ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
MADANIYATLARARO MULOQOTDA PARALINGVISTIK VOSITALARNING
QO`LLANILISHI
Raxmatullayeva Zarina Alisher qizi
Erkin tadqiqotchi, ADCHTI, Andijon
https://doi.org/10.5281/zenodo.15099786
Annotatsiya.
Ushbu maqolada madaniyatlararo muloqotda paralingvistik vositalarning
ahamiyati, turlari, ulardan birining noverbal muloqot ekanligi, shuningdek, tana harakatlari,
imo-ishoralar, mimika va intonatsiya muloqot jarayonida muhim rol o‘ynashi haqida so‘z
yuritiladi. Turli madaniyatlarda bu vositalar turlicha talqin qilinishi, bu esa tushunmovchilik
yoki kommunikativ to‘siqlarga olib kelishi mumkinligi, shuning uchun chet tilini o‘rganishda
o‘sha tilga xos bo‘lgan imo-ishoralarni ham bilish zaruriyati ta’kidlanadi.
Kalit so‘zlar:
Madaniyatlararo muloqot, paralingvistika, noverbal kommunikatsiya, imo-
ishoralar, madaniy farqlar, lingvistik vositalar, muloqot strategiyalari.
"Madaniyatlararo muloqot" tushunchasi XX-asr o'rtalarida amerikalik antropolog E. T.
Xoll tomonidan kiritilgan. Uning fikricha, madaniyatlararo muloqot turli madaniyatlar
o'rtasidagi o'zaro munosabatlarga xos bo'lgan omillarni hisobga olgan holda amalga
oshirilishi kerak [1]. Jadal iqtisodiy o'sish va inqilobiy texnologik o'zgarishlarga asoslangan
globallashuvning zamonaviy tendensiyalari, madaniyatlararo aloqalarning intensivligi va
zichligi oshishiga olib keldi. Shu munosabat bilan madaniyatlararo muloqotni o'rganish amaliy
ahamiyatga ega bo'lib bordi. An'anaga ko'ra, bu sohadagi tadqiqotlar ikki xil madaniyatning
o'zaro ta'sirini tahlil qilishga, ularning farqlariga alohida e'tibor berishga qaratilgan. Ushbu
farqlarni tushunish turli madaniyatlar vakillari o'rtasidagi samarali hamkorlikka to'sqinlik
qiladigan to'siqlarni yengishga yordam beradi.
Zamonaviy tilshunoslikda madaniyatlararo muloqotning uchta asosiy turi mavjud:
verbal, noverbal va paraverbal. Og'zaki muloqot bevosita lingvistik o'zaro ta'sirni o'z ichiga
oladi. Bunda axborot, fikr, hissiyot va tajriba almashish til orqali amalga oshiriladi.
Madaniyatlararo muloqotda til o'zaro tushunishga erishishda asosiy rol o'ynaydi. Og'zaki
bo'lmagan muloqot og'zaki muloqotdan ma'lumotni yetkazish usuli bilan farq qiladi. U imo-
ishoralar, mimikalar, ovoz intonatsiyasi va atrofdagi obyektlardan foydalanish kabi kodlangan
signallar yordamida amalga oshiriladi.
Rossiya va Amerika madaniyatlarini ajratib turadigan asosiy jihatlardan biri bu
kollektivizm va individualizmga bo'lgan munosabatdir. Rossiya madaniyati ko'proq
kollektivizmga yo'naltirilgan, Amerika madaniyati esa individuallikni juda qadrlaydi. Bu farq
kompaniyalarda boshqaruvga yondashuvlarda ham namoyon bo'ladi. Rossiyada asosiy e'tibor
xodimlar o'rtasida shaxslararo munosabatlarni rivojlantirishga qaratiladi, AQShda esa ish
natijalariga ustuvorlik beriladi. Bunday madaniy farqlarni chuqur tushunish, shuningdek,
boshqa madaniyat vakillarining xatti-harakatlarini to'g'ri talqin qilish qobiliyati
muvaffaqiyatli madaniyatlararo muloqot va nizolarning oldini olishning kalitidir. Shuni
ta'kidlash kerakki, til o'rganish madaniy o'rganishdan ajralmasdir, chunki til ma'lum bir tilda
so'zlashuvchilar uchun muhim bo'lgan qadriyatlar va g'oyalarni aks ettiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
Og'zaki bo'lmagan aloqa kommunikativ qiymatga ega bo'lgan lingvistik bo'lmagan
signallarning butun spektrini qamrab oladi. Bularga yuz ifodalari, imo-ishoralar, tana holati,
ovoz intonatsiyasi, shuningdek, atrof-muhit elementlari kiradi. Muloqot jarayonida ijtimoiy
ahamiyatga ega bo'lgan ma'lumotlarning 30 dan 65 foizigacha og'zaki bo'lmagan vositalar
orqali uzatiladi. Shu bilan birga, tana harakatlari ko'pincha so'z bilan yetkazish qiyin yoki
imkonsiz bo'lgan narsalarni ifodalaydi. Noverbal kommunikatsiyaning asoslari ikki manbaga
borib taqaladi: biologik yoki tug‘ma (fiziologik reaktsiyalar, masalan, oqarish, qizarish,
qorachiqning kengayishi) va ijtimoiy, ya’ni ijtimoiylashuv hamda madaniyatni o‘zlashtirish
jarayonida orttirilgan. Ba’zi noverbal kommunikatsiya me’yorlari umumilliy yoki etnik
xususiyatga ega, masalan, salomlashish (Yevropada qo‘l berib ko‘rishish, ba’zi Osiyo
mamlakatlarida esa qo‘llarni bukib ta’zim qilish).
