ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
TEMPERAMENT.TEMPRAMENT TIPLARI
Bobanov Xurshid
Shahrisabz davlat Pedagogika instituti o'qituvchisi
To'rayeva Mohina To'lqin qizi
Sodiqova Sarvinoz Sanjar qizi
Boshlangʻich ta'lim 3-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15171846
Annotatsiya
:
Mazkur maqolada inson temperamentining psixologik asoslari, uning turlari, har bir
tipning o‘ziga xos xususiyatlari va ular bilan ishlashning psixologik yondashuvlari tahlil
qilinadi. Temperament kishining psixik faoliyatini boshqaruvchi asosiy biologik omil bo‘lib,
uning hayotiy faoliyatiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Har bir temperament turi turlicha xatti-
harakat va emotsional reaksiyalar bilan namoyon bo‘ladi.
Kalit so‘zlar:
Temperament, psixologiya, xolermik, sangvinik, flegmatik, melankolik,
emotsional reaktsiya, nerv sistemasi.
Kirish
:Inson shaxsining shakllanishida temperament muhim o‘rin tutadi. U har bir
insonning tug‘ma, biologik asosdagi psixik holatlarini belgilovchi xususiyatlar yig‘indisidir.
Temperament kishining tashqi va ichki omillarga bo‘lgan reaksiya tezligi, kuchi va
barqarorligida aks etadi. Psixologiyada temperamentning turli turlari ajratilgan bo‘lib, ular
asosida shaxsning hissiy va ruhiy jihatlari aniqlanadi.
Temperament — bu shaxsning emotsional barqarorligi, faoliyati va nerv tizimining
turg‘unligi bilan bog‘liq bo‘lgan biologik asosdir. U asosan tug‘ma bo‘lib, tashqi muhit ta’siriga
nisbatan insonning javob qaytarish uslubini belgilaydi. Bu xususiyatlar inson faoliyatining
sur’ati, kuchi va davomiyligiga bog‘liqdir.
Temperament tiplari jami 4ta bular quyidagilardan iboratdir:
1. Xolerik (Choleric).
2. Sangvinik (Sanguine).
3. Flegmatik (Phlegmatic).
4. Melankolik (Melancholic).
Xolerik (Choleric)temperamentli shaxslar — faol, tez harakat qiluvchi, tezda
hayajonlanadigan, kuchli emotsiyalar bilan ajralib turadigan odamlardir. Ular rahbarlik
qobiliyatiga ega, biroq sabrsizlik va tajovuzkorlik holatlari kuzatiladi.
Faolligi: Juda faol, tashabbuskor, harakatda tez va qat’iyatli. Ular har qanday vaziyatda
tez javob beradi.
Emotsional holati: Tez hayajonlanadi, kuchli emotsional portlashlarga moyil. Oson
g‘azablanadi, lekin tez tinchiydi.
Reaktsiyasi: Keskin, qat’iy va faol. Voqealarga tez, ba’zida o‘ylamasdan javob beradi.
Ish qobiliyati: Tez va kuchli ishlaydi, biroq sabrsiz. Stressga chidamliligi pastroq.
Ijobiy tomonlari: Energetik, qat’iyatli, rahbarlik salohiyatiga ega.
Salbiy tomonlari: Tajovuzkorlik, injiqlik, tez ranjish.
harakatchan.
Xarakteri: tez g‘azablanadi, impulsiv, tashabbuskor.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
Afzalliklari: qat’iyatli, harakatchan, tez qaror qabul qiladi.
Kamchiliklari: sabrsizlik, tajovuzkorlik, injiqlik.
Mos kasblar: rahbarlik, harbiy soha, siyosat, tadbirkorlik.
Sangvinik (Sanguine)– ijtimoiy, ochiqko‘ngil, faol va barqaror kayfiyatga ega shaxslardir.
Ular yangi vaziyatlarga tez moslashadi, yaxshi suhbatdoshlar bo‘lib, lekin ayrim hollarda
yuzaki bo‘lishi mumkin.Sangviniklar insonlar bilan tez aloqa o‘rnata olishi sababli xizmat
ko‘rsatish sohalarida muvaffaqiyatli bo‘lishadi.
