ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
190
MUSTAQIL TA’LIM JARAYONIDA BO‘LAJAK MUHANDISLARNI KASBIY-
IJODIY FAOLIYATGA TAYYORLASH MODELI
Sattorova Mahliyo Burxanovna
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy Universitetining Jizzax filiali
https://doi.org/10.5281/zenodo.15125267
Annotatsiya.
Mazkur maqolada mustaqil ta’lim jarayonida bo‘lajak muhandislarni
kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlashning nazariy asoslari, mazmuni va amaliy jihatlari yoritilgan.
Tadqiqotda muhandislik ta’limida ijodiy va kasbiy kompetensiyalarni shakllantirishda
mustaqil o‘qishning roli tahlil qilingan. Bo‘lajak muhandislar uchun mo‘ljallangan kasbiy-ijodiy
tayyorgarlik modeli taklif etilib, uning asosiy tarkibiy qismlari, metodik yondashuvlar va
samaradorlik ko‘rsatkichlari ochib berilgan. Modelni amaliyotga tatbiq etish orqali talabalar
bilim va ko‘nikmalarining oshgani kuzatildi. Maqolada mustaqil ta’lim orqali muhandislik
yo‘nalishidagi talabalarda ijodkorlik va kasbiy faollikni rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar
keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
muhandislik ta’limi, mustaqil o‘qish, kasbiy-ijodiy faoliyat, pedagogik
model, kompetensiya, metodik yondashuv, ijodiy tafakkur.
Bugungi kunda ta’lim tizimida yuz berayotgan islohotlar talabalarning mustaqil fikrlashi,
ijodiy yondashuvi va kasbiy faoliyatga tayyorgarligini kuchaytirishga alohida e’tibor
qaratmoqda. Ayniqsa, muhandislik sohasida tahsil olayotgan talabalar uchun bu jihatlar
zamonaviy jamiyat talablariga mos raqobatbardosh mutaxassislarni tayyorlashda muhim omil
bo‘lib xizmat qiladi. Shu nuqtayi nazardan, mustaqil ta’limning mazmunini yangilash va uni
kasbiy-ijodiy faoliyat bilan integratsiyalash muhim ahamiyat kasb etadi.
Mustaqil ta’lim zamonaviy ta’lim jarayonining ajralmas qismi sifatida talabalarning bilim
olishdagi faolligini oshirish, mas’uliyat hissini kuchaytirish, tanqidiy va ijodiy fikrlashni
shakllantirishga xizmat qiladi. Talabaning o‘quv materialini mustaqil o‘zlashtirishi, muammoli
vaziyatlarni yechishdagi mustaqilligi, ijodiy loyihalarda ishtirok etishi uning kasbiy
shakllanishida asosiy omil hisoblanadi.
Muhandislik ta’limida kasbiy-ijodiy faoliyat – bu talabaning nazariy bilimlari va amaliy
ko‘nikmalarini uyg‘unlashtirgan holda, muammoli vaziyatlarga innovatsion yechim topishga
qaratilgan faoliyat shaklidir. Bu jarayon texnologik fikrlash, loyiha asosida ishlash, jamoada
hamkorlik qilish va mustaqil qaror qabul qilish kompetensiyalarini rivojlantirishni taqozo
etadi.
Ushbu maqolaning maqsadi – mustaqil ta’lim jarayonida bo‘lajak muhandislarni kasbiy-
ijodiy faoliyatga tayyorlash modelini ishlab chiqish, uning tarkibiy qismlarini aniqlash va
amaliyotda qo‘llash samaradorligini baholashdan iborat.
Tadqiqot davomida quyidagi metodlardan foydalanildi: nazariy tahlil va sintez, tajriba-
sinov ishlari, pedagogik kuzatuv, so‘rovnoma va natijalarni statistik tahlil qilish usullari.
Zamonaviy pedagogik nazariyada mustaqil ta’lim – bu talabalar bilimni o‘zlashtirish
jarayonida o‘qituvchining bevosita nazoratisiz, o‘z faolligi, qiziqishi va mas’uliyati asosida bilim,
ko‘nikma va malakalarni shakllantirish jarayonidir. U o‘quv jarayonining muhim tarkibiy qismi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
191
bo‘lib, shaxsiylashtirilgan o‘qitish, o‘z-o‘zini rivojlantirish va doimiy ta’lim tamoyillarini amalga
oshirishga xizmat qiladi.
O‘zbekiston Respublikasining “Ta’lim to‘g‘risida”gi qonuni va Davlat ta’lim standartlarida
mustaqil ta’limni tashkil etish orqali talabalar bilimini mustahkamlash, ijodiy fikrlash va
mustaqil qaror qabul qilish ko‘nikmalarini shakllantirish asosiy vazifalardan biri sifatida
belgilangan. Ilg‘or xorijiy tajribalarda ham mustaqil o‘qish, ayniqsa, oliy texnik ta’limda,
talabalarni kasbiy vaziyatlarga tayyorlashning samarali vositasi sifatida e’tirof etiladi.
