ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
44
ЧИГИТ МАССАСИ ВА ГЕОМЕТРИК ЎЛЧАМЛАРИНИНГ ТАДҚИҚОТИ
С.У.Патхуллаев
А.Р.Панжиев
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти
e-mail: azizpanjiyev.73@mail.ru
https://doi.org/10.5281/zenodo.15239792
Аннотация:
ушбу мақолада ғўзада илк очилган кўсаклар, кейин 3 кун, 6 кун, 9 кун
ва 12 кун давомида пишиб етилган 1 кг атрофидаги кўсаклар териб олинди, қўл
ёрдамида пахтани кўсакдан ажратиб олиб, ажратилди ва чигитнинг геометрик
ўлчамлари
Тошкент тўқимачилик ва енгил саноат институти “Материалшунослик ва
стандартлаштириш” кафедраси лабораториясида аниқланди.
Калит сўзлари:
халаза, ён ва микропил, чигит ва мағзининг ранги қорамтир бўлган
чигит, мағзиси ярмидан кам бўлган шикастланган, мағзи бўш бўлган чигит .
Ғўзанинг меваси кўсак, шакли ғўза тури ва навига қараб тухумсимон,
шолғомсимон, думалоқ, анжирсимон бўлиши мумкин. Учи тумтоқ, найзасимон, чўзиқ
ёки қисқа бўлади. Кўсакдаги чигитли пахтанинг оғирлиги ёввойи ғўзаларда 0,1-0,25 г,
маданий шаклларида ўрта толали ғўзаларда 7-8 г, ингичка толалиларда 3-4-5 г бўлади.
Ғўза тупидаги шона пастидан юқорисига қараб, шохма-шох ҳар 2-3 кунда гуллайди
ва бундай гуллашни қисқа навбатли гуллаш дейилади. Ҳар бир ҳосил шохдаги шоналар
5-7 кун оралатиб гуллайди ва бундай гуллаш узоқ навбатли гуллаш дейилади.
Ғўзадаги барча ҳосил шохлар уч шохдан иборат бир неча ярусларга бўлинади.
Чунки қисқа навбатли гуллаш 2 кунга, узоқ навбитли гуллаш 6 кунга тенг бўлса, улар
ўртасидаги нисбат 3 га (6:2=3) тенг бўлади. Ғўзанинг шохдан-шохга кўчиб гуллаши бир
шохнинг тубидан учига қараб гуллашидан тезроқ бўлганлиги учун ҳам ҳар бир тупни
маълум пайтда ҳосил қилган гул ўрни худди конусга ўхшаб кўринади.
Пахта тозалаш корхоналарида пахтани қайта ишлаш жараёнида, айниқса, тозалаш,
жинлаш пайтида чигитларнинг нуқсондорлик миқдори ошиб кетади. Ундан ташқари, бу
кўрсаткичларнинг ошиб кетишига асосий сабаблардан бири, пахтани ғарамда узоқ
муддатда сақлаш, намлик миқдорининг стандарт кўрсаткичларидан ошиб ёки камайиб
кетиши, яхши тозаламаслик бўлса, иккинчидан эса турли селекция навларининг
технологик жараёнлар таъсирига чидамлилик даражаси турличалигидир. Шунинг учун
пахта тозалаш корхоналарида ҳар бир селекция навлари учун оптимал шароитлар
белгиланади.
Пахта тозалаш корхоналарида асосий жараёнлардан бири бўлиб, жинлаш жараёни
бўлиб, унинг асосий вазифаси толани чигитдан ажратади.
Чигит ифлослик даражаси бўйича белгиланган меъёрлардан юқори бўлса, пастки
навларга қабул қилинади. Ундан ташқари, чигитда ёғдорлик нуқсонлари ҳам мавжуд
бўлиб, уларга урилган ёки жароҳатланган чигитлар, ярим мағзли чигитлар, чигит
мағзининг рангининг ўзгарганлиги ёки бузилганлиги киради. Бу ҳам чигитнинг навини
аниқлашда катта аҳамиятга эгадир. Нуқсондор чигитларга мағзи қора рангли бўлган
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
45
чигит ва мағзининг ранги қорамтир бўлган чигит, мағзиси ярмидан кам бўлган
шикастланган, мағзи бўш бўлган чигит киради.
Пахта тозалаш корхоналарида ҳосил бўлаётган чигитлар асосан уруғлик ва техник
чигитларга ажратилади. Шу қаторида, уруғлик чигитлар кейинги мавсум учун сақлаб
қўйилади, техник чигитлар эса ёғ ишлаб чиқариш корхоналарига жўнатилади.
Пахтанинг нави пасайганда, жин ускунасида толани чигитдан ажратиш даврида 40
% га яқин толалар механик шикастланади ва тола таркибидаги нуқсон ва чиқиндилар
миқдори 2-3 маротаба кўпаяди. Баъзи бир зарарли нуқсонлар бўлмиш, пўстлоқли тола
ва тугунчалар миқдори ошиб кетади. Натижада, толадан олинаётган тайёр
маҳсулотларнинг сифат кўрсаткичлари ёмонлашади. Ундан ташқари, пахта тозалаш
корхоналарида чигитли пахтани нотўғри қуритиш ёки юқори ҳароратда қуритиш,
чигитда намлик миқдорининг камайиб кетиши натижасида шикастланиш даражаси
ортиб кетади. Пахта чигити нотўғри ва носимметрик шаклга эгадир.
