ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
13
QISHLOQ XO‘JALIK MAHSULOTLARI EKSPORTINI DAVLAT TOMONIDAN
QO‘LLAB-QUVVATLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Ergashev G‘iyos Baxrom o‘g‘li
TDIU tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227799
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning
konseptual asoslarini tadqiq etishdan oldin “qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan tartibga
solish” tushunchasining mohiyatiga aniqlik kiritish maqsadga muvofiq bo‘lar edi. Iqtisodiy
adabiyotda “davlatning agrar siyosati” va “qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan tartibga solish”
tushunchalari keng qo‘llaniladi. Fikrimizcha “agrar siyosat” keng tushuncha bo‘lib, “qishloq
xo‘jaligini davlat tomonidan tartibga solish” agrar siyosatni amalga oshirishning shakl, usul,
mexanizm va vositalarini ifodalaydi.
Iqtisodchi olimlar D.N.Saidova, I.B.Rustamova va Sh.A.Tursunovlar agrar siyosatni
iqtisodiy siyosatning tarkibiy qismi sifatida qarab, uni qishloq xo‘jaligi va unga bog‘liq xo‘jalik
sohalari, mamlakat oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, tarmoqda ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish, qishloqlarni obod etish asosida qishloq aholisining daromadlari va
turmush darajasini yuksaltirish vazifalarini amalga oshirilishi bilan bog‘liq holda tavsiflashadi
1
.
P.P.Xakimov esa bu tushunchani qishloq xo‘jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarining
raqobatbardoshligini ta’minlash va qishloq xududlarining barqaror rivojlantirish maqsadida
davlatning ishlab chiqaruvchilar faoliyat yuritadigan iqtisodiy muhit omillariga tizimli ta’sir
ko‘rsatishi deb talqin qiladi
2
.
Yuqorida keltirilgan ta’riflarda qishloq xo‘jaligini davlat tomonidan tartibga solishning
ma’muriy, qonunchilik, tashkiliy va iqtisodiy jihatlariga urg‘u berilgan bo‘lib, uning ijtimoiy va
institutsional jihatlari e’tibordan chetda qolganligini ta’kidlash joiz.
F.Nazarovaning fikricha, bozor iqtisodiyoti sharoitida agrar ishlab chiqarishning
samaradorligi, fermer xo‘jaliklarining ish yuritish qobiliyati, qishloq joylardagi ijtimoiy
sohaning nisbatan barqarorligi xilma-xil usullar va vositalarga ega bo‘lgan, keng ko‘lamli va xar
bir sohaga chuqur kirib bora oladigan davlat boshqaruvi bilan ta’minlanganlikka bogliq
3
”.
Boshqa bir iqtisodchimizning fikriga ko‘ra “Bozor sharoitida davlatning agrar iqtisodiyotga
1
Saidova D.N., Rustamova I.B., Tursunov Sh.A. Agrar siyosat va oziq-ovqat xavfsizligi. O‘quv qo‘llanma.-T.:
“O‘z.R. Fanlar Akademiyasi Asosiy kutubhonasi” nashriyoti. 2016. - 8-9 b.
2
. Хакимов P.P. Развитие государственной поддержки сельскохозяйственных организаций в регионе
(на материалах Республики Башкортостан). /Автореферат диссертации на соискание ученой степени
кандидата экономических наук. Специальность 08.00.05 - Экономика и управление народным
хозяйством: экономика, организация и управление предприятиями, отраслями, комплексами. АПК и
сельское хозяйство. Уфа-2015. - с. 20-26.
3
Nazarova F. Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida O‘zbekiston agrar sektorini rivojlantirish istiqbollari.
08.00.03-“Makroiqtisodiyot’' ihtisosligi bo‘yicha iqtisod fanlari doktori ilmiy darajasini olish uchun yozilgan
dissertatsiya ishi avtoreferati. - Toshkent-2001,- 23 b.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
14
ta’sir etishdagi asosiy funksiyalari bevosita tarmoqni boshqarishdan emas, balki tartibga solish
va qo‘llab-quvvatlashdan iborat bo‘lishi maqsadga muvofiq
4
.
