ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
110
O‘ZBEKISTONDA KAMBAG‘ALLIK TUSHUNCHASI VA MEZONLARI
Ravshanova Sevara Zafar qizi
Buxoro Innovatsiyalar Umiversiteti
Iqtisodiyot (tarmoqlar va sohalar boʻyicha) mutaxassisligi magistri
https://doi.org/10.5281/zenodo.15037160
Annotatsiya.
Ushbu maqolada kambag‘allik tushunchasining rivojlanish iqtisodiyoti,
sotsiologiya, siyosatshunoslik, psixologiya kabi turli ilmiy sohalar kesishmasidagi murakkab
ijtimoiy-iqtisodiy hodisa sifatidagi talqini hamda O‘zbekiston sharoitida ushbu kategoriyani
aniq belgilashda paydo bo‘layotgan metodik yondashuvlar tahlil qilinadi. Xususan, absolyut va
nisbiy kambag‘allik konsepsiyalari, “resurslar va imkoniyatlar” nazariyasi, BMT hamda Jahon
bankining xalqaro mezonlari, shuningdek, O‘zbekistonda “kam ta’minlanganlik”,
“ehtiyojmandlik”, “kambag‘allikni qisqartirish” singari rasmiy istilohlarning ahamiyati yoritib
beriladi. Maqolada 2023-yildan boshlab O‘zbekistonda xalqaro tajribaga tayangan holda “ko‘p
o‘lchovli kambag‘allik indeksi” elementlarini joriy etish bo‘yicha qilinayotgan ishlar, turli
davlat idoralarining kambag‘allikni o‘lchashdagi ma’lumotlari va ularning o‘zaro
uyg‘unlashuvi holati ham ko‘rib chiqiladi. Keltirilgan dalillar O‘zbekistonda kambag‘allik
mezonlarini xalqaro talablarga moslashtirish jarayonining muhim bosqichda ekanini
ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar:
Kambag‘allik, absolyut kambag‘allik, nisbiy kambag‘allik, resurslar va
imkoniyatlar konsepsiyasi, ko‘p o‘lchovli kambag‘allik indeksi, kam ta’minlanganlik, minimal
iste’mol savatchasi, ijtimoiy nafaqa, “Temir daftar”, O‘zbekiston.
KIRISH
Kambag‘allik zamonaviy ilm-fan va amaliy siyosatning eng dolzarb masalalaridan biri
bo‘lib, rivojlanish iqtisodiyoti, sotsiologiya, siyosatshunoslik va psixologiya kabi turli sohalar
kesishmasida shakllanadi. Rivojlanish iqtisodiyotida kambag‘allik aholi daromadlarining
pastligi, iste’mol salohiyati cheklangani va resurslarga kirish imkoniyati sustligi bilan
bog‘lanadi. Sotsiologik nuqtai nazardan esa bu hodisa jamiyatdagi ijtimoiy tengsizliklar,
tarqoq
tarixiy
jarayonlar,
adolatsizliklar
yoki
imkoniyatlar
taqsimotidagi
nomutanosibliklardan kelib chiqadi.
Kambag‘allikni o‘lchash va tahlil qilishda turlicha konsepsiyalar mavjud. Absolyut
kambag‘allik, bir shaxsning eng minimal ehtiyojlarini (ovqat, uy-joy, sog‘liqni saqlash va h.)
to‘liq qondira olmasligini nazarda tutsa, nisbiy kambag‘allik odamning atrofdagilarga nisbatan
ancha past daromad va imkoniyatga ega ekanini bildiradi. Shu bilan birga, rivojlanish
iqtisodiyotida keng qo‘llaniladigan “resurslar va imkoniyatlar” konsepsiyasi kambag‘allikni
inson salohiyatining to‘laqonli ro‘yobga chiqmasligi sifatida talqin qiladi.
