ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
119
ЎЗБЕКИСТОННИНГ ЎРТА МИНТАҚАСИДА ЕТИШТИРИЛГАН ОЛМА
МЕВАЛАРИНИ САҚЛАШДА 1-МЕТИЛЦИКЛОПРОПЕН ПРЕПАРАТИНИ
ҚЎЛЛАШ
Зокиров Зоир Зокирович
Тошкент давлат аграр университети таянч докторанти
https://doi.org/10.5281/zenodo.15039125
Аннотация.
Ушбу мақолада сақлашга мос бўлган олма навларинининг
агробиологик хусусиятларини ўрганиш бўйича тадқиқотлар натижалари баён этилган.
Бунда, тажрибалар учун танлаб олинган олма навларининг асосий кўрсаткичлари
таҳлил қилинган. Тадқиот натижасида илмий асосланган хулосалар ҳосил қилинган.
Калит сўзлар.
Олма, 1-МСП, препарат, эритма, ҳосилдорлик, сифат, навлар,
органолептик кўрсаткичлар
.
Кириш.
Жаҳон миқёсида олма етиштиришнинг юқори кўрсаткичлари, ушбу
маҳсулотнинг аҳоли учун аҳамиятини ва унинг экспорт учун муҳимлигини кўрсатади.
Хитой, АҚШ, Польша, Туркия ва Ҳиндистон каби мамлакатлар олма етиштиришда
етакчи бўлиб, уларнинг ишлаб чиқариш ҳажмлари дунё бозорида улкан ўринни
ташкил этади. Ўзбекистон эса 11-ўринда бўлиб, ҳар йили 1,12 миллион тонна олма
етиштириб, бу соҳада муҳим ўрин тутади.1. Олма меваси мавсумий бўлгани сабабли,
унинг етилиши майдан ноябргача давом этади. Шунингдек, йил давомида аҳоли
эҳтиёжини қондириш учун унинг сифатини сақлаш муҳим аҳамиятга эга. Олмани
сифатли сақлаш учун технологик жараёнлар, жумладан, меваларнинг турли сақлаш
шартларига мослаштирилиши, хусусан, салқин ва қулай муҳитда сақланиши лозим. Бу
соҳадаги муаммоларни ечиш ва сақлаш технологияларини такомиллаштириш долзарб
вазифалардан бири бўлиб, мамлакатимизда олма етиштиришнинг самарадорлигини
оширишга хизмат қилади.
Ўзбекистон иқлим шароитига мос янги олма навларини интродукция қилиш ва
уларни анъанавий усулда сақлаш бўйича тадқиқотлар олиб борилган бўлса-да,
сақлашдаги табиий камайиш даражасини пасайтириш ва сақлаш усулларининг тайёр
маҳсулот сифатига таъсирини тадқиқ қилишда илмий изланишлар етарли эмас.
"Ўзбекистон–2030"
стратегиясининг
54-бандида
кўрсатилган
агрологистика
марказларининг ривожланиши ва экспорт салоҳиятини ошириш мақсадида, олма
меваларининг сифатини сақлаш ва табиий камайишини қисқартириш бўйича янги
технологияларни ишлаб чиқиш долзарб аҳамиятга эга. Бу вазифаларнинг
муваффақиятли ижроси олма маҳсулотининг сақланишини яхшилаш ва унинг экспорт
салоҳиятини оширишга хизмат қилади.
1-Метилциклопропеннинг таъсири ва сақлаш шароитлари органолептик
баҳоларнинг пастлашишига олиб келган. Бу натижалар меваларнинг сақланишдаги
шароитлар ва ишлов бериш жараёнининг органолептик сифатига катта таъсир
1
https://www.atlasbig.com/ru/
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
120
кўрсатишини кўрсатади. Бунинг учун 1-Метилциклопропеннинг дозасини тўғри
танлаш ва саклаш шартларини яхшилаш муҳим аҳамиятга эга.
1-Метилциклопропеннинг
ишлатилиши
олма
меваларининг
сақланиш
самарадорлигини ошириш ва органолептик сифатига ижобий таъсир кўрсатган. Барча
навлар сақланиш жараёнида 1-Метилциклопропеннинг таъсири билан ўзгаришларга
учраган, аммо баъзи навлар сақланишдан сўнг сифатини юқори сақлашга муваффақ
бўлган. Бу ҳолат, ҳар бир навнинг индивидуал хусусиятлари ва сақлаш шартларига
боғлиқ.
