ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
164
YOSHLAR KAMOLOTIDA JISMONIY TARBIYA VA SPORTNING OʻRNI
Berdimuratova Gulnora Madaminovna
Chirchiq Davlat Pedagogika Universiteti
Jismoniy madaniyat fakulteti tyutori
https://doi.org/10.5281/zenodo.15211661
Annotatsiya.
Ushbu maqolada
jismoniy tarbiya va sport yosh avlodning sog‘lom va har
tomonlama barkamol shaxs sifatida shakllanishida hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Sport
nafaqat insonning jismoniy salomatligini mustahkamlash, balki uning intizomli, maqsadga
yo‘naltirilgan, iroda va emotsional barqarorlik kabi psixologik fazilatlarini rivojlantirish
vositasidir. Ushbu maqolada yoshlar kamolotida jismoniy tarbiya va sportning o‘rni, sport
faoliyatining ijtimoiy moslashuv, psixologik sog‘lomlik va axloqiy qadriyatlar tizimiga
ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek, sog‘lom turmush tarzi, ijtimoiy
faollik va sport orqali jamiyatda sog‘lom avlodni tarbiyalash mexanizmlari tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Jismoniy tarbiya, sport, yoshlar kamoloti, sog‘lom turmush tarzi, psixologik
barqarorlik, ijtimoiy moslashuv, intizom, emotsional muvozanat, tarbiya, sog‘lom avlod
Abstract:
In this article, physical education and sports play a crucial role in the formation
of the young generation as healthy and well-rounded individuals. Sports are a means of not only
strengthening a person's physical health, but also developing his psychological qualities such
as discipline, goal-orientedness, willpower and emotional stability. This article scientifically
highlights the role of physical education and sports in the maturation of youth, the positive
impact of sports activities on social adaptation, psychological well-being and the system of
moral values. Also, the mechanisms of raising a healthy generation in society through a healthy
lifestyle, social activity and sports are analyzed.
Keywords:
Physical education, sports, youth maturation, healthy lifestyle, psychological
stability, social adaptation, discipline, emotional balance, upbringing, healthy generation
KIRISH
Zamonaviy jamiyat taraqqiyotining barqaror rivojlanish omillari orasida sog‘lom va
jismonan rivojlangan yosh avlodni tarbiyalash muhim strategik yo‘nalishlardan biri sifatida
e’tirof etiladi. Inson salomatligi, jismoniy imkoniyatlari va psixologik barqarorligi jamiyatning
ijtimoiy, iqtisodiy va madaniy taraqqiyotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi (WHO, 2023). Ayniqsa,
yoshlarning intellektual, ruhiy va jismoniy rivojlanishini uyg‘un tarzda ta’minlash ularda
mustahkam hayotiy pozitsiya, maqsadlilik va sotsial moslashuvchanlikni shakllantirishda
muhim omil hisoblanadi. Ilmiy adabiyotlarda ta’kidlanishicha, jismoniy tarbiya va sport
faqatgina sog‘liqni mustahkamlash funksiyasiga ega bo‘lmasdan, balki shaxsning emotsional
barqarorligi, ijtimoiy ko‘nikmalar, axloqiy fazilatlar va muloqot madaniyatini shakllantirishda
ham samarali vosita bo‘lib xizmat qiladi (Bailey, 2006). Sport faoliyati yoshlar hayotida o‘z-
o‘zini boshqarish, iroda kuchi, maqsadlilik, mashaqqatlarga bardoshlilik, guruhiy hamkorlik va
raqobat muhitida samarali o‘zini namoyon qilish kabi ijtimoiy-psixologik ko‘nikmalarni
rivojlantirishda keng imkoniyatlar yaratadi.
Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti tomonidan e’lon qilingan tadqiqot natijalari (WHO
Global Status Report on Physical Activity, 2022) shuni ko‘rsatadiki, yoshlarning jismoniy
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
165
faolligi darajasi jamiyatdagi sog‘liqni saqlash ko‘rsatkichlari va kasalliklar profilaktikasining
asosiy indikatoridir. Sport va jismoniy tarbiya orqali bolalik va o‘smirlik davrida
shakllanadigan sog‘lom turmush tarzi, odatiy me’yorlarda fiziologik va emotsional stressni
boshqarish qobiliyati yoshlarning kelgusidagi kasbiy hayoti va psixologik barqarorligi uchun
zamin yaratadi (Eime et al., 2013). Jismoniy tarbiya va sport jarayonining shaxs kamolotidagi
ahamiyati nafaqat individual darajada, balki milliy salomatlik siyosati va ijtimoiy barqarorlik
strategiyalarida ham ustuvor yo‘nalish sifatida e’tirof etilmoqda. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidenti tomonidan sog‘lom turmush tarzini ommalashtirish, yoshlarni sport bilan
muntazam shug‘ullanishga jalb qilish va milliy sport harakatlarini rivojlantirish bo‘yicha qabul
qilingan farmon va qarorlar (Masalan: PF-6165, 2021) bu borada muhim siyosiy asos bo‘lib
xizmat qilmoqda. Shu bilan birga, O‘zbekistonda jismoniy tarbiya va sport sohasi so‘nggi
yillarda yangi bosqichga ko‘tarildi. Sport maktablari, klub faoliyatlari va ta’lim tizimida sportga
ajratilgan soatlar sonining ko‘paytirilishi yoshlarning nafaqat jismoniy, balki axloqiy va ijtimoiy
jihatdan sog‘lom shaxs sifatida shakllanishida muhim imkoniyat yaratmoqda. Jismoniy tarbiya
va sport insonning biologik, psixologik va sotsial rivojlanishini ta’minlovchi eng muhim
omillardan biri sifatida zamonaviy ilmiy adabiyotlarda uzluksiz tahlil qilinmoqda. Bugungi
kunda jismoniy faollik va sport bilan shug‘ullanish faqatgina salomatlikni saqlash va
rivojlantirish vositasi sifatida emas, balki yoshlarning shaxsiy fazilatlari, emotsional intellekti
va sotsial adaptatsiyasini shakllantirish mexanizmi sifatida ham qaralmoqda.
Bailey (2006) tomonidan o‘tkazilgan keng qamrovli tadqiqotda sport va jismoniy
tarbiyaning shaxs rivojlanishiga ijobiy ta’siri ko‘rsatib o‘tiladi. Muallif ta’kidlaganidek, jismoniy
faollik o‘quvchilar va talabalarda nafaqat fiziologik jihatdan sog‘lomlikni oshiradi, balki ularda
ijtimoiy faollik, muloqot qobiliyati, guruhiy ishlash ko‘nikmalari, stressga chidamlilik va o‘z-
o‘zini boshqarish fazilatlarini ham rivojlantiradi. Jahon sog‘liqni saqlash tashkilotining (WHO,
2022) global hisobotida esa yoshlarning jismoniy faolligi darajasining pastligi XXI asrning
asosiy salomatlik muammolaridan biri sifatida e’tirof etilgan. Hisobotlarda keltirilishicha,
kamharakatlik (sedentary lifestyle) o‘smirlar va talabalar orasida surunkali stress, depressiya,
semizlik, yurak-qon tomir tizimi kasalliklari, immunitetning pasayishi va akademik
ko‘rsatkichlarning yomonlashuviga sabab bo‘lmoqda. Bundan tashqari, jismoniy tarbiya va
sport yoshlarning ijtimoiy moslashuv darajasini oshirishda asosiy sotsiopedagogik vosita
sifatida ham talqin qilinadi. Eime et al. (2013) o‘tkazgan tadqiqotda sport faoliyatining yoshlar
ruhiy salomatligi, o‘ziga bo‘lgan ijobiy baho, ijtimoiy faollik va psixologik barqarorlikka
bevosita ijobiy ta’sir ko‘rsatayotgani aniqlangan.
