ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
BO’LAJAK TASVIRIY SAN’AT O’QITUVCHILARINING BADIIY ASARLARNI
IDROK ETISH KOMPETENTLIGINI RIVOJLANTIRISH
Tursunova S.S.
TDPU 13.00.01- “Pedagogika nazariyasi. Pedagogik ta’limotlar tarixi”
ixtisosligi 1-bosqich tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15165301
Annotatsiya:
maqolada bo’lajak tasviriy san’at o’qituvchilarining badiiy asarlarni idrok
etish kompetentligini rivojlantirish, ularning san’atga bo’lgan qarashlarini shakllantirish,
pedagogik malakalarini oshirish va o’quvchilarga to’g’ri san’at ta’limini berishning asosiy
omillari ko’rsatilgan.
Kalit so’zlar:
badiiy asar, tasviriy san’at, estetik zavq, san’at, idrok, kompozitsion
jihatlar, rang, dunyoqarash, qobiliyatni rivojlantirish, san’at tarixi, madaniy rivojlanish.
Аннотация:
в статье показаны основные факторы развития компетентности
будущих учителей изобразительного искусства восприятия художественных
произведений, формирования их взглядов на искусство, совершенствования
педагогического
мастерства
и
предоставления
учащимся
правильного
художественного образования.
Ключевые слова:
произведение искусства, изобразительное искусство,
эстетическое удовольствие, искусство, восприятие, композиционные аспекты, цвет,
мировоззрение, развитие способностей, история искусства, развитие культуры.
Annotation:
The article outlines the main factors for developing the competence of
future visual arts teachers to perceive works of art, forming their views on art, improving
their pedagogical skills, and providing students with proper art education.
Key words
: work of art, fine art, aesthetic pleasure, art, perception, compositional
aspects, color, worldview, development of abilities, history of art, development of culture.
Kirish
Tasviriy san’at, insoniyatning eng qadimiy va chuqur ifoda vositalaridan biri sifatida,
nafaqat estetik zovqni shakllantirishda, balki umumbashariy madaniyatni saqlash va
rivojlantirishda ham muhim rol o’ynaydi. Tasviriy san’at o’qituvchilari bu san’at shakllarini
nafaqat o’rgatish, balki talabalarni badiiy asarlarni to’g’ri idrok etishga o’rgatishda ham asosiy
rolni bajaradilar. Shu bilan birga, bo’lajak o’qituvchilarning badiiy asarlarni idrok etish
kompetentligini rivojlantirish san’at ta’limi jarayonining ajralmas qismi bo’lib, nafaqat
ularning pedagogik faoliyatini, balki o’quvchilarning san’atni tushunish va qadrlash darajasini
ham oshiradi. Tasviriy san’at asarlarini idrok etish nafaqat soha mutaxassislarga balki
umumiy, jamiyatdagi har bir fuqaroga juda katta estetik ma’daniyat olib kela oladi.
“San’at — inson shaxsini shakllantiradigan, uning atrof muhit to‘g‘risidagi tasavvurlarini
kengaytiradigan eng muhim omillardan biridir. Shu nuqtai nazardan olganda san’at asarlarini
idrok etish ko‘nikmasini rivojlantirish badiiy tarbiyaning muhim maqsadi hisoblanadi.” – deb
ta’kidlab o’tgan o’z maqolasida B.Baymetov.
Badiiy asarlarni idrok etish nima?
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
Badiiy asarlarni idrok etish – bu san’at asarini va uning mazmunini to’g’ri anglash, asar
orqali muallifning niyatlarini va jamiyatdagi o’zgarishlarni tushunish jarayonidir. Idrok qilish
jarayonida asarlarning texnik va kompozitsion jihatlari, rang va shakl tizimlari, kompozitsiya
va materiallar kabi elementlar tahlil qilinadi. Shuningdek, badiiy asar orqali muallifning
fikrlari, tuyg’ulari, hayotiy pozitsiyasi va dunyoqarashi aks ettiriladi.
Bo’lajak tasviriy san’at o’qituvchilarining kompetensiyasi
Badiiy asarlarni idrok etish kompetenti tasviriy san’at o’qituvchisining muhim
pedagogik xususiyatlaridan biridir. Bu kompetentlik, avvalo, o’qituvchining san’at asarlarini
o’qitish jarayonida nafaqat texnik malakalar, balki badiiy tafakkur, estetik sezgi va analitik
fikrlashni ham o’z ichiga oladi. Bo’lajak o’qituvchilar badiiy asarlarni idrok etishda quyidagi
ko’nikmalarga ega bo’lishlari zarur:
1.