1 –жадвал. Олма меваларини ҳар хил ишлов берилиб, 180 кун давомида
бошқариладиган газли муҳитда сақлашдан кейинги ҳолатдаги органолептик
баҳоси (2022-2024 йй.)
Навлар номи
янги-
лигида
оддий
усулда
(назорат)
90 г
1-МСП
100 г
1-МСП
110 г
1-МСП
120 г
1-МСП
Стар Кримсон
96,4
92,6
86,1
87,0
88,9
84,3
Голден Делишес
97,2
97,2
90,4
91,4
93,3
88,5
Ренет Симиренко
91,6
91,6
85,2
86,1
87,9
83,4
Скарлет
(Стейморед)
91,5
91,5
85,1
86,0
87,8
83,3
Гренни Смит
93,1
95,7
89,0
90,0
91,9
87,1
Гала
90,8
90,8
84,4
85,4
87,2
82,6
Пинк Леди
98,0
98,0
91,1
92,1
94,1
89,2
Фуджи
95,5
94,3
87,7
88,6
90,5
85,8
Молдованка
93,7
92,9
86,4
87,3
89,2
84,5
Жеромин
94,1
93,5
87,0
87,9
89,8
85,1
Жадвалга асосланиб, олма меваларини 180 кун давомида газли муҳитда
сақлашдан сўнг ҳар хил ишлов берилишига қарай органолептик баҳоларни таҳлил
қиламиз. Бу жараёнда 1-МСП (1-метилциклопропен)нинг турли миқдорлари
таъсирини кўрсатиш мумкин.
Стар Кримсон навида органолептик баҳо сақланишдан сўнг назарий усулда 92,6%
гача сақланган. 1-МСП миқдори ортиши билан баҳолар камайган, аммо 110 г
миқдорида энг яхши натижа (88,9%) кузатилган. 120 г 1-МСП миқдори билан баҳо
янада камайиб, 84,3% га тушган. Бу натижалар, юқори миқдордаги 1-МСПнинг сақлаш
жараёнига таъсири бўйича янги маълумотларни тақдим этган ва 1-МСПнинг оптимал
дозасини топишда катта аҳамиятга эга эканлигини кўрсатган. Шунингдек, бу мавжуд
сақлаш усулининг юқори миқдордаги 1-МСП билан энг яхши натижани беришини
таъминламаслигини англатган.
Голден Делишес навида органолептик баҳо сақланишдан сўнг 97,2% бўлиб, бу
олма савдога мос ва яхши сақланадиган нав эканлигини кўрсатган. 1-МСП миқдори
ортиши билан баҳолар яхшиланган, 110 г 1-МСП билан 93,3% га еган. Аммо, 120 г
миқдорида камайиш сезилган ва 88,5% га тушган. Бу натижа, юқори миқдордаги 1-МСП
ёки сақлаш шартларининг муайян таъсирига боғлиқ бўлган ва Голден Делишес
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
121
навининг сақланиш шартларига қараб органолептик кўрсаткичларда фарқлар
кузатилганини кўрсатган.
Ренет Симиренко навида органолептик баҳолар саклангандан сўнг 91,6% бўлиб,
оддий сақлаш усулида бу натижа сақланган. Аммо, 1-МСП миқдори ортиши билан, 1-
МСПнинг 110 г миқдорида 87,9% энг яхши натижа олинган. Шу билан бирга, юқори
дозадаги 1-МСП органолептик баҳоларда сезиларли пасайишни келтириб чиқарган, бу
120 г миқдорида 83,4% билан кўрсатилган. Бу Ренет Симиренко навининг сақланишда
айрим камчиликлар ва пастроқ кўрсаткичларни кузатишни талаб қилган, шунингдек,
1-МСП дозасини тўғри танлаш аҳамиятини кўрсатган.