O‘zbekiston Respublikasining jahon qishloq xo‘jaligi bozorlarida mustahkam o‘rin
egallashi ko‘p jihatdan eksportga chiqarilayotgan mahsulotlar raqobatbardoshligi bilan
bog‘liq. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining raqobatbardoshlik ko‘rsatkichlari
ularning tashqi bozorlardagi xaridorgirligi hamda yashovchanligini ta’minlashning eng
asosiy shartlaridan biri bo‘lib qolmoqda. Bu borada 2019 yil 23 oktabrdagi PF-5853-sonli
“O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligini rivojlantirishning 2020-2030 yillarga
mo‘ljallangan strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi farmonida “yangi maqsadli eksport
bozorlarida savdo kelishuvlarini amalga oshirish”, “mahalliy va maqsadli xalqaro bozorlarda
mahsulotlarning marketingi va tashish xarajatlarini kamaytirish” vazifalari belgilangan.
Maqsadli ko‘rsatkichlarga erishish uchun O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini tashqi
bozorga olib chiqishga qaratilgan tegishli institutssional, moliyaviy, iqtisodiy va infratuzilmaviy
qo‘llab-quvvatlash kerak
5
.
Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari eksport operatsiyalarini amalga oshirish
jarayonida ko‘plab muammolarga duch kelishadi, masalan:
mahsulotlarni import qiluvchi mamlakatlar talablariga moslashtirish;
intellektual mulkni, tovar belgilarini himoya qilish;
kredit kafolatlarini taqdim etish.
4
Yusupov M.S. Jahon amaliyotida qishloq xo‘jaligini tartibga solish va qo‘llab-quvvatlashning iqtisodiy
mexanizmlari. Monografiya. -T .: IQTISODIYOT, 2017. - 282 b.
5
Башкова Т.В. Государственная поддержка экспорта России в современных условиях // Молодой
ученый. – 2015. – №1. – С. 181-186.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
15
1 rasm. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlash instrumentlari
1-rasmda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlashning hozirgi vaqtda qo‘llanilayotgan instrumentlari ko‘rsatilgan. Ular moliyaviy va
tashkiliyga bo‘linadi. Birinchisi eksport qiluvchilarni bevosita moliyaviy qo‘llab-quvvatlash
(kreditlash, xarajatlarning bir qismini qoplash, sug‘urtalash, to‘g‘ridan-to‘g‘ri subsidiyalar) va
eksport ishlab chiqarishni rag‘batlantirish (soliq imtiyozlari, infratuzilmani rivojlantirish,
ilmiy-tadqiqot va ilmiy-tadqiqot va tajriba konstruktorlik ishlariga subsidiyalar), ikkinchisi esa
eksportni axborot-konsalting qo‘llab-quvvatlashga, tashqi bozorlarda mahsulotning ijobiy
imidjini yaratish, eksport diplomatiyasini rivojlantirishga) qaratilgan.
Ushbu qo‘llab-quvatlashning uchta asosiy yo‘nalishni ajratib ko‘rsatish mumkin:
1. Mamlakatga qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining ayrim turlarini olib kirishni taqiqlash
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari faoliyatiga foydali ta’sir ko‘rsatadi va mahsulot
eksportini oshirishga yordam beradi. Biroq, bu yerda ham o‘ziga xos muammolar mavjud:
milliy valyutaning devolvatsiyasi, qadrsizlanishi jahon bozorlarida O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi
mahsulotlari narxining pasayishiga olib keldi va shuning uchun eksport hajmining oshishi
Qishloq xo'jaligi mahsulotlari eksportini davlat tomonidan
qo'llab-quvvatlash instrumentlari
Moliyaviy
Tashkiliy
To'g'ridan-
to'g'ri moliyaviy
yordam
Eksport ishlab
chiqarishni
rag'batlantirish
Eksportni
rag'batlantirish
choralari
Savdo siyosati
choralari
Eksportni
kreditlash
Eksportchilarga
ajratilgan kreditlar
bo'yicha
foizlarni
to'lash
xarajatlarining bir
qismini qoplash
Eksportni
sug'urtalash
Eksport kafolatlari
Eksportchilarga
to'g'ridan-to'g'ri
subsidiyalar
Ko'rgazma
va
yarmarka faoliyatini
moliyaviy qo'llab-
quvvatlash
Soliq imtiyozlari
Eksport
infratuzilmasini
qurish
va
modernizatsiya
qilishni
moliyalashtirish
To'g'ridan-to'g'ri
xorijiy
investitsiyalarni
rag'batlantirish
Imtiyozli kreditlar,
grantlar,
xususiy
investitsiyalar
ITTKIni
subsidiyalash
Eksportchilarni
axborot
va
konsalting
yordami
Xalqaro bozorda
mamlakatning
ijobiy
imidjini
shakllantirish
Chet elga eksport
qiluvchi
kompaniyalarni
qo'llab-
quvvatlash
Eksportchilarni
rag'batlantirish
choralari
Milliy
kompaniyalar
ning
eksport
faoliyatini
rivojlantirish
bo'yicha xalqaro
tashkilotlardagi
faoliyat
Iqtisodiy
diplomatiya
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
16
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari daromadlarining sezilarli darajada o‘sishiga olib
kelmaydi.
2. Qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishini va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini qo‘llab-
quvvatlash, eksport infratuzilmasini rivojlantirish davlat dasturlari. Ko‘pchilik qo‘llab-
quvvatlash mexanizmlari “2022-2026-yillarda qishloq xo‘jaligini rivojlantirish va qishloq
xo‘jaligi mahsulotlari, xomashyo va oziq-ovqat bozorlarini tartibga solish bo‘yicha Davlat
dasturi”da o‘z ifodasini topgan. Mazkur dastur doirasida agrosanoat majmuasida investitsiya
faoliyati imtiyozli kreditlash va kapital qo‘yilmalar xarajatlarining bir qismini qoplash orqali
rag‘batlantiriladi; ASMning ayrim tarmoqlarini subsidiyalash; qishloq xo‘jaligi ishlab
chiqarishini modernizatsiya qilish va qishloq xo‘jaligi texnikasi va uskunalarini sotib olishni
qo‘llab-quvvatlash. Yuqorida keltirilgan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari respublika qishloq
xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilariga ustuvor eksport bozorlariga chiqish va O‘zbekiston
mahsulotlarining raqobatbardoshlik darajasini oshirish orqali qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini
eksport qilish hajmini oshirishga qaratilgan.
3. Xalqaro hamkorlik, mahalliy mahsulotlarni maqsadli tashqi bozorlarga olib chiqish.
ASM loyihasi qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash va
rag‘batlantirishning samarali tizimini yaratish, mahalliy mahsulotlarning xalqaro sifat
standartlari va tashqi bozor talablariga muvofiqligini ta’minlash uchun asos bo‘lib xizmat qiladi.
Mazkur loyiha 2018-2024 yillarga mo‘ljallangan “Xalqaro hamkorlik va eksport” milliy
loyihasining ajralmas qismi hisoblanadi. Uni amalga oshirish to‘rtta asosiy yo‘nalishda ko‘zda
tutilgan:
1) yangi tovar massasining ortishi;
2) qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini eksport qilish uchun logistika infratuzilmasini yaratish;
3) qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining maqsadli bozorlarga chiqishini ta’minlash
maqsadida savdo to‘siqlarini (tarif va tarifsiz) olib tashlash;
4) samarali eksport marketing tizimini yaratish.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini konteyner harakatlanuvchi tarkiblari bilan tezyurar temir
yo‘llardan foydalangan holda transport yo‘laklari bo‘ylab muntazam jo‘natish, bojxona va
karantin rasmiylashtiruvini soddalashtirilgan, yetkazib berish bo‘yicha tarif imtiyozlarini joriy
etish asosiy qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlaridan biridir.
Qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining maqsadli tashqi bozorlarga kirishini ta’minlash uchun
savdo to‘siqlarini (tarif va tarifsiz) bartaraf etish muammolarini hal qiladi. Bilvosita eksportni
qo‘llab-quvvatlashning yangi yo‘nalishi – agrosanoat majmuasidagi diplomatiya ham rivojlandi.
O‘zbekiston Respublikasi Qishloq xo‘jaligi vazirligi mahalliy qishloq xo‘jaligi
mahsulotlarini eksport qilish tizimini rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash va ularning
raqobatbardoshligini oshirish sohasida davlat siyosatini amalga oshirishga ko‘maklashishdir.
Tomonlar respublika qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini jahon bozoriga olib chiqish, xalqaro
tadbirlarda ko‘rgazmalar tashkil etish va hokazolar bo‘yicha hamkorlikda faoliyat olib boradi.
O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining eksport salohiyatini qo‘llab-quvvatlash va
oshirish moddiy-texnika bazasini doimiy ravishda takomillashtirish, ilmiy-texnikaviy
taraqqiyot yutuqlari asosida ishlab chiqarishni modernizatsiya qilish va texnologik yangilashga
investitsiyalar kiritish, shuningdek, qishloq xo‘jaligi oziq-ovqat bozori subyektlari uchun qulay
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
17
shart-sharoitlar yaratish bilan mumkin. Qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksport tizimiini
rivojlantirish, eng avvalo, mahsulotlarni tashish xarajatlarini kamaytirish, saqlashdagi
yo‘qotishlarni kamaytirish, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini taqsimlash tezligi va
samaradorligini oshirish maqsadida tegishli infratuzilmani: logistika, transport, bozorni
yaratishni taqozo etadi. Bu nafaqat mavjud transport tarmog‘ini modernizatsiya qilish, balki
qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilari mahsulotlari jamlanadigan ulgurji tarqatish
markazlarini ham yaratishni taqozo etadi.
