ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
KASB-HUNARGA YO'NALTIRISHDA O'QUVCHI SHAXSIGA INDIVIDUAL
YONDASHISH METODIKALARI
Qurbonov Pardatursun
Shahrisabz davlat pedagogika instituti
Ijtimoiy fanlar fakulteti Texnologik ta’lim yo‘nalishi
3-kurs talabasi
Axatov Ikromxon Iskandar o‘g‘li
https://doi.org/10.5281/zenodo.15227365
ANNOTATSIYA.
Ushbu maqolada kasb-hunarga yo'naltirishda o'quvchi shaxsiga
individual yondashish metodikalari va ularning amaliy ahamiyati tahlil qilingan. Maqolada
o'quvchilarning psixologik xususiyatlarini diagnostika qilish, shaxsiy profilni shakllantirish,
individual kasb yo'naltirish dasturlarini ishlab chiqish metodikalari tavsiflanadi. Portfolio
metodi, kasbiy sinovlar, individual maslahat berish, loyiha metodlari va raqamli
texnologiyalardan foydalanishning samarali usullari ko'rib chiqilgan. O'quvchilarning
qobiliyatlari, qiziqishlari va shaxsiy xususiyatlarini inobatga olgan holda kasb tanlashga
yordam berishning zamonaviy yondashuvlari tahlil qilinib, amaliy tavsiyalar berilgan.
Individual yondashuvning o'quvchilarning o'z-o'zini anglash darajasini oshirish, kasb
tanlashda xatolik ehtimolini kamaytirish, motivatsiyani kuchaytirish, kasbiy adaptatsiya
davrini qisqartirish va shaxsiy rivojlanish yo'nalishini aniqlashga ta'siri ko'rsatilgan. Maqola
ta'lim muassasalari xodimlari, o'qituvchilar, psixologlar, kasb-hunarga yo'naltirish bo'yicha
mutaxassislar va ota-onalar uchun mo'ljallangan.
KALIT SO'ZLAR:
Psixologik diagnostika, kuzatuv va suhbat metodlari, individual,
qobiliyat, temperament, kasb-hunarga yo'naltirish, individual yondashuv, shaxs diagnostikasi,
kasbiy identifikatsiya, shaxsiy profil, portfolio metodi, kasbiy sinovlar, raqamli texnologiyalar,
o'z-o'zini anglash, kasbiy adaptatsiya.
KIRISH.
Zamonaviy ta'lim tizimida o'quvchilarni kasb-hunarga yo'naltirish masalasi
dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, har bir o'quvchining qobiliyati, qiziqishi va shaxsiy
xususiyatlarini inobatga olgan holda individual yondashuvni tashkil etish muhim vazifa
hisoblanadi. O'quvchilarning kelajak hayotiga mos kasb tanlashlariga ko'maklashish, ularning
qobiliyatlarini to'g'ri yo'naltirish ta'lim tizimi oldidagi eng muhim vazifalardan biridir.
Bu maqolada kasb-hunarga yo'naltirishda o'quvchi shaxsiga individual yondashish
metodikalari, ularning amaliy ahamiyati, qo'llash usullari va natijalarini ko'rib chiqamiz.
ASOSIY QISM.
1. O'quvchi shaxsini o'rganish metodikalari.
1.1. Psixologik diagnostika usullari. O'quvchilarning qobiliyatlarini aniqlashda turli
psixologik testlar muhim rol o'ynaydi. Bular qatoriga quyidagilar kiradi:
- Qiziqishlarni aniqlash testlari: E. A. Klimovning "DDS" (Differentsial diagnostik
so'rovnoma), Gollandning kasb yo'nalishi testi va boshqalar.
- Qobiliyatlarni aniqlash metodikalari: Intellekt testlari, ijodiy qobiliyatlarni aniqlash
testlari, Amthauer testi.
- Shaxs xususiyatlarini o'rganish metodikalari: Temperament testlari, xarakter
xususiyatlarini o'rganish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
1.2. Kuzatuv va suhbat metodlari. O'qituvchi va psixolog tomonidan o'tkaziladigan
kuzatuvlar orqali o'quvchining dars jarayonidagi faolligi, qaysi fanlarga qiziqishi, muloqot
uslubi kabi jihatlarni aniqlash mumkin. Shuningdek, individual suhbatlar orqali o'quvchining
kelajak maqsadlari, kuchli va zaif tomonlari aniqlanadi.
2. Individual kasb-hunarga yo'naltirish dasturini shakllantirish.
2.1. Shaxsiy profil yaratish. Har bir o'quvchi uchun quyidagi ma'lumotlarni o'z ichiga
olgan shaxsiy profil yaratiladi:
- Qobiliyatlar va layoqatlar xaritasi
- Shaxsiy qiziqishlar doirasi
- Psixofiziologik xususiyatlar
- O'quvchining kuchli va zaif tomonlari
- Oilaviy va ijtimoiy sharoitlar
2.2. Kasb-hunar yo'nalishlarini tanlashda individual yondashuv. O'quvchining shaxsiy
profili asosida unga mos keluvchi kasb-hunar yo'nalishlari aniqlanadi. Bunda:
- E. A. Klimov tasnifi bo'yicha kasb turlari (inson-texnika, inson-inson, inson-tabiat, inson-
belgilar tizimi, inson-badiiy obraz)
- O'quvchining dominant qobiliyatlari va temperament xususiyatlariga mos kasblar
- Mehnat bozorida talab yuqori bo'lgan kasblar
3. Individual yondashuvga asoslangan kasb-hunarga yo'naltirish metodikalari.
3.1. Portfolio metodi. O'quvchi o'z yutuqlari, qobiliyatlari va qiziqishlarini aks ettiruvchi
portfolio yaratadi. Bu usul o'quvchiga o'z imkoniyatlarini baholash, kuchli tomonlarini ko'rish
imkonini beradi.