Чигит халаза, ён ва микропил қисмларидан иборат. Масалан, пахтани юқори
ҳароратда қуритганимизда айниқса, чигитнинг халаза қисми бўшроқ бўлганлиги
сабабли, пўстлоқлари тола билан кўпроқ кўчиш эҳтимоли мавжуддир. Бу кўрсаткичлар
селекция навларида турлича бўлади. Шунинг учун, баъзи бир селекция навларини
юқори намликда қуритиш, баъзи бир селекция навлари ўртача намликда қуритиш
керак.
Ғўзанинг қайси турига мансублигига, ҳужайралар-нинг ривожланиш даври ва
функцияларига қараб, чигит қобиғи таркибига кирадиган ҳужайраларнинг тузилиши,
каттакичиклиги ҳар хил бўлади.
Пахта толасининг ривожланишининг бошланғич фазаларида шаклан цилиндрга
ўхшаган бўлади. Тола етилиб борган сайин, унинг деворлари калинлашади ва бўйига
чўзилади, канали эса жуда кисилиб, яссиланган шаклга кириб қолади. Тола каналининг
каттакичиклиги ғўзанинг тур ва нав хусусиятларига, шунингдек, агротехника шарт-
шароитларига боғлиқ, чунки ғўза парвариши целлюлоза тўпланиб боришига таъсир
кўрсатади.
Пахта даласида ғўза дефоляция қилингандан кейин кўсакдаги чигитнинг массаси
ва геометрик ўлчамларининг ўзгариши борасида тадқиқот ишлари олиб борилди ва
тадқиқот натижалари 3.2-жадвалда келтирилди.
3.2-жадвал
Турли муддатларда пишиб етилган кўсакдаги чигитнинг массаси ва геометрик
ўлчамларининг ўзгариши
т/р
Кўсакнинг очилиш
муддати
Битта
чигитнинг
массас,mg
Чигитнинг
ўлчамлари, mm
Кўсакдаги
пахта
массаси, g
узунлиги
эни
1.
Илк очилган кўсак
166
9,1
4,8
4,7
2.
3 кун очилиб турган кўсак
166
9,1
4,9
5,2
3.
6 кун очилиб турган кўсак
172
9,1
4,8
5,3
4.
9 кун очилиб турган кўсак
178
9,2
4,7
5,4
5.
12 кун очилиб турган кўсак
181
10,0
5,2
5,7
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
46
Олиб борилган синов натижаларини таҳлил қиладиган бўлсак, илк очилган
кўсакдаги битта чигитнинг массаси 166 mg ни, узунлиги 9,1 mm ни, эни 4,8 mm ни,
кўсакдаги пахта массаси 4,7 g ни, 3 кун очилиб турган кўсакдаги битта чигитнинг
массаси 166 mg ни, узунлиги 9,1 mm ни, эни 4,9 mm ни, кўсакдаги пахта массаси 5,2 g ни,
6 кун очилиб турган кўсакдаги битта чигитнинг массаси 172 mg ни, узунлиги 9,1 mm ни,
эни 4,8 mm ни, кўсакдаги пахта массаси 5,3 g ни, 9 кун очилиб турган кўсакдаги битта
чигитнинг массаси 178 mg ни, узунлиги 9,2 mm ни, эни 4,7 mm ни, кўсакдаги пахта
массаси 5,4 g ни, 12 кун очилиб турган кўсакдаги битта чигитнинг массаси 181 mg ни,
узунлиги 10,0 mm ни, эни 5,2 mm ни, кўсакдаги пахта массаси 5,7 g ни ташкил этди.
Тадқиқот натижалари таҳлилидан кўриниб турибдики, кўсакдаги пахтани
қанчалик кўп далада термасдан ушлаб турсак, битта чигитнинг массаси, узунлиги, эни,
кўсакдаги пахта массаси ортиб бориши аниқланди.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Сулаймонов Б.А., Тиллаев Р.Ш., Абдуалимов Ш.Х. ва бошқа Фермер хўжаликларида
пахтачиликни ривожлантиришнинг инновацион агротехнологиялари. Фермерлар учун
ўқув қўлланма. Тошкент-2019. 3,75 б.т.
2.
Сулаймонов Б., Болтаев Б., Тиллаев Р., Абдуалимов Ш. Кузги буғдой ва ғўза
етиштириш асослари. Ўқув қўлланма.“Наврўз”, Тошкент-2017. 7,75 б.т.
3.
Тешаев Ш.Ж., Сулаймонов Б.А. Пахтачилик маълумотномаси. “Фан ва технология”
нашриёти, Тошкент-2016. 540 б.
4.
Қишлоқ хўжалигида эркин бозор муносабатларини янада ривожлантириш чора-
https://president.uz/uz/lists/view/6921
5.
М. Йигиталиев, С. Муҳаммадхонов. Дала экинлари селекцияси ва уруғчилиги
китоби, 220-230 б. Тошкент-1981.