O‘zbekiston kontekstida esa sport va jismoniy tarbiyaning yoshlar kamolotidagi o‘rni
davlat siyosati darajasida ustuvor yo‘nalish sifatida shakllangan. O‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2021-yil 30-iyundagi PF-6165-sonli farmoni asosida sog‘lom turmush tarzini
ommalashtirish, yoshlarni jismoniy tarbiya va sportga keng jalb etish, sport orqali shaxs
kamolotini qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha milliy dasturlar ishlab chiqilgan. Ushbu islohotlar
natijasida 2022-yildan boshlab umumta’lim maktablarida jismoniy tarbiya soatlari va sport
to‘garaklari soni oshirilgan, sport inshootlari moddiy-texnik bazasi yangilangan. Bundan
tashqari, O‘zbekiston Respublikasi Sportni rivojlantirish vazirligi, Yoshlar ishlari agentligi va
boshqa mutasaddi tashkilotlar tomonidan amalga oshirilayotgan “Sport – sog‘lom hayot asosi”
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
166
(2022) dasturi jismoniy tarbiya va sportni yoshlar tarbiyasining ajralmas elementi sifatida
targ‘ib qilishga qaratilgan. Shuningdek, Coalter (2013) sportning shaxsiy kamolot va sotsial
integratsiyadagi rolini chuqur tahlil qilgan. Uning fikriga ko‘ra, sport muhitida yoshlar nafaqat
jismoniy salohiyatini oshiradi, balki ijtimoiy me’yor va qadriyatlarni o‘zlashtirish, o‘zini
baholash va boshqalar bilan o‘zaro hurmatli munosabat o‘rnatish ko‘nikmalarini egallaydi.
Sport orqali yoshlar ijtimoiy rollarni sinovdan o‘tkazish, muammoli vaziyatlarni hal qilish va
liderlik fazilatlarini shakllantirish imkoniga ega bo‘ladilar.
XULOSA
Tahliliy tadqiqotlar va ilmiy adabiyotlar ko‘rsatadiki, jismoniy tarbiya va sport yosh avlod
kamolotining psixologik, fiziologik va ijtimoiy jihatlari uchun hal qiluvchi ta’sir kuchiga ega.
Jismoniy tarbiya va sport faoliyati faqatgina jismoniy salomatlikni saqlash va mustahkamlash
vositasi emas, balki shaxsiy fazilatlarni — iroda, intizom, ijtimoiy mas’uliyat, stressga
chidamlilik va barqarorlikni shakllantiruvchi keng qamrovli tarbiyaviy muhitdir (Bailey, 2006;
Eime et al., 2013). Sport va jismoniy tarbiya orqali shakllangan hayotiy ko‘nikmalar yoshlarni
jamiyatda faol, axloqiy jihatdan barkamol va ma’naviy yetuk shaxs sifatida tarbiyalash
imkoniyatini yaratadi. Sportning ijtimoiy adaptatsiya, muloqot, ijtimoiy rollarni sinovdan
o‘tkazish va psixologik o‘z-o‘zini baholashni rivojlantirishdagi roli Bronfenbrenner (1986) va
Coalter (2013) kabi tadqiqotchilar tomonidan chuqur tahlil qilingan va amaliy tajriba bilan
tasdiqlangan. Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (WHO, 2022) ma’lumotlariga ko‘ra, sport
faoliyatining yetishmasligi yoshlar orasida psixologik va fiziologik buzilishlar xavfini oshiradi,
shuningdek, surunkali kasalliklarning erta rivojlanishiga zamin yaratadi. Aksincha, muntazam
jismoniy faollik stress gormonlari darajasini pasaytiradi, serotoninni oshiradi, natijada
emotsional barqarorlik, psixologik chidamlilik va intellektual faollik ortadi. O‘zbekiston
tajribasi shuni ko‘rsatadiki, sport nafaqat yoshlarning sog‘lig‘ini mustahkamlash, balki ularni
jamiyatning faol va ma’suliyatli a’zosi sifatida shakllantirishda ham muhim vosita hisoblanadi.
