқитувчи, 1992.–160 б.

Fayziyev I. Sh. & Toshpoʻlatov A. (2022) O`ZBEKISTON RESPUBLIKASINING MUSTAQILLIKDAN OLDINGI VA KEYINGI SIYOSIY HAYOTI. British Journal of Global Ecology and Sustainable DevelopmentVolume-10, Nov., 2022 31-34b

Umarova, G., & Toshpoʻlatov, A. . (2024). Klaster tanqidiy fikrlash texnologiyasi texnikasi sifatida. Toshpo’latov, Центральноазиатский журнал междисциплинарных исследований и исследований в области управления, 1(10), 49–55.

A. (2023). SHAXS PSIXODIAGNOSTIKASIDA PROYEKTIV METODIKALARDAN FOYDALANISH. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(5 Part 2), 170–178.

Temirov, J., & Toshpo‘latov, A. (2023). TYUTOR PEDAGOGIK FAOLIYATINI TASHKIL ETISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI. Наука и инновация, 1(28), 29–32.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023). SHAXSLARARO MUNOSABATLARDA SHAXS AGRESSIYA. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 30–31.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Ummatova Zamira Atamuradovna. (2023). IJTIMOIY TARMOQLARIDA "OMMAVIY MADANIYATGA" QARSHI KURASHISHNING DIDAKTIK VOSITALARI. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 27–29.

Toshpo’latov, A., & Jo’raboyev, J. . (2023). JAMIYATIMIZDA KO’RISHDA NUQSONIGA EGA BOLALARNING PSIXOLOGIK RIVOJLANISHI. Евразийский журнал социальных наук, философии и культуры, 3(4 Part 2), 133–136.

Toshpo'latov Abdulaziz Quvondiq o'g'li, Sodiqov Komil Nozirovich. (2023). MAKTAB O'QUVCHILARI O'RTASIDA IJTIMOIY MUHITNI SHAKLLANISHIDA PSIXOLOGLARNING FAOLIYATI VA IJTIMOIY PSIXOLOGIK OMILLAR. CENTRAL ASIAN JOURNAL OF EDUCATION AND INNOVATION, 2(4), 21–23.