Portfolio tarkibi:
- O'quvchining yutuqlari (diplomlar, sertifikatlar)
- Ijodiy ishlar namunalari
- O'z-o'zini baholash natijalari
- Kasb-hunar yo'nalishidagi tajribalar (amaliyot, ekskursiyalar)
3.2. Kasbiy sinovlar metodi. O'quvchilar turli kasblar bilan amaliy tanishish
imkoniyatiga ega bo'ladi. Bu jarayonda:
- Kasb vakillari bilan uchrashuvlar
- Amaliy mashg'ulotlar
- Kasbiy ro'l o'yinlari
- Ishlab chiqarish korxonalariga sayohatlar
3.3. Individual maslahat berish. O'quvchi bilan individual suhbatlar orqali uning shaxsiy
xususiyatlarini inobatga olgan holda kasb tanlash bo'yicha tavsiyalar beriladi. Bunda:
- Shaxsiy qiziqishlar va qobiliyatlarni aniqlash
- Kasb talablari va o'quvchi imkoniyatlarini taqqoslash
- Muqobil kasblar ro'yxatini tuzish
- Tanlangan kasbga erishish yo'llarini belgilash
3.4. "Mening kelajak kasbim" loyihasi. Har bir o'quvchi o'zi qiziqqan kasb haqida loyiha
tayyorlaydi. Bu loyihada:
- Kasbning tavsifi va tarixi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
10
- Kasbda muvaffaqiyatga erishgan shaxslar bilan tanishish
- Kasbiy faoliyat simulyatsiyasi
- O'z-o'zini baholash va refleksiya
4. Raqamli texnologiyalardan foydalanish.
4.1. Kasbiy yo'naltirish dasturlari. Maxsus kompyuter dasturlari va mobil ilovalar orqali
o'quvchilar kasblar olami bilan tanishishi, o'z qobiliyatlarini baholashi mumkin.
4.2. Virtual ekskursiyalar. Virtual ekskursiyalar orqali o'quvchilar turli kasb vakillari
faoliyati bilan tanishishi, ish joylarini ko'rishi mumkin.
4.3. Kasbiy simulyatorlar. Maxsus simulyatorlar yordamida o'quvchilar turli kasblarning
amaliy jihatlarini sinab ko'rishi mumkin.
5. Ota-onalar va hamkorlar bilan ishlash.
5.1. Ota-onalar uchun seminarlar. Ota-onalar bilan hamkorlikda o'quvchining kasb
tanlashiga ko'maklashish metodikalarini o'rganish, ularning rolini aniqlash.
5.2. Hamkorlik dasturlari. Ta'lim muassasasi, ish beruvchi tashkilotlar va kasb-hunar
kollejlari o'rtasida hamkorlik dasturlarini ishlab chiqish.
TAVSIYA ETILADIGAN METODLAR.
1. XOLLAND METODIKASI
(o’quvchilarni kasb turiga qiziqishi, qobiliyat va loyoqatini aniqlash)
Maqsad:
O’quvchilarning kasbiy qiziqishlari, qobiliyatlarini aniqlashga mo’ljallangan
bo’lib, maktab psixologining kasbiy proforientatsion yo’nalishda ko’nikma va malakalarini
shakllantirishga qaratilgan.
Mashg`ulotning borishi:
Ushbu metodika asosida amerikalik psixolog olim Y.A.Xolland
taklifi bo’yicha odamlar va ko’pchilik kasblarni shartli ravishda 6 guruhga bo’lish mumkin
(realistik, ijtimoiy, konventsial (shartli), tadbirkor, artistik tiplar). Bu metodika asosida
yuqorida qayd qilingan tiplarni qay biri qay darajada shaxsda namoyon bo’lishini aniqlash
mumkin. Kasblarning xususiyati shundaki, shaxs psixologiyasida qaysi bir yo’nalish ko’proq
shakllangan bґlsa, shu kasb o’ziga ko’proq jalb qiladi.
Metodikani o’tkazish tartibi:
Metodika savolnomasini o’quvchilarga berishdan oldin,
ularga quyidagi ko’rsatma beriladi: «Quyidagi juft-juft taklif etilgan - kasblardan o’zingiz uchun
har bir juftdan bittasini tanlang va «a» yoki «b» grafalar yonida «+» yoki «— » belgisini qo’ying.