Davlat darajasida sport infratuzilmasini rivojlantirish, sog‘lom turmush tarzini targ‘ib qilish va
sportni yoshlar hayotining ajralmas qismi sifatida shakllantirish bo‘yicha olib borilayotgan
tizimli islohotlar yoshlar kamolotini barqaror ijtimoiy asoslarda ta’minlashga xizmat qilmoqda
(PF-6165, 2021).
Ilmiy manbalar asosida xulosa qilganda, sport va jismoniy tarbiya yoshlar kamolotida
quyidagi funksiyalarni bajaradi:
Shaxsiy fazilatlarni shakllantirish (intizom, iroda, mas’uliyat, qat’iyatlik) Psixologik
barqarorlik va stressga chidamlilikni oshirish; Ijtimoiy moslashuvchanlikni kuchaytirish;
Sog‘lom turmush tarzini shakllantirish va kasalliklarni profilaktika qilish; Jamiyatda ijtimoiy
faollikni va fuqarolik pozitsiyasini rivojlantirish. Natijada, sport yoshlar hayotining sotsial,
psixologik va jismoniy sohalaridagi uzluksiz rivojlanish kafolati sifatida e’tirof etiladi. Jismoniy
tarbiya va sport faoliyatini ta’lim tizimi va jamiyat ijtimoiy hayotiga kompleks yondashuv
asosida integratsiyalash, kelgusida yosh avlodni sog‘lom, ijtimoiy jihatdan faol va ma’naviy
barkamol shaxs sifatida shakllantirishning eng ishonchli strategik yo‘nalishidir.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
167
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Bailey, R. (2006). Physical education and sport in schools: A review of benefits and
outcomes.
Journal of School Health
, 76(8), 397–401.
https://doi.org/10.1111/j.1746-
2.
Eime, R. M., Young, J. A., Harvey, J. T., Charity, M. J., & Payne, W. R. (2013). A systematic
review of the psychological and social benefits of participation in sport for children and
adolescents: Informing development of a conceptual model of health through sport.
International Journal of Behavioral Nutrition and Physical Activity
, 10(1), 98.
https://doi.org/10.1186/1479-5868-10-98
3.
Bronfenbrenner, U. (1986). Ecology of the family as a context for human development:
Research
perspectives.
Developmental
Psychology
,
22(6),
723–742.
https://doi.org/10.1037/0012-1649.22.6.723
4.
Coalter, F. (2013).
Sport for development: What game are we playing?
London: Routledge.
5.
WHO. (2022). Global status report on physical activity 2022. Geneva: World Health
https://www.who.int/publications/i/item/9789240059153
6.
Nazarova, N. A. (2020). O‘zbekistonda yoshlar salomatligini mustahkamlashda jismoniy
tarbiya va sportning ahamiyati.
O‘zbekiston jismoniy tarbiya va sport ilmiy-metodik jurnali
, 2(4),
33–39.
7.
7 Komilova, D. I. (2021). Sport faoliyatining yoshlar sotsializatsiyasidagi o‘rni.
O‘zbekiston
Pedagogika Fanlari Jurnali
, 3(1), 22–27.
8.
Voronina, T. A. (2019). Развитие социальной активности подростков через
физическую культуру и спорт.
Вестник современной науки
, 2(7), 76–81.
9.
Karimov, O. T. (2022). Sport tarbiyasining yoshlar hayot sifatiga ta’siri: Empirik
tadqiqotlar tahlili.
Innovatsion ta’lim va psixologiya jurnali
, 4(2), 44–50.
10.
Zubova, L. A. (2020). Влияние физической активности на формирование личности
подростков.