Faolligi: Faol va ijtimoiy shaxs. Jamoaga tez moslashadi, suhbatda faol.
Emotsional holati: Barqaror, pozitiv. Kayfiyati tez-tez o‘zgarib turadi, lekin ko‘p hollarda
ijobiy.
Reaktsiyasi: Tez va o‘rtacha kuchda. Harakatlari muvozanatli.
Ish qobiliyati: Tez, samarali ishlaydi. Ko‘p ishlarni bir vaqtda bajara oladi.
Ijobiy tomonlari: Ochiqko‘ngil, do‘stona, tez fikr almasha oladi.
Salbiy tomonlari: Yuzaki, chuqur fikrlashdan chetda qoladi, ba’zida befarq bo‘lishi
mumkin.
Nerv tizimi: kuchli, muvozanatli, harakatchan.
Xarakteri: ijtimoiy, quvnoq, harakatchan, gapga usta.
Afzalliklari: tez fikr yuritish, ijobiy kayfiyat, yaxshi kommunikator.
Kamchiliklari: yuzaki yondashuv, diqqatning chalg‘ishi.
Mos kasblar: jurnalistika, o‘qituvchilik, psixologiya, xizmat ko‘rsatish sohalari.
Flegmatik (Phlegmatic)- sokin, sekin harakat qiluvchi, sabrli va barqaror emotsional
holatga ega shaxslardir. Ular kam so‘zli, ehtiyotkor bo‘lishadi, lekin tashabbus ko‘rsatishda
sust bo‘lishi mumkin.
Melankolik (Melancholic)— emotsional jihatdan kuchli ta’sirchan, tez ranjiydigan,
ko‘proq o‘ziga qaratilgan, ichki hissiyotlar bilan yashovchi odamlardir. Ular nozik tabiatli,
biroq qat’iyatli emas.
Faolligi: Past darajada faol. Ko‘proq ichki olamida yashaydi, kamdan-kam tashabbus
ko‘rsatadi.
Emotsional holati: Juda sezgir, oson ranjiydi, chuqur emotsional kechinmalar bilan
yashaydi.
Reaktsiyasi: Sekin va kuchsiz. Doimiy ichki kurashga ega bo‘ladi.
Ish qobiliyati: Bir xil ritmda ishlashi qiyin, lekin kichik detallarga e’tiborli.
Ijobiy tomonlari: Nozik didli, emotsional chuqur, ijodiy fikrga moyil.
Salbiy tomonlari: O‘ziga ishonchsizlik, depressiyaga moyillik, ko‘p g‘am chekish.
Nerv tizimi: kuchli, muvozanatli, harakatchanligi past.
Xarakteri: vazmin, barqaror, sabrli, o‘zgarishlarga sekin moslashadi.
Afzalliklari: aniqlik, puxtalik, ishonchlilik.
Kamchiliklari: sustkashlik, tashabbus yetishmasligi.
Mos kasblar: muhandislik, buxgalteriya, arxiv ishi, tahlil sohalari.
Nerv tizimi: kuchsiz, muvozanatsiz, harakatchanligi past.
Xarakteri: sezgir, emotsional, ichki dunyosi boy, chuqur fikr yuritadi.
Afzalliklari: diqqatli, nozik didli, ijodiy fikrlaydi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
Kamchiliklari: o‘ziga ishonchsizlik, qo‘rqoq, depressiyaga moyil.
Mos kasblar: yozuvchilik, rassomlik, kutubxonachilik, ilmiy izlanishlar.
