ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
193
MAQOL VA MATALLAR TARJIMASIGA DOIR (O‘ZBEKCHA-RUSCHA LUG‘AT
MISOLIDA)
Mexlieva Dilnoza Usmonovna
FA O‘zbek tili, adabiyoti va folklori instituti
katta ilmiy xodimi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15125847
Annotatsiya.
Maqolada o‘zbek xalq maqol va matallarini rus tiliga tarjima qilish usullari
borasida so‘z yuritilgan. Maqol va matallar har bir xalqning boy merosi bo‘lib, ba’zi maqol va
matallarda milliy mentalitet yaqqol namoyon bo‘lishi, ularni tarjima qilishda duch kelinadigan
muammolar xususida fikr bildirilgan, maqollar va matallar tarjimasida so‘zma-so‘z, mazmunini
saqlab qolgan holda yoki aynan o‘xshash ekvavalentiga almashtirish, kerak o‘rinlarda izoh
berish kabi usullarga e’tibor qaratilgan. Tarjimada milliy koloritni saqlash eng muhim
vazifalardan biri bo‘lib, maqol-matallar tarjimasida ham bu jihatlar inobatga olinishi zarur.
Kalit soʻzlar
: maqol, matal, tarjima lug‘at, ibora.
Аннотация
: В статье говорится о методах перевода узбекских народных пословиц
и поговорки на русский язык. Пословицы и поговорки являются богатым наследием
каждого народа, в некоторых пословицах и поговорки проявляется национальный
менталитет, выражаются проблемы, возникающие при их переводе и уделяется
внимание приемам перевода пословиц и поговорки слово в слово, сохранения
содержания или замены его аналогичным эквивалентом, комментирования в
необходимых местах. Сохранение национального колорита при переводе – одна из
важнейших задач, и при переводе пословиц необходимо учитывать эти аспекты.
Ключевые слова
: пословицa, поговорки, словарь перевода, фразеология.
Annotation
: The article discusses methods of translating Uzbek folk proverbs and
sayings into Russian. Proverbs and sayings are a rich heritage of each nation, some proverbs
and sayings reveal national mentality, express problems that arise during their translation and
pay attention to the methods of translating proverbs and sayings word for word, preserving the
content or replacing it with a similar equivalent, commenting in necessary places Preserving
national character during translation is one of the most important tasks, and when translating
proverbs, it is necessary to take these aspects into account.
Keywords
: proverb, sayings, translation dictionary, phraseology.
Ikki tilli tarjima lug‘atlari xalqlar o‘rtasidagi iqtisodiy-siyosiy, madaniy-ma’rifiy aloqalarni
yanada mustahkamlash, o‘zga tilni qulay o‘rganish, xalqning milliy ijtimoiy hayot tarzini
yaqindan bilish imkonini beradi. Shu ma’noda, tarjima lug‘atlarda milliy koloritni aks ettiruvchi
terminlar, leksik birliklar, iboralar va maqol-matallar tarjimasi murakkab jarayon bo‘lib,
tarjimon mutaxassislardan nafaqat har ikki tilni, har ikki til xususiyatlarini, shu tillarda
so‘zlashuvchi xalqlarning milliy o‘ziga xos jihatlaridan xabardor bo‘lishni taqazo qiladi. Ammo,
umumiy qarashlar va holatlarni ifodalaydigan tushunchalar, birikmalar tarjimasi murakkablik
tug‘dirmaydi, chunki bu iboralar umuminsoniyatga qaratilgan bolib, ibratli xulosa hamma :
“Avval o‘yla, keyin so‘yla – Снача́ла поду́май, пото́м говори́. Avval yo‘ldosh, keyin yo‘l –
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
194
Снача́ла попу́тчик, а пото́м путь.. Ishga desa ayyor, oshga desa tayyor – на рабо́ту
приглаша́ют – он хитри́т, а на еду́ – тут как тут kabi.
Ammo, har bir xalqning o‘ta milliy, ijtimoiy muhitiga, shart-sharoitlariga, milliy
xarakteriga mos gap-so‘zlari, iboralari bo‘ladiki, bu birliklarni har qanday mohir tarjimon ham
to‘liq ifodalab bera olmaydi. Ya’ni, milliy sharoit tufayli yuzaga kelgan odatlar, narsa - hodisalar
faqat o‘ziga xos bo‘lsa, ular tarjima qilinmaydi, masalan, mahsi, do‘ppi, chopon, so‘ri, yaxtak,
choyxona, xolva, xolvaytar, beshik kabi yuzlab so‘zlarimiz va bu so‘zlar bilan bog‘liq
iboralarimiz borki, bular madaniy atamalar bo‘lib tarjima qilinmaydi, o‘quvchiga tushintirib
beriladi. Xuddi shunday tilimizda barqaror birikmalarga aylanib qolgan iboralardan biri
matallardir. Milliy Qomusimizda “matal” shunday ta’riflanadi: “Matal – muayyan hayotiy
hodisani aniq va to‘g‘ri belgilab beradigan obrazli ifoda, ibora. Matallarda o‘xshatish,
taqqoslash, kinoya, qochiriq so‘z kabi badiiy vositalardan foydalaniladi”
1
. Matallar tarjimasi
ham nozik masala bo‘lib, boshqa xalqda aynan mos varianti bo‘lmagani bois, asosan, so‘zma-
so‘z tarjima qilinadi, ma’nosi izohlanadi. Masalan, “O‘zbekcha-ruscha lug‘at”da keltirilgan
quyidagi matallar ham faqat bizning xalqimizga xos bo‘lib, tarjima orqali tushintirishga harakat
qilingan:
“Haftada hayit-u kun ora odina
-
был бы пра́здник ка́ждую неде́лю и выходно́й
че́рез день”. “
Halvo degan bilan og‘iz chuchimas
(
букв
. от того́, что ска́жешь “халва́”, ва
рту сла́дко не ста́нет;
соотв
. сла́дким сло́вом брю́хо не насы́тишь; о мёде хоть год ду́май,
но во рту сла́дко не бу́дет”.
