ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
MULOQOTNING YANGI SHAKLLARI VA UNING IJOBIY, SALBIY TOMONLARI
Raximova Z.
Toshkent Davlat Pedagogika Universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15104649
ANNOTATSIYA.
Hozirgi globallashuv va raqamlashuv davrida hayotimizni internetsiz,
ijtimoiy tarmoqlarsiz tasavvur etolmaymiz. Internet jamiyatda o’z rivojini topishi bilan
bizning hayot tarzimiz, hattoki muloqot jarayonimiz ham tubdan o’zgardi. Buning ta’sirida
muloqotning yangi shakllari tushunchasi paydo bo’ldi. Quyida hozirgi kundagi muloqot
shakllari, ularning kelib chiqish jarayonidan tortib, ijobiy va salbiy taraflarini qisman ko’rib
chiqamiz.
KALIT SO’ZLAR:
internet, yangi muloqot shakllari, ijtimoiy tarmoqlar, axborot, elektron
pochta, virtual hayot.
Insoniyat taraqqiyoti tarixning dastlabki kunlarida, ajdodlarimiz rasm chizish va
shunchaki ovoz berish orqali muloqot qilish san'atini kashf etganlarida boshlangan. Endi,
Internet va portativ texnologiyalar kabi texnologik taraqqiyot davrida zamonaviy aloqa katta
o’zgarishga erishdi. Zamon o‘zgargan sari rivojlanish tendensiyasi ham o‘zgarib bormoqda.
Ilmiy ixtirolar, texnologiya va aloqa taraqqiyoti hech qachon cho'qqisini yakunlamaydi.
Shuning uchun bugungi kunda zamonaviy kommunikatsiyaning rivojlanishi muhim
ahamiyatga ega. Axborot asri - bu yangi g'oyalar va vositalardan foydalanishning eng yaxshi
usulini izlash jarayonidir. Zamonaviy muloqot aynan mana shu va doimo shu jarayon atrofida
aylanadi ya’ni, biz uni qanday qo'lga kiritamiz, uni boshqa odamlarga qanday yuboramiz va
qanday saqlaymiz. Bu kelajakda juda istiqbolli ko'rinadigan narsa, chunki hozirgi avlod
axborot asrida yashayapti.
Axborot jamiyatini shakllantirishning asoslaridan biri turli axborotlarni ishlab chiqarish
va ulardan foydalanish hajmining keskin ortishi, uni uzatish tezligining jadallashishi
hisoblanadi. Ikkinchisi - Internetga asoslangan yangi aloqa shakllarining paydo bo'lishi va
ularning intensiv rivojlanishi. Muloqotning yangi shakllarining soni va xilma-xilligi doimiy
ravishda o'sib bormoqda. Eng dastlabki yangi muloqot shakli bu elektron pochta va
chatxonalar bo’lgan bo’lsa, hozirda bu ro’yxatga iltimoiy chatlar, bloglar, vikilar, veb-
konferensiyalar, professional va tematik forumlar, tarmoq va onlayn o'yinlar, pochta
ro'yxatlari va boshqalarni kiritishimiz mumkin.