Скарлет (Стейморед) навида ҳам органолептик баҳо 91,5% бўлиб, сақланишдан
сўнг энг яхши натижаларга эга бўлган, аммо 1-МСП миқдори ортиши билан баҳолар
пастаётган. 110 г миқдорида 87,8% энг яхши натижа олинган, аммо 120 г миқдори
билан баҳо 83,3% га камаган. Бу камайиш сақлаш шартларининг таъсири ва турли 1-
МСП дозаларининг меваларнинг сифатини сақлашга бўлган таъсирини кўрсатган. Бу
натижалар саклаш жараёнида 1-МСП дозасини тўғри танлашнинг муҳимлигини янада
ёритган.
Умуман олганда, 1-МСП миқдори ортиши билан органолептик баҳоларда камайиш
кузатилса ҳам, ҳар бир навда бу таъсир турлича кўрсатилган. Тўғри 1-МСП дозасини
танлаш саклаш самарадорлигини оширишга ёрдам берган (1-расмга қаранг).
1-расм. Олма меваларини 180 давомида БГМ тизимили омборларда турли
усулларда сақланганда органолептик баҳоси (2022-2024 йй.)
96,4
97,2
91,6
91,5
93,1
90,8
98
95,5
93,7
94,1
87
91,4
86,1
86
90
85,4
92,1
88,6
87,3
87,9
50
55
60
65
70
75
80
85
90
95
100
янги-лигида
оддий усулда
90 г
100 г
110 г
120 г
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
122
Гренни Смит навида органолептик баҳо 95,7% га етади, бу энг юқори
кўрсаткичлардан биридир. Бироқ, 1-МСПнинг сақлаш жараёнидаги таъсири
натижасида барқарорлик сақланади. 110 г 1-МСП дозасини қўллаган ҳолда баҳо 91,9%
га камайган бўлса-да, бу камайиш узоқ муддат сақланиш учун мос келади. Бу, ўз
навбатида, 1-МСПнинг сақлаш жараёнидаги муҳим ўрнини кўрсатади. 120 г 1-МСП
дозаси билан камайиш сезиларли бўлиб, 87,1% га тушади. Бу, албатта, камайишнинг
юқори даражасини кўрсатса-да, натижа ҳали ҳам қабул қилинади, чунки Гренни
Смитнинг сақланиши узоқ вақт давомида яхши тарзда амалга оширилади. 1-МСП
дозасининг оптимал миқдорини танлаш саклаш жараёнини яхшилаш учун муҳим
аҳамиятга эга.
Умуман олганда, 1-МСП миқдорининг ортиши билан органолептик баҳоларда
камайиш кузатилади. Пинк Леди ва Голден Делишес каби навлар энг яхши
натижаларни кўрсатса-да, 1-МСПнинг юқори дозалари камайишга олиб келади. Саклаш
жараёнида Гала ва Ренет Симиренко каби навларда 1-МСП дозасини тўғри танлаш ва
ихтиёрий оптимизация қилиш муҳим аҳамиятга эга. 1-МСП дозасини синовдан
ўтказиш ва ҳар бир нав учун энг самарали дозани аниқлаш саклаш жараёнининг
самарадорлигини оширишга ёрдам беради.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Islamov S., Namazov I. Determination of Apple Harvesting Time in Intensive Gardens //
International Journal of Biological Engineering and Agriculture (Sep, 2023). – USA, 2023. –
Volume 2. – Issue 9. – Р. 48-50 (ISSN: 2833-5376; IF (Impact Factor) 9.51/2023)
2.
Umidov Sh. E., Berdiev J. N.
Varieties of Quince (Cydonia Oblonga Mill.) Grown In
Uzbekistan and The Importance of Their Storage and Processing
Agriculture and Biological Sciences 23, 44-48
3.
Polegaev V.I. Method otsenki quality of fruits and vegetables (Metodicheskie
razrabotki). M .: - 1978.- 66 p
4.
Khaitov B., Karimov A.A.,Toderich K., Sultanova Z., Mamadrahimov A., Allanov Kh.,
Islamov S. Adaptation, grain yield and nutritional characteristics of quinoa (Chenopodium
quinoa) genotypes in marginal environments of the Aral Sea basin // Journal of Plant
Nutrition
21
Dec
2020).
–
London,
2020.
–
P.
1365-1379
(doi.org/10.1080/01904167.2020.1862200)
