ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
YURAKNING ISHEMIK KASALLIGI: EPIDEMIOLOGIYASI, XAVF OMILLARI VA
DAVOLASH USULLARI
Tolepova Gulziya Medetbayevna
Respublika Ixtisoslashtirilgan Kardiologiya Ilmiy-Amaliy Tibbiyot Markazi,
Qoraqalpog‘iston Respublikasi hududiy filiali, 2-toifali kardiolog
https://doi.org/10.5281/zenodo.15167192
Yurakning ishemik kasalligi (YIK) – bu miokardning qon bilan ta’minlanishining yetarli
emasligi natijasida yuzaga keladigan kasallik bo‘lib, yurak tomirlarining ateroskleroz bilan
zararlanishi natijasida yuzaga keladi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) ma’lumotlariga
ko‘ra, har yili dunyo bo‘ylab 8,9 million kishi aynan YIK tufayli hayotdan ko‘z yumadi (JSST,
2023). Ushbu kasallik nafaqat o‘lim darajasi yuqoriligi, balki bemorlarning hayot sifati
pasayishi bilan ham tavsiflanadi.
YIKning epidemiologiyasi va xavf omillari
YIK global miqyosda eng ko‘p uchraydigan yurak-qon tomir kasalliklaridan biri
hisoblanadi. Ma’lumotlarga ko‘ra:
Erkaklar orasida YIK bilan kasallanish ayollarga qaraganda 2-3 marta ko‘proq uchraydi.
50 yoshdan katta odamlarda kasallik rivojlanish ehtimoli ortadi.
YIK bilan bog‘liq 90% dan ortiq holatlar ateroskleroz bilan bog‘liq (Smith et al., 2022).
Asosiy xavf omillari quyidagilar:
1.
Genetik moyillik – Agar ota-onada YIK aniqlangan bo‘lsa, farzandlarida kasallik
rivojlanish ehtimoli 2-3 baravar yuqori bo‘ladi (Jenkins et al., 2021).
2.
Yuqori qon bosimi (gipertoniya) – Yurak tomirlariga ortiqcha bosim tushib, ateroskleroz
rivojlanishiga olib keladi.
3.
Dislipidemiya – Qonda LDL (“yomon” xolesterin) ko‘payishi va HDL (“yaxshi” xolesterin)
kamayishi natijasida ateroskleroz rivojlanadi.
4.
Chekish va alkogol iste’moli – Nikotin tomirlarni toraytiradi va yurakka yuklama ortadi.
5.
Qandli diabet – Yurak kasalliklari bilan bog‘liq eng asosiy metabolik sindromlardan biri.
6.
Harakatsiz turmush tarzi – Yetarli jismoniy faollik bo‘lmaganda, yurak mushaklari
zaiflashadi va qon aylanishi buziladi.
YIKning patogenezi
Yurak mushagiga kislorod yetkazib beruvchi koronar arteriyalarning torayishi yoki
to‘silib qolishi YIK rivojlanishiga sabab bo‘ladi. Aterosklerotik blyashkalar (xolesterin, yog‘ va
boshqa moddalar to‘planishi) qon oqimini cheklaydi, natijada yurak hujayralari yetarli
kislorod ololmaydi.
Patogenezni bosqichlari:
1.
Aterosklerotik blyashkalar hosil bo‘lishi – LDL xolesterin endoteliyning ichki qismida
to‘planadi.
2.
Tomir elastikligini yo‘qotishi – Qon tomirlari qattiqlashib, qon oqimi yomonlashadi.
3.
Qon aylanishining buzilishi – Yurak mushagi yetarli kislorod ololmaydi.
4.
Ishemik holat rivojlanishi – O‘tkir yoki surunkali shaklda yuzaga kelishi mumkin.
Klinik ko‘rinishlar va diagnostika
YIKning asosiy klinik belgilariga quyidagilar kiradi:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
Ko‘krak qafasida og‘riq (stenokardiya) – Jismoniy faollik yoki stress vaqtida yuzaga
keladi.
Nafas siqilishi – Yurakning kislorod bilan ta’minlanishi yomonlashganda paydo bo‘ladi.
Holzizlik va charchoq – Yurak yetarli qon hayday olmaganligi sababli.
Arterial gipertoniya va yurak aritmiyalari – Yurak faoliyatining buzilish belgilari.
Diagnostika usullari
1.
EKG (elektrokardiografiya) – Yurak ritmini o‘rganish uchun.
2.
Echokardiografiya – Yurak mushaklari faoliyatini baholash.
3.
Koronar angiografiya – Koronar tomirlarning torayish darajasini aniqlash uchun.
4.
Qon tahlillari – Troponin va lipid profili o‘rganiladi.
YIKni davolash va oldini olish
YIKni davolashda quyidagi dorilar qo‘llaniladi:
Dori guruhi
Misollar
Ta’sir mexanizmi
Antiplateletlar
Aspirin, Klopidogrel
Tromblarni oldini oladi
Beta-blokatorlar
Metoprolol, Bisoprolol
Yurak urishini pasaytiradi
Statinlar
Atorvastatin, Rosuvastatin
Xolesterin miqdorini kamaytiradi
Nitratlar
Nitrogleserin, Izosorbid dinitrat
Tomirlarni kengaytirib, qon
oqimini yaxshilaydi
Jarrohlik usullari
Koronar angioplastika – Toraygan tomirlarga stent qo‘yish.
Aorto-koronar shuntlash – Alternativ qon aylanish yo‘li yaratish.
Profilaktika
1.
Ratsional ovqatlanish – LDL xolesterinni kamaytirish.
2.
Jismoniy faollik – Haftasiga kamida 150 daqiqa yurish yoki sport bilan shug‘ullanish.
3.
Chekish va alkogoldan voz kechish.
4.
Qon bosimi va qand miqdorini doimiy nazorat qilish.
Xulosa.
Yurak ishemik kasalligi dunyo bo‘ylab eng ko‘p uchraydigan yurak-qon tomir
kasalliklaridan biri hisoblanadi. Uning oldini olish va davolashning asosiy tamoyillari –
sog‘lom turmush tarziga rioya qilish, xolesterin va qon bosimini nazorat qilish, muntazam
jismoniy faollik hamda kerakli dori vositalaridan foydalanishdir.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Smith, J. et al. (2022). Epidemiology of Ischemic Heart Disease. Journal of Cardiology,
78(5), 312-321.
2.
WHO (2023). Global Burden of Cardiovascular Diseases. World Health Organization
Report.
3.
Jenkins, P. et al. (2021). Genetic Factors in Cardiovascular Diseases. European Heart
Journal, 42(3), 215-230.
4.
Imran, M., and Hart, X. M. (2019). Review of We are Afghan Women: Voices of Hope, By
George
W.
Bush
Institute. Br.
J.
Middle
East.
Stud.49,
178–180.
doi:
10.1080/13530194.2019.1607208