Fikrimizcha, davlat qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini ’diversifikatsiya qilish zarur.
5-rasmda qishloq xo‘jaligi mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning
konseptual asoslari, shu jumladan davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari
yo‘naltirilgan maqsad, vazifalar, yo‘nalishlar va ko‘rsatkichlarni oshirish ko‘rsatilgan.
Bizning fikrimizcha, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlashning maqsadi mamlakatning
qishloq xo‘jalik tarmog‘ining eksport salohiyatini oshirish bo‘lishi kerak. Ushbu maqsadga
erishish uchun davlat quyidagi vazifalarni hal qilishi kerak:
1) chetga eksport qilinadigan qishloq xo‘jalik ekinlari ekiladigan maydonlarni
kengaytirish hisobiga ekin maydonlari tarkibiy tuzilmasini optimallashtirish;
2) tashqi bozorda qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining yuqori narxda sotish hisobiga
iqtisodiy samaradorligini oshirish;
3) intensiv qishloq xo‘jaligi ishlab chiqarishi natijasida atrof-muhitga yetkazilgan zararni
qoplash;
4) eksport xatarlarini kamaytirish va o‘zini o‘zi ta’minlash darajasiga erishish uchun
qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilish;
5) Qishloq xo‘jaligini diversifikatsiya qilishni qo‘llab-quvvatlash.
6) qishloq xo‘jaligi ishlab chiqaruvchilarining mahsulotlarini sotish bozoriga yetkazib
berishda xarajatlarini kamaytirish maqsadida transport logistikasini takomillashtirish;
7) qishloq xo‘jaligi mahsulotlariga jahon narxlarining o‘zgaruvchanligi, mahalliy
mahsulotlarning tashqi bozorlarda yomon tan olinishi, import qiluvchi mamlakatlar talablariga
mos kelmasligi va boshqalar kabi eksport xatarlarini kamaytirish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
18
2 rasm. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari eksportini davlat tomonidan qo‘llab-
quvvatlashning konseptual asoslari.
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari eksporti tizimini davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash
mahsulotlarni eksport qilishda transport xarajatlarini kamaytirishga, chegara hududlarida
uzoq muddatli saqlashni ta’minlashga, vakolatxonalar ochish orqali O‘zbekiston qishloq
xo‘jaligi tovar ishlab chiqaruvchilarining chet elda manfaatlarini himoya qilishga, qishloq
xo‘jaligi yerlari salohiyatini saqlab qolishga, eksport salohiyatini qo‘llab-quvvatlashga
qaratilgan bo‘lishi kerak.
Xulosa shuki, turli mamlakatlarda makroiqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, iqtisodiyotda
xususiy sektorning roli va ahamiyatini oshirish, kapital qurilish, qishloq xo‘jaligi va
iqtisodiyotning boshqa tarmoqlarida tarkibiy islohotlarni chuqurlashtirishga qaratilgan chora-
tadbirlar bilan bir qatorda eksportni liberallashtirish jarayoni YAIMning o‘sish tendensiyasini
saqlashni ta’minlab kelmoqda.
Har qanday davlatning eksport siyosati hukumatning umumiqtisodiy yo‘nalishining
muhim tarkibiy qismi sanaladi, yanada torroq ma’noda esa eksport-import tovar oqimlari
hajmi, tovar tarkibi va geografik yo‘nalishini tartibga solish bilan bog‘liq budjet-soliq faoliyati
sohalaridan biridir.
Maqsad – O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jalik maxsulotlari eksport salohiyatini
oshirish
Vazifalar:
1) ekin maydonlari tarkibini optimallashtirish;
2) dexqonchilikning iqtisodiy samaradorligini oshirish;
3) atrof-muhitga etkazilgan zararni qoplash;
4) dexqonchilikni diversifikatsiya qilish;
5) transport logistikasini takomillashtirish;
6) eksport xatarlarini kamaytirish.