Xalqaro tashkilotlar — Jahon banki, Xalqaro valyuta jamg‘armasi, BMT Taraqqiyot
Dasturi — kambag‘allikni aniqlashda asosan kunlik daromad mezonlari (1,90 dollar, 3,20
dollar va boshqalar) hamda ijtimoiy infratuzilma (ta’lim, sog‘liqni saqlash, sanitariya)
ko‘rsatkichlariga e’tibor qaratishadi. O‘zbekistonda esa tarixan “kam ta’minlanganlik” me’yori
ijtimoiy nafaqa oluvchi aholini farqlashda qo‘llanilib, “kambag‘allik” atamasi rasmiy
hujjatlarda kamdan-kam uchragan. Biroq 2020-yildan boshlab rasmiy siyosat darajasida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
“kambag‘allikni qisqartirish” ustuvor vazifa sifatida e’lon qilinishi, 2023-yilda xalqaro
ekspertlar hamkorligida “ko‘p o‘lchovli kambag‘allik indeksi” elementlarini joriy qilish
bo‘yicha ishlar boshlanganligi ushbu masalada yangicha metodik yondashuv
shakllanayotganidan dalolat beradi.
Mamlakatda rasmiy statistika milliy va xalqaro yondashuvlar o‘rtasida uyg‘unlashish
jarayonini o‘tayotgan bo‘lib, shaharda va qishloqda, rasmiy va norasmiy sektorda faoliyat
ko‘rsatayotgan aholi daromadlarini yagona mezonlarga solishtirish, subsidiya va ijtimoiy
yordam natijasida odamlar qo‘lga kiritayotgan qo‘shimcha daromadlarni aniqlash kabi
murakkab masalalarni hal qilish lozim bo‘lmoqda. Shuning uchun, turli manbalar (Statistika
agentligi, Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi, Mahalla
va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash vazirligi va b.) tomonidan e’lon qilinadigan kambag‘allik
ko‘rsatkichlari o‘rtasida ayrim tafovutlar mavjud.
Kambag‘allik tushunchasi rivojlanish iqtisodiyoti, sotsiologiya, siyosatshunoslik va hatto
psixologiya kabi ko‘plab fanlar kesishmasida shakllangan murakkab ijtimoiy-iqtisodiy hodisa
sifatida izohlanadi. Rivojlanish iqtisodiyotida kambag‘allik, avvalo, aholi daromadlari, iste’mol
salohiyati va resurslarga ega bo‘lish imkoniyati pastligi bilan bog‘lanadi. Sotsiologik nuqtai
nazardan esa kambag‘allik — jamiyatdagi ijtimoiy tengsizlik, adolatsizliklar yoki tarixiy
jarayonlar natijasida shakllangan iqtisodiy nochorlikning ko‘rinishi hisoblanadi.
Ushbu hodisaga turlicha ilmiy yondashuvlar mavjud. Masalan, absolyut kambag‘allik
konsepsiyasi bir inson yoki oilaning eng minimal ehtiyojlarini (ozuq-ovqat, uy-joy, sog‘liqni
saqlash va h.k.) qondira olmaslik holatini nazarda tutadi. Nisbiy kambag‘allik esa shaxs yoki
oilaning atrofdagilarning o‘rtacha daromadiga nisbatan ancha past daromadga ega ekanligini
bildiradi. Rivojlanish iqtisodiyotining klassik namoyandalari iqtisodiy o‘sish jarayonlarini
tahlil qilarkan, daromad taqsimotidagi nomutanosibliklarning muhimligi va bu
nomutanosibliklar kambag‘allikka qanday ta’sir qilishini o‘rganishgan.
Rivojlanish iqtisodiyoti fanida keng tarqalgan yondashuvlardan biri — Resurslar va
imkoniyatlar konsepsiyasidir. Unga ko‘ra, kambag‘allik faqat daromadning pastligi emas, balki
inson salohiyatini ro‘yobga chiqaradigan imkoniyatlarning cheklanganligidir. Mazkur
konsepsiya asosida sog‘liqni saqlash, ta’lim, ijtimoiy infratuzilma, huquqiy muhofaza kabi
omillar kambag‘allikni aniqlashda ustuvor o‘rin tutishi kerakligi qayd etiladi. Shu ma’noda,
O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlarda davlat siyosatining keng ko‘lamli ijtimoiy
dasturlar bilan uyg‘unlashuvi kambag‘allikni kamaytirishda muhim bo‘lishi ta’kidlanadi.
Kambag‘allik masalalarini tadqiq qilganda “kam ta’minlanganlik”, “subyektiv
kambag‘allik” kabi atamalarga ham e’tibor qaratiladi. Kam ta’minlanganlik rasmiy me’yorlar
(daromad chegarasi, minimal iste’mol savatchasi) asosida belgilansa, subyektiv kambag‘allik
insonning o‘z hayot darajasidan qoniqmasligi, o‘zi va atrofdagilarni taqqoslash natijasida
o‘zini kambag‘al his qilishi bilan izohlanadi.
