ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
IQTISODIYOTDA INNOVATSIYANING TUTGAN O‘RNI
Tursunboyev Ma’ruf Murod o‘g‘li
Toshkent Iqtisodiyot va Pedagogika Instituti
“Iqtisodiyot” fakulteti 2-bosqich talabasi
E-mail: maruftursunboyev7@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15233539
Annotatsiya:
ushbu ilmiy tezisda innovatsiyaning zamonaviy iqtisodiy rivojlanishdagi
roli va ahamiyati chuqur tahlil qilingan. Ilmiy-texnik taraqqiyot, intellektual kapital, yuqori
texnologiyalar va startap ekotizimlarining iqtisodiyotga bo‘lgan ta’siri global va milliy
miqyosda statistik raqamlar asosida yoritilgan. Innovatsiyalarning YIM o‘sishi, bandlik darajasi,
eksport salohiyati va texnologik transformatsiyaga ta’siri batafsil ko‘rsatib berilgan.
O‘zbekiston iqtisodiyotida innovatsiyalarning mavjud holati va rivojlanish istiqbollari ham
alohida ko‘rib chiqilgan hamda takomillashgan takliflar berilgan.
Kalit so‘zlar:
innovatsiya, iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik, startap, texnologik
rivojlanish, intellektual mulk, ilmiy-texnik salohiyat, YIM, raqamli transformatsiya.
Kirish
XXI asrda global iqtisodiy taraqqiyotda eng muhim omillardan biri sifatida innovatsiyalar
maydonga chiqmoqda. Zamonaviy iqtisodiyot shunchaki resurslarga yoki klassik ishlab
chiqarish omillariga emas, balki texnologik yangiliklar, ilmiy-tadqiqot faoliyati (R&D), raqamli
transformatsiya va intellektual kapitalga asoslangan tizimga aylanmoqda. Innovatsiyalar ishlab
chiqarish samaradorligini oshiradi, raqobatbardoshlikni kuchaytiradi, yangi bozorlar va
kasblarni yaratadi, ijtimoiy-iqtisodiy muammolarga yechim topishga xizmat qiladi.
Jahon intellektual mulk tashkiloti (WIPO)
ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda innovatsion
faoliyat bo‘yicha dunyo bo‘yicha sarflangan umumiy mablag‘ 1,5 trillion AQSh dollaridan oshdi.
Global Innovation Index 2023 reytingida Shvetsiya, Shveytsariya, AQSh va Janubiy Koreya
yetakchi o‘rinlarni egalladi. Ushbu mamlakatlar YIMning 2,5–4,8% qismini ilm-fan va
texnologik tadqiqotlarga yo‘naltirgan bo‘lib, natijada yuqori texnologiyali mahsulotlar
eksportida global ustunlikka ega bo‘lmoqda.
Bundan tashqari, World Economic Forum (2023) prognoziga ko‘ra, kelgusi 5–7 yil ichida
sun’iy intellekt, avtomatlashtirish, ma’lumotlar tahlili, kiberxavfsizlik kabi innovatsion sohalar
orqali 100 milliondan ortiq yangi ish o‘rni yaratiladi. Shu bilan birga, raqamli iqtisodiyot va
startap ekotizimlarining rivojlanishi bandlik darajasi va milliy daromad tarkibiga sezilarli ta’sir
o‘tkazmoqda.
O‘zbekiston uchun ham innovatsion rivojlanish — iqtisodiyotning raqobatbardoshligini
oshirish, eksportni diversifikatsiya qilish, yangi texnologiyalar asosida ishlab chiqarishni
modernizatsiya qilish, va global bozorga integratsiyalashishning asosiy omilidir. So‘nggi
yillarda bu yo‘nalishda muhim bosqichlar qo‘yildi: IT Park, texnoparklar, startap loyihalarni
moliyalashtirish dasturlari, soliq imtiyozlari, va intellektual mulkni muhofaza qilish tizimi
bosqichma-bosqich shakllanmoqda.
Shunday ekan, ushbu ilmiy ishda innovatsiyaning zamonaviy iqtisodiyotdagi roli, uning
YIM o‘sishiga ta’siri, ish o‘rinlari yaratishdagi hissasi, korxona samaradorligini oshirishdagi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
o‘rni hamda O‘zbekiston misolida innovatsion siyosatning holati va istiqbollari ilmiy tahlil
qilinadi.
Iqtisodiy nazariyada innovatsiyaning o‘rni dastlab Jozef Shumpeter (1934)
tomonidan
chuqur o‘rganilgan. U innovatsiyani iqtisodiy tsikllarning asosiy drayveri sifatida baholab,
"Yaratuvchi buzilish" (creative destruction) konsepsiyasini ilgari suradi. Shumpeterga ko‘ra,
texnologik yangiliklar eski mahsulot va ishlab chiqarish usullarini yo‘q qilgan holda, iqtisodiy
rivojlanishning yangi bosqichini yaratadi.