Yo'nalishlar:
1. Eksport kompaniyalari uchun transport xarajatlarini kamaytirish.
2. Dexqonchilik mahsulotlarini uzoq muddatli saqlashni ta'minlash.
3. O‘zbekiston qishloq xo'jaligi ishlab chiqaruvchilari manfaatlarini chet elda lobbi qilish.
4. Qishloq xo'jaligi yerlarining salohiyatini saqlab qolish (etkazilgan zararni qoplash).
5. Dexqonchilikni diversifikatsiya qilishni qo‘llab-quvvatlash.
6. Eksport salohiyatini qo‘llab-quvvatlash
Ko
‘rsatkichlar
Ekologik tozalik
Iqtisodiy samaradorlik
Eksport salohiyati
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
19
Qishloq xo‘jalik mahsulotlari eksportini davlat tomonidan tartibga solish turli
ko‘rinishlarda bo‘lishi mumkin. Ularni tovar oqimlariga ta’siri tabiatiga ko‘ra bir-biridan jiddiy
farq qiluvchi ikkita asosiy tipga ajratish mumkin:
• iqtisodiy;
• ma’muriy.
Zamonaviy tashqi iqtisodiy siyosatda ikki asosiy tamoyil: bir tomondan davlatlarning
ochiq tipdagi iqtisodiyotga, ya’ni eksportni erkinlashtirishga o‘tish, ikkinchi tomondan jahon
bozoridan ajralganlik unsurlarini saqlab qolish, ya’ni proteksionistik chora-tadbirlarni amalga
oshirish tamoyili mavjudligini qayd etib o‘tish kerak.
Shuni ham e’tiborga olish lozimki, alohida olingan bir mamlakatda eksportni tartibga
solishning u yoki bu vositalarini tanlash mamlakatning ichki iqtisodiy vaziyati va jahon
bozoridagi mavqeiga, alohida vaziyatlarda esa butun bir omillar kompleksiga bog‘liq, masalan:
• raqobat kurashining keskinlashishi.
• valyuta kurslarining nostabillashuvi.
• to‘lov balanslarining kamomadlari.
• o‘tish iqtisodiyoti va rivojlanayotgan mamlakatlarning tashqi qarzlari kabilar. Tashqi
iqtisodiy faoliyatni erkinlashtirishda integratsiya jarayonlari ham muhim ahamiyat kasb
etadi.
Integratsion jarayonlar xalqaro iqtisodiy munosabatlarda ikkita asosiy miqyosda o‘tadi:
mikro transmilliy korporatsiyalarni tashkil etilishi orqali;
makro iqtisodiy siyosatni davlatlararo muvofiqlashtirish orqali.
Fikrimizcha, O‘zbekiston quyidagi nisbiy ustunliklarga ega bo‘lib xorijiy mamlakatlar
bilan savdo munosabatlarida ana shu ustunliklardan foydalanish maqsadga muvofiq.
Shunday qilib, hozirgi kunda ichki va tashqi tovar almashuvi o‘rtasidagi tafovutlar tobora
pasayish tendensiyasiga ega bo‘lmoqda. Natijada milliy iqtisodiy tizimlar o‘rtasidagi aloqalar
tobora chuqurlashib bormoqda. Bu esa ko‘plab mamlakatlar va ko‘plab tashqi savdo
munosabatlari shakllarini o‘z ichiga olgan yagona huquqiy va ma’muriy kenglik barpo etish
yo‘nalishida muhim qadam qo‘yilayotganligini bildiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Vahobov A. O‘zbekistonning JSTga a’zo bo‘lishi: oziq-ovqat sanoati hamda qishloq xo‘jalik
mahsulotlarini qayta ishlash sohasida to‘sqinliklar va imkoniyatlar. // O‘zbekiston iqtisodiyoti.
– 2016. -№1. 104–116;
2.
Abaturov V. Prodovolstvennaya opasnost. //Ekonomicheskoye obozreniye. Tashkent,
8№ .2017. s.50–54.
3.
Muhitdinova U.S. Metodologiya i metodika otsenki effektivnosti funksionirovaniya rinka
plodoovoshnoy i vinogradnoy produksii. // Ekonomika i finansi. Moskva. 2018 – №11 (150)
noyabr. s. 68-69. 3.
4.
SH. Mirziyoyev. “Tanqidiy tahlil, qatiy tartib-intizom va shaxsiy javobgarlik xar bir rahbar
faoliyatini kundalik qoidasi bo‘lishi kerak” T.: O‘zbekiston,2017.
5.
Eksport faoliyati bo‘yicha qo‘llanma. Ekonomicheskoye obozreniye. Toshkent 2014. 5.
Nazarova G.G., Xaydarov N.X. Xalkaro iqtisodiy munosabatlar. – T.: TDIU, 2005. – 273 b.