Imo-ishorali muloqot, og'zaki til kabi, har bir madaniyatning o'ziga xos xususiyati bo'lib,
uni o'rganish xalqning an'analari va urf-odatlarini chuqurroq tushunishga yordam beradi [2].
Turli madaniyatlarda qo'llaniladigan imo-ishoralarni ikki toifaga bo'lish mumkin:
moslashuvchan (adaptiv) va ijtimoiy jihatdan shartlangan imo-ishoralar. Moslashuvchan imo-
ishoralar (adaptiv imo-ishoralar), masalan, qashinish yoki qo‘lda biror narsani aylantirish,
fiziologik tabiatga ega. Ijtimoiy jihatdan shartlangan imo-ishoralar esa ma’lum bir ma’noga
ega bo‘lib, ularning talqini jamiyat tomonidan qabul qilingan kelishuv asosida belgilanadi.
Masalan,
“OK”
imo-ishorasi XIX asrda Amerikada keng tarqaldi. Bu jarayonga o‘sha
davrdagi matbuot katta hissa qo‘shdi, chunki u so‘z va iboralarni qisqartirib yozishni faol
targ‘ib qilar edi. Ushbu imo-ishoraning kelib chiqishi va ma’nosi bo‘yicha bir nechta nuqtai
nazarlar mavjud.
Ba’zilar uning dastlabki
“all correct”
(hammasi to‘g‘ri) degan ma’noni anglatganini,
biroq bosmaxona xatosi tufayli
“Oll-Korrect”
shakliga o‘tib ketganini taxmin qilishadi.
Boshqalar esa bu
KO (knockout – nokaut)
so‘ziga qarama-qarshi ma’no berish uchun o‘ylab
topilgan deb hisoblashadi. Yana bir versiyaga ko‘ra,
“OK”
qisqartmasi AQSh prezidentlaridan
birining tug‘ilgan joyi bo‘lgan
“Oll Kinderhoor”
nomidan kelib chiqqan. Ushbu prezident
saylovoldi tashviqoti davomida bu qisqartmani o‘z shiori sifatida qo‘llagan.
Bugungi kunda
“OK”
imo-ishorasi ingliz tilida so‘zlashuvchi mamlakatlarda, Yevropa va
Osiyo davlatlarida keng tarqalgan. Biroq, ba’zi mamlakatlarda uning boshqa ma’nolari bor.
Masalan:
Fransiyada
– "nol" yoki "hech narsa" degan ma’noni bildiradi,
Yaponiyada
– "pul" degan ma’noda ishlatiladi,
Lotin Amerikasida
– nojo‘ya imo-ishora sifatida qabul qilinadi.
Agar inson o‘rganayotgan tilning imo-ishora tizimini yetarlicha bilmasa, bu
tushunmovchilikka, hattoki kelishmovchilik va mojarolarga ham sabab bo‘lishi mumkin. Shu
sababli, chet tilini o‘rganishda ushbu tilga xos imo-ishoralar tizimini ham o‘zlashtirish zarur.
Bu esa xorijiy tilda muloqotni to‘liq va samarali amalga oshirish imkonini beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Вербич, Н. А. Английский язык и межкультурная коммуникация / Н. А. Вербич. —
Текст: непосредственный // Молодой ученый. — 2016. — № 23 (127). — С. 581-584. —
URL: https://moluch.ru/archive/127/34958/ (дата обращения: 09.02.2025).
2.
Мальцева Д.Г. Германия: страна и язык. Лингвострановедческий словарь. — М.:
Издательство «Русские словари», ООО «Издательство Астрель», ООО «Издательство
АСТ», 2000. — 416 с.