2. H.F.RASHIDOV, SH.T.ERGASHEV, S.BOLTABOEVLAR METODIKASI (o’quvchilarni
kasbiy yo’nalganligini aniqlash metodikasi)
Ushbu metodikaga ko’ra sizga turli kasblar va mashg`ulotlarga oid savollar havola etiladi.
Savollar tartiblangan bo’lib, javoblar varaqasidagi raqamlarga mos keladi. Siz o’z
qiziqishlaringizni hisobga olgan holda har bir savolga bergan javobingizni 1,2,3 yoki 4 ball bilan
baholashingiz lozim bo’ladi.
Qo’yiladigan ballar quyidagicha izohlanadi:
- Umuman qiziqarli emas - 1 ball;
- Unchalik qiziqarli emas - 2 ball;
- Qiziqarli - 3 ball;
- Juda qiziqarli - 4 ball.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
11
Savollar ichida sizga notanish bo’lgan bir qator kasblar ham keltirilgan. Bunday hollarda
siz ―ushbu kasblar haqida nimalarni bilasiz degan savolga taxminan javob berishingiz lozim
bo’ladi. Uzoq o’ylamang. Ko’proq hayolingizga kelgan dastlabki fikrlashingizni javob varaqasiga
tushiring.
NATIJALAR VA MUHOKAMA.
Individual yondashuvga asoslangan kasb-hunarga
yo'naltirish quyidagi natijalarga erishishga yordam beradi:
1. O'quvchilarning o'z-o'zini anglash darajasi oshadi. O'z qobiliyatlari, qiziqishlari va
imkoniyatlarini aniq baholash ko'nikmasi shakllanadi.
2. Kasb tanlashda xatolik ehtimoli kamayadi. O'quvchilar kasblar olami haqida to'liq
ma'lumotga ega bo'lib, mos kasbni tanlash imkoniyati oshadi.
3. O'quvchilarda motivatsiya kuchayadi. Aniq maqsad va kasb yo'nalishi aniqlangan
o'quvchilar o'qishga bo'lgan qiziqishi ortadi.
4. Kasbiy adaptatsiya davrining qisqarishi. Oldindan kasb bilan tanishgan, shu sohaga
qiziqishi va qobiliyati bor o'quvchilar keyinchalik ish faoliyatiga tezroq moslashadi.
5. Shaxsiy rivojlanish yo'nalishi aniqlanadi. O'quvchi nafaqat kasb tanlaydi, balki o'zining
kelajak rivojlanish yo'nalishini ham belgilaydi.
TAVSIYALAR
. Kasb-hunarga yo'naltirishda individual yondashuvni joriy etish uchun
quyidagi tavsiyalar beriladi:
1. Erta boshlash. Kasb-hunarga yo'naltirish ishlarini boshlang'ich sinflardan boshlash,
o'quvchilarning qiziqishlarini erta aniqlash.
2. Kompleks yondashuv. O'quvchi shaxsini har tomonlama o'rganish, faqat bir jihatiga
e'tibor qaratmaslik.
3. Zamonaviy texnologiyalardan foydalanish. Raqamli vositalar, simulyatorlar, onlayn
platformalardan unumli foydalanish.
4. Hamkorlikni kuchaytirish. Maktab, oila, jamiyat va ish beruvchilar o'rtasidagi
hamkorlikni mustahkamlash.
5. Individual yo'l xaritalarini yaratish. Har bir o'quvchi uchun kasb-hunarga yo'naltirish
bo'yicha individual yo'l xaritasi ishlab chiqish.
XULOSA.
Kasb-hunarga yo'naltirishda o'quvchi shaxsiga individual yondashish
o'quvchilarning kelajak hayotida muhim qaror qabul qilishlariga ko'maklashuvchi samarali
vositadir. Har bir o'quvchining shaxsiy xususiyatlari, qobiliyatlari va qiziqishlarini inobatga
olgan holda kasb tanlashga yordam berish ta'lim tizimining muhim vazifasidir.
Individual yondashuv orqali o'quvchilar nafaqat o'zlariga mos kasbni tanlashadi, balki
shaxsiy rivojlanish yo'nalishini ham belgilaydilar. Bu esa ularning kelajakda muvaffaqiyatli va
baxtli hayot kechirishlariga zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Klimov E.A. Psixologiya professionalnogo samoopredeleniya. – Rostov-na-Donu: Feniks,
2019.
2.
Holland J.L. Making vocational choices: A theory of vocational personalities and work
environments. – Odessa, FL: Psychological Assessment Resources, 2018.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
12
3.
O'zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
"Ta'lim-tarbiya
tizimini
yanada
takomillashtirishga oid qo'shimcha chora-tadbirlar to'g'risida"gi PQ-4884-son Qarori, 2020 yil
6 noyabr.
4.
Pryajnikov N.S. Professionalnoe samoopredelenie: teoriya i praktika. – M.: "Akademiya",
2018.
5.
Reshetova Z.A. Psixologicheskie osnovi professionalnogo obucheniya. – M.: MGU, 2020.
6.
Tolipov O'.Q., Sharipov Sh.S. Kasb ta'limi o'qituvchilarini tayyorlashning pedagogik tizimi.
– Toshkent: "Fan", 2018.