O‘zbekistonda aynan shu kategoriyalarni aniqlashdagi mezonlar so‘nggi yillarda
takomillashib bormoqda. 2023-yilga kelib, davlat idoralari tomonidan kambag‘allikni aniq
o‘lchash uchun xalqaro tajriba asosida “ko‘p o‘lchovli kambag‘allik indeksi” elementlarini joriy
etish bo‘yicha qadamlar qo‘yilayotgani kuzatiladi. Bu indexda iqtisodiy daromad bilan birga,
sog‘liqni saqlash, ta’lim, ichimlik suvi, sanitariya, uy-joy bilan ta’minlanganlik kabi omillar
ham inobatga olinadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
Xalqaro tashkilotlar (masalan, Jahon banki, BMT Taraqqiyot Dasturi, Xalqaro valyuta
jamg‘armasi) kambag‘allik darajasini aniqlash uchun, asosan, kunlik daromad mezoniga
tayanishadi. Masalan, 1,90 AQSh dollari (PPP — xarid qobiliyati pariteti bo‘yicha) yoki 3,20
dollari kunlik daromad darajasi jahon amaliyotida tez-tez qo‘llaniladigan mezon hisoblanadi.
BMT ijtimoiy soha bo‘yicha ekspertlari esa bunda sog‘liqni saqlash, suv bilan ta’minlash,
sanitariya talablari, ta’lim darajasi kabi mezonlarni ham birlamchi ahamiyatga ega, deb
hisoblaydi.
So‘nggi yillarda Jahon banki qashshoqlik chegarasi bo‘yicha mezonlarni biroz yangilab
bormoqda. Ba’zi tadqiqotchilar ham turli davlatlarda narx-navo, inflatsiya ko‘rsatkichlari
hamda aholi daromadlarini solishtirishda turlicha yondashuv lozimligini ko‘rsatadi. Masalan,
1,90 dollarlik mezon ayni bir paytda Afrika davlatlari uchun mos bo‘lsa, Sharqiy Yevropa yoki
Markaziy Osiyo davlatlarida iqtisodiy sharoit boshqa bo‘lgani uchun turli indekslar joriy
qilinadi.
O‘zbekiston uzoq vaqt davomida “kam ta’minlanganlik” tushunchasiga urg‘u berib,
ijtimoiy nafaqa oluvchi aholi qatlamini rasmiy ravishda “kambag‘al” yoki “qashshoq” deb
atamagan. Yillar davomida “kam ta’minlangan oila” yoki “ehtiyojmand oila” tushunchasi
ijtimoiy himoya siyosati doirasida qulayroq bo‘lib kelgan. Ammo so‘nggi davrda, xususan,
2020-yildan boshlab davlat iqtisodiy siyosatning ustuvor yo‘nalishlaridan birini
“kambag‘allikni qisqartirish” deb e’lon qildi. Shu sababli, rasmiy hujjatlarda “kambag‘allik”
termini ham aniqroq qo‘llanila boshladi.
Hozirgi paytda O‘zbekistonda rasmiy ravishda “mehnatga layoqatli kambag‘al aholi”,
“kambag‘allik chegarasida yashovchi oila” kabi atamalar paydo bo‘lgan. 2023-yil statistikasiga
ko‘ra, Iqtisodiyot va moliya vazirligi hamda Statistika agentligi hamkorligida ishlab chiqilgan
ba’zi indikatorlar asosida har bir viloyat, tuman kesimida kambag‘allik darajasi
o‘rganilmoqda.
Qayd etish joiz, O‘zbekistonda xalqaro mezonlar (masalan, 3,20 dollardan past kunlik
daromad) bilan milliy mezon (oylik daromad miqdori, to‘lov qobiliyati, minimal iste’mol
savatchasiga nisbatan) hamon to‘liq uyg‘unlashmagan. 2023-yil boshida e’lon qilingan
ma’lumotlarga ko‘ra, O‘zbekistonda 1,90 dollarlik xalqaro standart bo‘yicha mutlaq
kambag‘allik nihoyatda past foizni tashkil etishi, biroq 3,20 dollarlik mezon bo‘yicha
hisoblansa, bu ko‘rsatkich ancha balandroq chiqishi mumkin. Masalan, ayrim iqtisodchilar
2022-yil yakunlariga ko‘ra, 3,20 dollarlik mezon bo‘yicha O‘zbekiston aholisining 8-10 foizi
orasida kambag‘al qatlam borligini ta’kidlashadi.