Kasbiy-ijodiy faoliyat tushunchasi esa o‘zida kasbiy bilim va ko‘nikmalarni yangilik
yaratish, muammoni noan’anaviy yechish, yangi texnologiyalarni qo‘llash orqali amaliyotga
tatbiq etish faoliyatini ifodalaydi. Bu faoliyat muhandislik ta’limida nazariyani amaliyot bilan
bog‘lash, loyihalash va konstruktorlik faoliyatiga tayyorgarlik ko‘rish jarayonida alohida o‘rin
egallaydi.
Bo‘lajak muhandislarni kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlashda mustaqil ta’lim
imkoniyatlaridan samarali foydalanishni nazarda tutuvchi pedagogik model yaratish dolzarb
masalalardan biridir. Ushbu model talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlash jarayonini tizimli va
kompleks yondashuv asosida tashkil etishga xizmat qiladi.
Taklif etilayotgan modelning tuzilmasi quyidagi asosiy tarkibiy qismlardan iborat:
1. Maqsadli blok
Ushbu blok modelning yo‘nalishini belgilab beradi. Asosiy maqsad — bo‘lajak
muhandislarda mustaqil fikrlash, kasbiy mas’uliyat, innovatsion yondashuv va ijodiy tafakkurni
rivojlantirish. Modelning asosiy vazifalari quyidagilardan iborat:
Talabalarda kasbiy-ijodiy kompetensiyalarni shakllantirish;
Mustaqil ta’limni samarali tashkil etish yo‘llarini belgilash;
Ta’lim mazmuni va shakllarini zamonaviy talablar asosida yangilash.
2. Mazmuniy blok
Bu blokda kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlashga qaratilgan o‘quv materiallari, mavzular,
topshiriqlar va amaliy mashg‘ulotlar tizimi ishlab chiqiladi. Mazmun:
muhandislik yo‘nalishiga mos innovatsion g‘oyalarni ilgari surish,
texnologik muammolarni hal qilishga doir loyihalar,
muammoli vaziyatlarni tahlil qilish asosida tuziladi.
3. Metodik blok
Metodik blok modelni amalga oshirishda qo‘llaniladigan metodlar va yondashuvlarni o‘z
ichiga oladi:
loyiha asosida o‘qitish,
ijodiy laboratoriyalar,
muammoli vaziyatli topshiriqlar,
refleksiya va tahlil usullari. Shuningdek, raqamli platformalardan foydalanish,
multimediaviy taqdimotlar, virtual laboratoriyalar ham mustaqil ta’lim samaradorligini
oshiradi.
4. Baholash va natijaviy blok
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
192
Ushbu blokda talabaning o‘zlashtirish darajasi, ijodiy yondashuvni qo‘llay olishi, kasbiy
vaziyatlarda yechim topa olishi kabi ko‘rsatkichlar baholanadi. Baholash vositalari sifatida
testlar, portfoliolar, loyiha taqdimotlari, o‘zini-o‘zi baholash va o‘qituvchi kuzatuvi qo‘llaniladi.
Model quyidagi yondashuvlarga asoslangan:
Tizimli yondashuv – barcha elementlar o‘zaro bog‘liq va bir butun tizimni tashkil qiladi;
Kompetensiyaviy yondashuv – kasbiy-ijodiy kompetensiyalar shakllanishi kafolatlanadi;
Integrativ yondashuv – nazariya va amaliyot, mustaqil ish va ijodiy faoliyat
uyg‘unlashtiriladi.
Yuqoridagi tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, mustaqil ta’lim muhandislik
yo‘nalishidagi talabalarning kasbiy-ijodiy faoliyatga tayyorlanishida muhim omil hisoblanadi.
Taklif etilgan model orqali talabalar nazariy bilimlarini amaliyot bilan uyg‘unlashtirish,
muammoli vaziyatlarga ijodiy yondashish, mustaqil fikrlash va qaror qabul qilish
kompetensiyalarini rivojlantira oladi.
Modelning samaradorligi tajriba asosida sinovdan o‘tkazilib, talabalar o‘rtasida kasbiy
faollikning oshganligi, ijodiy yondashuvlar sonining ko‘payganligi hamda o‘zlashtirish
darajasining yuksalganligi kuzatildi. Shuningdek, model orqali talabalarda mas’uliyat hissi,
tashabbuskorlik va innovatsion fikrlash ko‘nikmalari shakllanganligi aniqlangan.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
O‘zbekiston Respublikasi “Ta’lim to‘g‘risida”gi Qonuni. – Toshkent: Adolat, 2020.
2.
Oliy va o‘rta maxsus ta’lim vazirligi. Oliy ta’limning davlat ta’lim standartlari. – Toshkent,
2021.
3.
Axmedov M., To‘xtayev A. Pedagogik texnologiyalar. – Toshkent: Fan, 2020.
4.
Xusanov Q., Shodmonov S. Muhandislik pedagogikasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
5.
Abdullaeva M. Kasbiy ta’limda mustaqil o‘qish va uning samaradorligi // Pedagogik
mahorat. – 2022. – №3. – B. 45–48.
6.
Сластенин В.А. и др. Педагогика: учебное пособие. – Москва: Академия, 2019.
7.
Монахов В.М. Теоретические основы проектирования педагогических систем. –
Казань: Центр инновационных технологий, 2017.
8.
UNESCO. Engineering for Sustainable Development: Delivering on the Sustainable
Development Goals. – 2021.