Interaktivlik darajasiga qarab, aloqa real vaqt rejimida ham (savol - javob yoki tezis -
antiteza) va kechiktirilgan javob bilan amalga oshirilishi mumkin. Muloqotning yangi
shakllarining rivojlanishida aloqaning yangi shakllarining tarmoq xususiyati alohida o'rin
tutadi. Tarmoq ulanishlari - bu odamlar o'rtasidagi ijtimoiy aloqalar va o'zaro ta'sirlarning
ma'lum bir tuzilgan to'plami. Tuzilishi va konstruksiyasida bu bogʻlanishlar yigʻindisi turli
yoʻnalishlarda va turli masofalarda joylashganligi, oʻzaro kesishuvchi, oʻzaro bogʻlangan
xarakterga ega boʻlganligi sababli tarmoqqa oʻxshaydi. Shu sababli, odamlar o'rtasidagi
bunday tarzda qurilgan munosabatlar va o'zaro ta'sirlar to'plami odatda ijtimoiy tarmoqlar
deb ataladi. Insoniy munosabatlarning tarmoqli tabiati uzoq tarixga ega. Ammo faqat Internet
paydo bo'lishi bilan global axborot-kommunikatsiya tarmog'i yaratildi, u ma'lumotlarga
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
kirishdagi fazoviy, tashkiliy, ierarxik va boshqa cheklovlarni va odamlarning katta guruhlari,
shu jumladan bir vaqtning o'zida muloqot va o'zaro munosabatlarning turli shakllarini amalda
olib tashladi. So'nggi o'n yillikda ijtimoiy tarmoqlar va ular asosida paydo bo'lgan onlayn
hamjamiyatlar Internet aloqasining dominant shaklga aylanganini tasdiqlaydi. Ular Internet
foydalanuvchilarining 90% gacha muloqotning yangi elektron shakllarini tanlashini
ko'rsatadi. Bunga sabab yangi muloqot shakllari, qisqa va samarali muloqot usullari, emojilar
va qisqartmalar yordamida muloqotning tez va interaktiv tarzda amalga oshirilishi axborot
almashish samaradorligini oshiradi. Bunda foydalanuvchi emojilar, memlar yordamida o’z
fikrlarini yanada yorqinroq va aniqroq ifoda etishlari mumkin. Undan tashqari bu kabi
muloqotlar qisqa vaqt ichida axborot tarqatish, reklama qilish va hattoki daromad qilish
imkonini beradi.
Albatta muloqotning bu kabi yangi shakllarining salbiy ko'rinishlari ham mavjud. Bu
kabi muloqotlar ikkinchi tomon uchun har doim ham ishonchli emas ; huquqiy normalarning
amalda yo'qligi va onlaynda o'z harakatlari uchun javobgarlik; tijorat yoki siyosiy
maqsadlarda Internet auditoriyasini ataylab aldash kabi imkoniyatlar muloqotning yangi
shakllarining salbiy tomonlarning yaqqol misolidir. Undan tashqari insonlar orasidagi
muloqotda ikkinchi tomonni ideal inson sifatida tasavvur qilish, u bilan virtual hayotda
yashash va oqibatda haqiqiy hayotda oilaviy, ijtimoiy muommolar vujudga kelmoqda. Hozirgi
kunda bu kabi vaziyatlar ayniqsa o’smirlar va yoshlar orasida yaqqol ko’zga tashlanmoqda.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, zamonaviy texnologiyalar rivojlanishi bilan insonlar
orasidagi muloqot shakli ham o’zgarib bormoqda. Avvalari kishilar xatlar almashishgan, javob
xatlarini kunlab, hatto haftalab kutishgan. Keyinchalik telegrammalar, simli va simsiz
telefonlar hayotimizga kirib keldi. Internet esa muloqotning mukammal shakli bo’ldi desak,
yanglishmaymiz. Hozirda ijtimoiy tarmoqlar yordamida dunyoning istalgan burchagida turib
aloqa qilish, onlayn ta’lim olish kabi keng imkoniyatlar mavjud. Ammo tangani ikkinchi
tomoni bo’lgani kabi, ijtimoiy tarmoqlar insoniyat uchun bir qator xavflarni yuzaga
keltirmoqda. Masalan, shaxsiy ma’lumotlarning o’g’irlanishi va g’arazli maqsadlarda ulardan
foydalanish, turli xil oqimlarning avj olishi, yolg’on ma’lumotlarning tarqalishi kabilardir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ализар
А.
Лингвисты
исследуют
интернет-общение.
URL:
http://www.webplanet.ru/news/internet/2005/2/24/chatter.html
2.
Засурский Я.Н. Массовая коммуникация в современном мире // Вестник МГУ,
Серия №18, Социология и политология. – 1999. - №3
3.
Рубанов
А.В.
Интернет
и
новые
формы
коммуникации
//
https://elib.bsu.by/bitstream/.
4.
А. В. Николаева. кандидат филологических наук, МГУ им. М.В. Ломоносова.//
Интернет-текст как новый вид коммуникации// https://russkayarech.ru/ru/archive/.
5.
Simplilearn. (2022). Positive and negative impacts of social media. Simplilearn. https://
www.simplilearn.com./ real-impact-social-media-article.