Kambag‘allik mezonlarini belgilashda milliy va xalqaro yondashuvlar o‘rtasida ayrim
farqlar mavjud. Xalqaro tajribada IMF, Jahon banki kabi tashkilotlarning ma’lumotlari
inobatga olinsa, O‘zbekistonda inflatsiya darajasi hisobga olinadi. Shuningdek, shahardagi va
qishloq joylaridagi narx-navo o‘rtasidagi tafovutlar umumiy kambag‘allik mezonlarini ishlab
chiqishda e’tiborga olinishi kerak. Ba’zi oilalar ijtimoiy himoya dasturlari, subsidiyalar va
boshqa yordam turlariga ega bo‘lgani bois, ularning real daromadlari rasmiy ma’lumotlarda
ko‘rsatilganidan yuqori bo‘lishi mumkin. Natijada turli manbalardan olingan kambag‘allik
ko‘rsatkichlari o‘rtasida farqlar yuzaga keladi.
Umuman olganda, O‘zbekistonda kambag‘allik mezonlari xorijiy metodikadan
bosqichma-bosqich integratsiya qilinmoqda. 2023-yil davomida hukumat xalqaro ekspertlar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
yordamida o‘zining “ruxsat etilgan minimal daromad” va “minimal iste’mol savatchasi”
konsepsiyasini mustahkamlashga intilayotgani kuzatiladi.
O‘zbekistonda kambag‘allik bo‘yicha rasmiy statistikani asosan quyidagi idoralar taqdim
etadi:
O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi — asosiy statistika ma’lumotlarini yig‘ish,
tahlil qilish va e’lon qilish vakolati berilgan tashkilot;
Iqtisodiyot va moliya vazirligi — makroiqtisodiy rivojlanish prognozlari, byudjet
siyosati va ijtimoiy sohalar bo‘yicha ma’lumotlarni e’lon qiladi;
Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi — ish bilan band aholi, ishsizlik darajasi,
ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash tizimlari bo‘yicha statistikani yuritadi;
Mahalla va nuroniylarni qo‘llab-quvvatlash vazirligi va boshqa ijtimoiy yo‘nalishdagi
idoralar — kam ta’minlangan oilalar, ehtiyojmand guruhlar, ijtimoiy himoya dasturlari
bo‘yicha ma’lumotlarni e’lon qiladi.
2023-yilga kelib, ushbu tashkilotlarning hamkorligi asosida har chorakda kambag‘allik
darajasini monitoring qilish yo‘lga qo‘yilgan. Jumladan, ijtimoiy nafaqa oluvchilar soni, ular
orasidagi mehnatga layoqatli aholi ulushi, shuningdek, “Temir daftar”, “Yoshlar daftari” kabi
ro‘yxatlarda qayd etilgan fuqarolar statistikasi doimiy ravishda yangilanadi.
2023-yil bo‘yicha Statistika agentligi va Iqtisodiyot va moliya vazirligining
ma’lumotlariga ko‘ra:
Kambag‘allik darajasi qariyb 14-15 foiz atrofida ekanligi ta’kidlanadi. Bunda ko‘p
o‘lchovli metod orqali (ta’lim, sog‘liqni saqlash, uy-joy, ichimlik suvi va h.k. bilan
ta’minlanish) kiritilgan ayrim indikatorlar ham hisobga olingan;
Rasmiy ro‘yxatlarga kirgan kam ta’minlangan oilalar soni esa 1,5 milliondan ortiq oila
sifatida qayd etilgan (bunda turli ijtimoiy nafaqa turlari, yordam pullari oluvchilar,
shuningdek, “Temir daftar”ga kiritilganlar bor);
Ishsizlik darajasi qariyb 8-9 foiz atrofida ekanligi (Bandlik va mehnat munosabatlari
vazirligi hisobotlari) ta’kidlanadi, biroq norasmiy sektordagi bandlik haliyam yuqori
bo‘lib, aniq raqamlar doim ham rasman qayd etilmasligi mumkin;
Rasmiy daromadlari minimal iste’mol savatchasidan past bo‘lgan aholi ulushi: bu
ko‘rsatkich bo‘yicha aniq raqamlar turli manbalarda 10 foizdan 14 foizgacha
farqlanadi. Sababi — minimal savatcha qiymatini hisoblash metodikasida har bir
idorada ozgina farqlar bo‘lishi mumkin.