Hali
bo‘zchi, hali dukchi
-
Tо он ткач, то он верете́нщик;
соотв
. и швец, и жнец, и в дуду́ игре́ц. “
It hurar, karvon o‘tar
- Собака ласт, карава́н
прохо́дит;
соотв
. соба́ка ла́ет, ве́тер но́си” kabi matallar sof milliy tushunchalarni, milliy
xarakter xususiyatlarimizni ifodalaydi va bunday iboralarni aynan anglatadigan birlik boshqa
hech qaysi xalqda yo‘q.
Xalq og‘zaki ijodining barcha xalqlarda keng tarqalgan namunalaridan biri bo‘lmish
maqollar tarjimasi ham tarjimondan yuksak salohiyat talab qiladi. Har bir xalqning tarixiy-
madaniy xususiyatini ko‘rsatuvchi maqollar uzoq yillik tajribalar natijasi bo‘lib, millatning
o‘tmishi, ma’naviyati, turmush tarzi bilan bevosita bog‘liqdir. Faqat bir millatga xos an’ana va
qadriyatlar qisqa maqollarda ibratli xulosa tarzida aytiladiki, bu ibratli fikrlar butun
insoniyatga qaratilgani bilan bebahodir. Rus yozuvchisi L.N. Tolstoy maqollarning xalq hayoti,
ruhiy dunyosi bilan naqadar yaqin ekanligi haqida to‘xtalib: “Har bir maqolda men shu maqolni
yaratgan xalqning siymosini ko‘raman”
2
, deb yozgan edi. Haqiqatdan, maqollarda xalqning
o‘tmishi, urf-odat, an’analari, ma’naviyati bo‘y ko‘rsatib turadi.
O‘zbekcha-ruscha lug‘atda maqollar zarur o‘rinlarda so‘zni izohlashda illyustrativ misol
sifatida berilgan. Masalan, “Bir kunlik yo‘lga chiqsang , bir haftalik oziq ol” maqoli umumxalqqa
tegishli bo‘lib aslida qaysi xalq yoki millat tomonidan aytilgani noma’lum, tarjimasi qiyinchilik
tug‘dirmaydi, hamma uchun birdek tushinarli Е́сли собира́ешься в путь на оди́н день, бери́
(с собой) неде́льный запа́с прови́зии tarzida o‘girilgan. “Xalqning molini yegan halqumidan
ilinar” maqoli “Тот, кто присва́ивает наро́дное добро́ — бу́дет схва́чен (по́йман) за глотку
tarzida, “Hamma dardga bor davo, sevgi dardi bedavo – Ко всему́ есть с на́добье, но неду́г
1
Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 6-жилд, 2003. – Б. 279.
2
Qarang: Шомансудов Ш. Шораҳмедов Ш. Нега шундай деймиз? –Т.: Ғафур Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти, 1988, –Б. 6.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
195
любви́ неизлечи́м” tarzida, “Haqni aytsang uradilar, xushomadni suyadilar
–
За пра́вду бьют,
за лесть лю́бят” tarzida “Haqiqat o‘tda yonmaydi, suvda cho‘kmaydi – Пра́вда в огне́ не гори́т,
в воде́ не то́нет tarzida tarjima qilingan.
Taniqli tarjima nazariyotchisi A.V. Fyodorov o‘zining “Введение в теорию перевода”
(Tarjima nazariyasiga kirish) nomli asarida maqol va boshqa freozologik birliklarni rus tiliga
tarjima qilishning quyidagi usullarini ko‘rsatadi:
–
Maqol va boshqa frazeologik birliklarni tarkibidagi so‘zlar moddiy ma’nosini aynan
saqlagan holda o‘girish; Masalan, “Qo‘ychivon ko‘p bo‘lsa qo‘y harom o‘ladi - Е́сли пастухо́в
мно́го, то о́вцы до́хнут”. “Hayot – yaltiroq, umr – qaltiroq - Жизнь – прекра́сна, на век
челове́чский коро́чок”. “Hiyla bilan arslon tutilar, kuch bilan sichqon tutilmas - Хи́тростью
ло́вят (да́же) льва, си́лой не поймёшь (да́же) мы́ши”. Oziqli ot horimas
-
Сы́тая ло́шадь не
уста́нет”. “Hovli olma, qo‘shni ol
-
Приобрета́й не двор, а сосе́да; выбира́й не дом, а сосе́да”.