Temperament va kasbiy faoliyat:
Temperament insonning biologik asoslangan psixik xususiyatlaridan biri bo‘lib, u
shaxsning kasbiy yo‘nalishini tanlashda, ish faoliyatini muvaffaqiyatli tashkil qilishda muhim
omil hisoblanadi. Har bir temperament tipi o‘ziga xos xarakterga, fikrlash, his qilish, muomala
qilish, stressga chidamlilik darajasiga ega bo‘lganligi sababli, kasbiy faoliyatda ularning ta’siri
katta bo‘ladi. Quyida har bir temperament turining kasbiy muvofiqligi ko‘rib chiqiladi:
Xolerik temperamentli kishilar uchun mos kasblar:
Xoleriklar energiyali, qat’iyatli va mustaqil fikr yurituvchilardir. Ular tashabbuskor, o‘z
g‘oyalarini tezda ilgari surishadi, muammolarni keskin hal qilishga moyildirlar.Ular uchun
rahbarlik lavozimlari, harbiy xizmat, tadbirkorlik, advokatura, siyosat, tashkiliy ishlar mos
keladi.Stressli va tez qaror qabul qilishni talab qiluvchi sohalarda samarali ishlashadi.
Sangvinik temperamentli kishilar uchun mos kasblar:
Sangviniklar muomala qilishga moyil, ijtimoiy va ochiqko‘ngil bo‘lishadi. Ular odamlar
bilan muloqot qilishni yaxshi ko‘rishadi.
Ular uchun o‘qituvchilik, tibbiyot (ayniqsa terapevt yoki psixolog), sotuvchilik, ijodiy
faoliyatlar (aktor, jurnalist), turizm va mehmonxona sohalari mos keladi.
Yangi sharoitlarga tez moslashadilar, ijodiy yondashuvga ega.
Flegmatik temperamentli kishilar uchun mos kasblar:
Flegmatiklar sokin, sabrli, aniqlikka intiluvchan va uzoq vaqt davomida bir xil ritmda
ishlay oladilar.
Ular uchun muhandislik, hisob-kitob ishlar, laboratoriya faoliyati, arxiv ishi, dasturchilik,
tahliliy kasblar mos keladi.
Uzoq muddatli, tartibli, rejalashtirilgan ishlarni xotirjamlik bilan bajaradilar.
Melankolik temperamentli kishilar uchun mos kasblar:
Melankoliklar chuqur his qiluvchi, nozik tabiatli, ijodiy va tafakkurga moyil shaxslardir.
Ular uchun yozuvchilik, san’at (rassom, bastakor), psixolog, kutubxonachi, tadqiqotchi,
tarixchi kabi kasblar mos keladi.
Ular mustahkam ruhiy tayyorgarlikni talab qilmaydigan, tinch, individual ishlovchi
muhitda yaxshi ishlaydi.
Temperament tiplari kishining kasb tanlovi va faoliyat samaradorligiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Kasbiy muvaffaqiyat va ichki qoniqish darajasi temperamentga mos kasbni tanlash
orqali yuqori bo‘lishi mumkin. O‘qituvchi, psixolog, ota-onalar temperamentga ko‘ra kasbiy
yo‘nalishni shakllantirishda yordam berishlari lozim hisoblanadi.
Shu bilan birga, temperament shaxsning rivojlanishiga to‘siq emas. Har qanday
temperamentga ega inson o‘zini tarbiyalashi, o‘z ustida ishlashi va hayotda muvaffaqiyatli
bo‘lishi mumkin.
Temperamentni o‘rganish orqali o‘zimizni va boshqalarni chuqurroq tushunish
imkoniyatiga ega bo‘lamiz.
Xulosa:
Temperament insonning tug‘ma psixologik xususiyati bo‘lib, uning harakat va
emotsiyalarini belgilaydi. Shaxsning ijtimoiy moslashuvi, stressga chidamliligi va umumiy
faoliyat darajasi temperament bilan bevosita bog‘liq. Har bir shaxs o‘z temperamentini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
20
tushunib, unga mos tarzda o‘zini rivojlantirsa, hayotda ko‘proq muvaffaqiyatlarga erisha
oladi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Axmedov N.A., Saidov S.I. Psixologiya asoslari. – Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi, 2021. – 368 bet.
2.
Karimova R.A. Umumiy psixologiya. – Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti, 2019. –
352 bet.
3.
Gippenreyter Yu.B. Psixologiya inson uchun. – Moskva: Eksmo, 2018. – 412 bet. (Rus
tilidan tarjima)
4.
Bekhterev V.M. Shaxs psixologiyasi va temperament nazariyalari. – Moskva: Nauka,
2020. – 295 bet.