Estetik tafakkur
: San’at asarining estetik qimmatini, uning tashqi shaklini va ichki
mazmunini tushunish. Bu ko’nikma bo’lajak o’qituvchining o’z san’at asarlarini
yaratish va baholashda yordam beradi.
2.
Analitik fikrlash
: Badiiy asarlarni tahlil qilish va uning tasviriy elementlarini bir-biri
bilan bog’lash, asarni tarixiy va madaniy kontekstda idrok etish.
3.
Empatiya va hissiy idrok
: San’at asarlarini idrok etishda o’qituvchining o’z
hissiyotlarini, tuyg’ularini asarning mazmuniga qarab shakllantirish va buni
o’quvchilariga ham yetkazish.
4.
Multidimensional fikrlash
: Badiiy asarni turli nuqtai nazardan qarash, uning
mazmunini keng ko’lamda tahlil qilish va o’quvchilarni ham bu jarayonga jalb etish.
AQSh, Germaniya, Angliya, Rossiya, Yaponiya kabi davlatlarda bo‘lajak tasviriy san’at
o‘qituvchilarini tayyorlashga yo‘naltirilgan o‘quv jarayoni kasbiy bilim va malakalarni tarkib
toptirish bilan birga, yuksak san’atshunoslik asosida kasbiy kompetentlikni rivojlantirishga
asoslangan holda tashkil etilishi muhim vazifa etib belgilangаn.
Badiiy asarlarni idrok etish kompetentligini rivojlantirish yo’llari
1.
San’at asarlarini doimiy tahlil qilish
Bo’lajak o’qituvchilarga san’at asarlarini har tomonlama tahlil qilish va turli
nazariyalar asosida baholashni o’rgatish kerak. Bu jarayon asarni o’qishdan boshlanib,
uning texnik va badiiy aspektlarini chuqurroq tahlil qilishni o’z ichiga oladi.
2.
Guruhdagi interaktiv muammola.
O’qituvchilarni badiiy asarlarni o’zaro muhokama qilish, uning ichki mazmunini va
tashqi ko’rinishini talabalarga tushuntirish orqali idrok qilishni rivojlantirish. Bu
jarayonda talabalarga asarlarning turli ma’nolarini kashf qilishga yordam berish kerak.
3.
Estetik qabul qilish qobiliyatini qivojlantirish
Bo’lajak o’qituvchilarga rang, shakl, kompozitsiya va boshqa estetik unsurlarni
o’rganish va ularni badiiy asarni yaratishda qanday ishlatish haqida ma’lumotlar
berish zarur. San’atning estetik jihatlarini qabul qilish, uning to’g’ri idrok etilishida
asosiy ahamiyatga ega.
4.
San’at tarixi va teoriya asoslari
Badiiy asarlarni idrok etish uchun san’at tarixi va nazariyasi bo’yicha chuqur
bilimlarga ega bo’lish zarur. Bu o’qituvchilarga asarlarning tarixiy va madaniy
ahamiyatini tushunishga yordam beradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
5.
Amaliy mashg’ulotlar
Badiiy asarlarni idrok etish jarayonini amaliy mashg’ulotlar orqali kuchaytirish.
O’qituvchilar va talabalar uchun turli badiiy uslub va texnikalarda amaliy mashqlar
tashkil etish, ularning san’atni yaratish jarayonidagi rollarini yaxshiroq tushunishga
yordam beradi.
Xulosa
Bo’lajak tasviriy san’at o’qituvchilarining badiiy asarlarni idrok etish kompetentligini
rivojlantirish, ularning san’atga bo’lgan qarashlarini shakllantirish, pedagogik malakalarini
oshirish va o’quvchilarga to’g’ri san’at ta’limini berishning asosiy omili hisoblanadi. San’at
o’qituvchilari badiiy asarlarni to’g’ri idrok etishda chuqur bilim va ko’nikmalarga ega bo’lishi,
o’quvchilarga badiiy asarlarni to’g’ri tushunishga yordam beradi, shu orqali ular estetik va
madaniy rivojlanish yo’lida muhim bir qadamni qo’yadilar.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Abdirasilov S., Tolipov N. Rangtasvir. - Toshkent: O'zbekiston nashriyoti, 2006.
2.
Artikov G’. A. "Materialshunoslik, rangtasvir texnika va texnologiyasi" O'quv qo'llanma.
Toshkent "INFO CFPITAL GROUP" 2018 yil.
3.
B.B.Baymetov, Qalamtasvir. Pedagogika yo‘nalishidagi kasb hunar kollejlari uchun o‘quv
qo‘llanma. T.: “Ilm-ziyo” 2014. 216 b.
4.
Нуртаев У. Методика изучения изобразительного искусства Узбекистана в
системе подготовки будущих учителей, автореферат. -Москва: 1994. -62 с.