“Er yigitga yetmish turli hunar oz
-
Mолодцу́ и семи́десяти ремёсел ма́ло” kabi.
–
Asl nusxadagi maqol va boshqa frazeologik birliklar tarkibidagi so‘zlarning moddiy
mazmunini yoki shaklini bir qadar o‘zgartirib tarjima qilish; Masalan, “Yaxshi topib gapirar,
yomon qopib - хоро́ший челове́к ска́жет по-хоро́шему, плохо́й – по-плохо́му”. “Arzon beillat
emas, qimmat behikmat emas – Дешёвый не без изъя́на, а дорого́е не без “изю́минки”;
соотв
. дорого, да мило, дёшева, до гнило.
–
Asl nusxadagi maqol va boshqa frazeologik birliklarni asar tarjima qilinayotgan tilda
haqiqatda mavjud bo‘lgan muqobil bilan almashtirish.
Maqollarni tarjima qilish jarayonida uning muqobil variantidan, ya’ni tarjima
qilinayotgan tilda ma’nosiga ko‘ra muvofiq keluvchi boshqa bir maqoldan foydalanish ham
mumkin. Bunday muqobilli maqollar umumbashariy proverbial frazeologizmlar, ya’ni o‘zbek
va rus hamda boshqa xalqlar ijodida bir-biriga ma’no jihatidan mos bo‘lgan internatsional
maqollar hisoblanadi. Ular o‘zlarida umuminsoniy, xususan, barcha millatga xos insoniy
fazilatlarni ifodalashi bilan ajralib turadi. Demak ular ma’lum bir xalqqa xos milliy maqollar
hisoblanmaydi, negaki, bunday mazmundagi maqollarni barcha tilda uchratish mumkin.
Masalan, “Haqiqat o‘tda yonmaydi, suvda cho‘kmaydi – Пра́вда в огне́ не гори́т, в воде́ не
то́нет”, “Hamma dardga bor davo, sevgi dardi bedavo – Ко всему́ есть с на́добье, но неду́г
любви́ неизлечи́м”kabi maqollar shular jumlasidandir.
Ba’zi maqollar bir xalqdan ikkinchisiga aynan tranformatsiya bo‘lgan bo‘lsa, ba’zilari faqat
bir xalq, ulusga tegishli. bu maqollarni tarjima qilish biroz qiyinchilik tug‘diradi. Quyidagi
maqollar faqat o‘zbek xalqiga xos bo‘lib, bu maqollar tarjimasi asosan so‘zma-so‘z beriladi,
yanayam tushinarli bo‘lishi uchun izohlanadi: Masalan, “Halvo degan bilan og‘iz chuchimas
(
букв
. от того́, что ска́жешь “халва́”, ва рту сла́дко не ста́нет;
соотв
. сладким словом
брюхо не насытишь; о мёде хоть год думай, но во рту сладко не будет.. “Bosh omon bo‘lsa,
do‘ppi topiladi – Была́ бы цела́ голова́, а тюбете́йка найдётся” “Mulla bilganin o‘qir, bo‘zchi
bilganin to‘qir- Грамо́тный чита́ет то, что зна́ет, ткач ткёт то, что уме́ет (
т. е
.
каждый
делает то, на что он способен
). “Ayoz, o‘tgan kuning unutma, eski chorig‘ingni quritma – Аяз,
не забывай свои прошлые дни, не уничтожай свои старые чарыки (
основана на предании
о пастухе Аязе, ставшем царём и вещавшем в комнате свои старые чарыки – опорки,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
196
чтобы не возгордитъся
) “Oshing halol bo‘lsa, ko‘chada ich
-
Е́сли ты добы́л пи́щу че́стным
трудо́м, то ешь её хоть на у́лице kabi.
Maqol va matallarda xalqning uzoq yillik o‘tmishi, dunyoqarashi, ajdodlarimizning
misqollab yiqqan madaniyati-ma’naviyati aks etgan bo‘lib, inson boshidan o‘tkazgan tajribalari,
xulosalari, voqelikka munosabati birgina ixcham iboralarda mujassam. Bunday ibratli
xulosalarni bir tildan ikkinchi tilga tarjima qilish, olib o‘tish, mazmunan yetkaza olish har bir
xalqning ziyoli vakillarining yuksak vazifalaridan biri, insoniyat taraqqiyoti uchun xizmat
qiluvchi bir vositadir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Ўзбекча-русча луғат/ С.Ф.Акобирова ва Г.Н.Михайлов таҳрири остида –Тошкент:
УзСЭ Бош редаксияси, 1988. – 727 б.
2.
Ўзбекистон Миллий Энциклопедияси. 6-жилд, 2003. – Б. 279.
3.
Шомансудов Ш. Шораҳмедов Ш. Нега шундай деймиз? –Т.: Ғафур Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти, 1988, –Б. 64.