XULOSA
Xulosa qilish mumkinki, kambag‘allik tushunchasi O‘zbekistonda endilikda keng siyosiy,
iqtisodiy va ijtimoiy muhokama mavzusiga aylangan bo‘lib, jahonda qo‘llaniladigan “absolyut”
va “nisbiy” kambag‘allik yondashuvlari, “resurslar va imkoniyatlar” konsepsiyasi, ko‘p
o‘lchovli indikatorlar ham bosqichma-bosqich joriy etilmoqda. Shu bilan birga, xalqaro
tashkilotlar tomonidan tavsiya etiladigan 1,90 yoki 3,20 dollarlik daromad chegarasi
O‘zbekistonda iqtisodiy realliklarni to‘laligicha aks ettirmasligi ham mumkin. Shuning uchun
hukumat milliy mezonlarni ishlab chiqish, iqtisodiy va sotsiologik xususiyatlardan kelib
chiqib, ijtimoiy siyosatni takomillashtirishga alohida e’tibor qaratayotgani kuzatiladi.
Davlat idoralarining o‘zaro hamkorlikdagi faoliyati, “Temir daftar”, “Yoshlar daftari”
singari ro‘yxatlar hamda ijtimoiy nafaqa oluvchilar haqidagi ma’lumotlar orqali kambag‘allik
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
darajasini baholash jarayoni takomillashib bormoqda. Xususan, 2023-yilda “ko‘p o‘lchovli
kambag‘allik indeksi” elementlari joriy qilinishi kutilmoqda, bu esa sog‘liqni saqlash, ta’lim,
suv-ta’minot, uy-joy bilan ta’minlanganlik kabi omillarni inobatga olish imkonini beradi.
Ushbu uslub O‘zbekiston sharoitida kambag‘allikni aniqroq o‘lchash va samarali siyosat
choralarini ishlab chiqish uchun keng imkoniyatlar yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
World Bank (2022).
Poverty and Shared Prosperity 2022.
Washington, DC.
2.
United Nations Development Programme (UNDP) (2021).
Human Development Report.
New York.
3.
Atkinson, A. B. (2019).
Measuring Poverty around the World.
Princeton University Press.
4.
Sen, A. (1999).
Development as Freedom.
Oxford University Press.
5.
Iqtisodiyot va moliya vazirligi, Bandlik va mehnat munosabatlari vazirligi hisobotlari
(2022–2023).
6.
Ravallion, M. (2016).
The Economics of Poverty: History, Measurement, and Policy.
Oxford
University Press.
7.
Deaton, A. (2013).
The Great Escape: Health, Wealth, and the Origins of Inequality.
Princeton University Press.
8.
Alkire, S. & Foster, J. (2011).
Counting and Multidimensional Poverty Measurement.
Journal of Public Economics, 95(7–8), 476–487.
9.
Farmonovna, E. A. (2024). HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA XIZMAT
KO ‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI. Raqamli iqtisodiyot (Цифровая экономика), (8), 753-
767.
10.
Азиза
Фармоновна,
Э.
(2024).
ГЛОБАЛЬНЫЕ
ГЕОПОЛИТИЧЕСКИЕ
И
ГЕОЭКОНОМИЧЕСКИЕ ИЗМЕНЕНИЯ... Indexing, 1(1).
11.
Ergasheva, A. (2020). Кичик бизнесда инновацион фаолият ва уни ривожлантириш
масалалари. ЦЕНТР НАУЧНЫХ ПУБЛИКАЦИЙ (buxdu. uz), 1(1).
12.
Эргашева, А. (2023). Analysis Of Current Problems And Opportunities In The
Development Of The National Tourism Industry Of Uzbekistan. Центр Научных Публикаций
(buxdu. uz), 29, 29.
13.
Ergasheva, A. (2021). A Handicraft and Tourism Industry. Центр Научных Публикаций
(buxdu. uz), 3(3).