Современные научные исследования и инновации
, (12), 1–12.
https://doi.org/10.21661/r-531252
11.
Турсунов
А.
2022
ЧАҚИРУВГА
ҚАДАР
БОШЛАНҒИЧ
ТАЙЁРГАРЛИК
МАШҒУЛОТЛАРИДА ПЕДАГОГИК ВА ИННОВАЦИОН ТЕХНОЛОГИЯЛАРНИ ҚЎЛЛАШ ВА
УЛАРНИНГ ЎЗИГА ХОС ТОМОНЛАРИ Science and innovation, 1(B3), 432- 434
12.
Sharipova Nodira Shavkat Qizi, . (2024). TEACHING ENGLISH TO YOUNG LEARNERS
USING CLIL METHOD IN CLASS. International Journal of Pedagogics, 4(06), 161–164.
https://doi.org/10.37547/ijp/Volume04Issue06-29
13.
Abdurasulov, J. (2024). PEDAGOGICAL PSYCHOLOGICAL ASPECTS OF MILITARY
PATRIOTIC EDUCATION IN GENERAL SECONDARY EDUCATIONAL INSTITUTIONS. В
INTERNATIONAL BULLETIN OF APPLIED SCIENCE AND TECHNOLOGY (Т. 4, Выпуск 7, сс. 38–
40). Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.12721051
14.
Аbdurasulov J. (2024). HARBIY PEDAGOGIKANING BOSHQA FANLAR BILAN ALOQASI.
Молодые
ученые,
2(6),
48–52.
извлечено
от
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
168
15.
Jo‘rayev , S. ., & Abdurasulov, J. (2024). SUBJECT, TASKS AND CONTENT OF STUDYING
THE BASICS OF MILITARY-PATRIOTIC EDUCATION. Академические исследования в
современной науке, 3(7), 149–153.извлечено.
16.
Абдурасулов, Ж. (2022). ИСПОЛЬЗОВАНИЕ ИНФОРМАЦИОННЫХТЕХНОЛОГИЙ В
УСВОЕНИИ УРОКОВ ИСТОРИИ.
17.
Abduqodirova, D., & Abdurasulov, J. (2025). YOSHLARDA HARBIY-VATANPARVARLIK
TUYG‘USINI TAKOMILLASHTIRISHNING PSIXOLOGIK HUSUSIYATLARI. Педагогика и
психология в современном мире: теоретические и практические исследования, 4(1), 50–
53. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/zdpp/article/view/42882 13
18.
Жўраев , Ш. ., & Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАДАГИ ИЖТИМОИЙ ФИКР.
Журнал академических исследований нового Узбекистана, 1(2), 97–103. извлечено от
https://in-academy.uz/index.php/yoitj/article/view/28151
19.
Abdurasulov , J. (2022). HARBIY KOMPETENTSIYA KURSANTNING KASBIY MAHORATINI
54 SHAKLLANTIRISHNING KALITI SIFATIDA. Евразийский журнал социальных наук,
философии
и
культуры,
2(11),
231–234.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/5326 17.
20.
Abdurasulov , J. (2022). CHAQIRUVGA QADAR BOSHLANGʼICH TAYYORGARLIK FANI
OʼQITUVCHISIGA QOʼYILADIGAN TALABLAR. Евразийский журнал академических
исследований,
2(11),
983–988.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/ejar/article/view/5305
21.
Абдурасулов , Ж. (2024). ҲАРБИЙ ЖАМОАНИНГ ПСИХОЛОГИК АСПЕКТЛАРИ.
Бюллетень педагогов нового Узбекистана, 2(2), 59–65
22.
Аbdurasulov J., & Pardabayeva , M. (2024). MUSOBAQADAN OLDIN SPORTCHILARNI
PSIXOLOGIK TAYYORLASH. Евразийский журнал социальных наук, философии и
культуры,
4(6
Part
2),
73–76.
извлечено
от
https://inacademy.uz/index.php/ejsspc/article/view/34717
23.
Abduqodirova Dilobarbonu Erkinjon Qizi TALABALARDA PSIXOLOGIK STRESSNI
YENGISH // YOPA. 2025. №2. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/talabalarda-psixologik-
stressni-yengish (дата обращения: 02.04.2025).
24.
Usarboyeva D. The importance of innovative educational methods in organizing the
educational process //Current Issues of Bio Economics and Digitalization in the Sustainable
Development of Regions (Germany). – 2023. – Т. 1. – №. 1. – С. 184-187.
25.
Usarboyeva, D. (2024). Talabalarning akademik mobilligini shakllantirish mexanizmlari.
Таълим тизимида ижтимоийгуманитар фанлар, 1(1), 74-77. 31.
26.
Абдусаматова, Ш. С. (2024). Роль психологии в формировании толерантности у
студентов. IMRAS, 7(7), 39-43.
27.
Abdusamatova, S. S. (2024). Tolerantlikning shaxsiy omillari. Inter education & global
study, (5 (1)), 487-489.
28.
Abdusamatova, S. S., & Sultonqulova, G. F. (2023). Ehtiyojlar va faoliyatning o'zaro
bog'liqligi. Евразийский журнал академических исследований, 3(3 Part 3), 65-69.
29.
Аbdusаmаtоvа, S. (2023). Descriptiоn оf mоdern cоncepts оf emоtiоnаl intelligence.
Science and innovation, 2(B11), 524-529.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
169
30.
Abdusamatova, S. (2023). Mechanism of innovation in the field of lifelong education.
Science and innovation, 2(B1), 341-344.
31.
Abdusamatova, S. (2023). Some aspects of self-development and self-knowledge, and
effective assessment methods. Science and innovation, 2(B5), 420-423.
32.
Arzibaev, K. O., & Elmurodova, M. U. (2021). DEVELOPMENT IN SPORTS USING UNIQUE
TECHNIQUES. In АКТУАЛЬНЫЕ ПРОБЛЕМЫ ФИЗИЧЕСКОЙ КУЛЬТУРЫ И СПОРТА В
СОВРЕМЕННЫХ СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИХ УСЛОВИЯХ (pp. 3-5).
33.
ARZIBAYEV, Q. (2024). O ‘SMIR SPORTCHILARDA MAQSADGA ERISHISH MOTIVATSIYASI
TADQIQI. News of the NUUz, 1(1.9), 54-57.
34.
Арзибаев, К. О. (2015). РОЛЬ МОТИВАЦИИ В ЕДИНОБОРСТВЕ. Наука и мир, (3-3),
103-105.
35.
Арзибаев, К. О. (2013). МОТИВАЦИЯ ДОСТИЖЕНИЯ КАК ВАЖНЫЙ ФАКТОР
СПОРТИВНОЙ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ. SCIENCE AND WORLD, 93.
36.
Арзибаев, К., & Бердалиева, Ю. (2013). ВЛИЯНИЕ МЕЖЛИЧНОСТНЫХ ОТНОШЕНИЙ
НА МОТИВАЦИЮ ЮНЫХ СПОРТСМЕНОВ. SCIENCE AND WORLD, 14.
37.
Arzibayev, Q. (2023). THE PROBLEM OF MOTIVATION OF SPORT ACTIVITY IN THE
ANALYSIS. European journal of education and applied psychology, (2), 82-89.
38.
Arzibayev, Q. (2023). THE APPEARANCE OF MOTIVES FOR SPORTS ACTIVITY IN
ANALYSIS. Modern Science and Research, 2(10), 694-704.
39.
Arzibayev, Q. (2023). О ‘smir sportchilarda sport bilan shug ‘ullanish motivlarini
о‘rganish. Sport ilm-fanining dolzarb muammolari, 1(3), 18-25.