OECD (2022) va WIPO (2023) ma’lumotlariga ko‘ra, innovatsiyalarga sarmoya jalb qilgan
davlatlar iqtisodiy o‘sish, raqobatbardoshlik va eksport salohiyati bo‘yicha yuqori
ko‘rsatkichlarga ega:
Janubiy Koreya, Shvetsiya, AQSh, Shveytsariya kabi davlatlar YIMning 2,5–4,8% qismini
R&Dga yo‘naltiradi;
Ular Global Innovation Index reytingida yetakchi o‘rinni egallaydi;
Innovatsion faoliyat va YIM o‘sishi o‘rtasida ijobiy korrelyatsiya mavjud
(R² > 0.7).
World Economic Forum (2023) hisobotida aytilishicha, 2020–2025 yillar oralig‘ida
texnologik yangiliklar sababli:
85 million ish o‘rni yo‘qoladi,
97 million yangi ish o‘rni yaratiladi,
Bu o‘zgarishlar, ayniqsa, sun’iy intellekt, big data, yashil iqtisodiyot va gig-platformalar
sohalarida sodir bo‘ladi.
ILO (2022) ma’lumotlariga ko‘ra, “yashil texnologiyalar” asosida bandlik darajasi jadal
o‘smoqda — 2030-yilgacha ushbu yo‘nalishda 38 milliondan ortiq yangi ish o‘rni yaratilishi
mumkin.
McKinsey & Company (2021) innovatsion ekotizim muvaffaqiyati uchun quyidagi
omillarni ajratadi:
Universitetlar va ilmiy tadqiqot institutlari;
Raqamli infratuzilma;
Xususiy sektor ishtiroki va startap investitsiyasi;
Intellektual mulk himoyasi.
Shuningdek, startaplar iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish, eksportni kengaytirish va
raqamli transformatsiyani jadallashtirishda muhim o‘rin tutadi.
Milliy miqyosda, O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish agentligi va IT Park
tomonidan berilgan ma’lumotlarga ko‘ra:
2022–2023 yillarda 1000 dan ortiq innovatsion startaplar ro‘yxatdan o‘tgan;
Innovatsion infratuzilma (texnoparklar, inkubatorlar) orqali minglab ish o‘rinlari
yaratilgan;
YIMga nisbatan R&D xarajatlari hali past (0,8%) bo‘lishiga qaramay, salohiyat mavjud.
O‘zbekiston Respublikasi Innovatsion rivojlanish vazirligi, 2023. Statistika agentligi, 2023.
Innovatsion faoliyat eng avvalo iqtisodiyotning yuqori qo‘shilgan qiymatga ega tarmoqlarida
o‘z ta’sirini kuchliroq namoyon qilmoqda. Masalan:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
Biotexnologiya, nanoindustriya, sun’iy intellekt va aerokosmik texnologiyalar kabi
sohalarda innovatsion investitsiyalar har 1 dollarga 4–7 dollargacha iqtisodiy samaradorlik
keltirgan (MIT Technology Review, 2023).
AQSh Mehnat Departamenti
tahliliga ko‘ra, startap va texnologik kompaniyalar
yaratuvchanlik darajasi bo‘yicha har yili 5%–7% real yalpi mahsulot qo‘shadi, bu ko‘rsatkich
an’anaviy tarmoqlarda 1,2–2% atrofida qolmoqda.
Innovatsion salohiyat faqat texnologiya emas, balki
ilmiy bilimlar va ularning
tijoratlashuvi darajasiga ham bog‘liq. Nature Index (2023)
ma’lumotlariga ko‘ra, dunyodagi eng
ko‘p iqtibos olinadigan 1000 ta ilmiy maqolalarning 76% i AQSh, Xitoy, Germaniya, Yaponiya
va Janubiy Koreya universitetlari va ilmiy markazlariga tegishli. Ushbu davlatlar innovatsion
eksport hajmi bo‘yicha ham yetakchi o‘rinda.
WIPO
tahliliga ko‘ra, ixtirolar soni va patent olish darajasi bilan yuqori texnologiyali
mahsulotlar eksporti o‘rtasida korrelyatsiya koeffitsiyenti 0.82 ni tashkil etadi — bu esa
innovatsiyaning eksport salohiyatini belgilovchi omil ekanini ko‘rsatadi. Accenture (2022
)
hisobotida aytilishicha, xizmat ko‘rsatish sektorida raqamli innovatsiyalar (bulut
texnologiyalari, IoT, sun’iy intellekt) joriy etilgan kompaniyalarda daromad o‘sishi 40% gacha
oshgan, mijozlar aylanishi esa 25% ga kamaygan. Indoneziya misolida: raqamli
moliyalashtirish (FinTech) dasturlari orqali 2018–2022 yillarda kichik biznes kreditlash hajmi
4,5 barobarga oshga
n
, bu esa mikroiqtisodiy faollikni kuchaytirgan.
O‘zbekiston innovatsion infratuzilmasini bosqichma-bosqich kengaytirmoqda:
-
2020–2023 yillarda
Innovatsion rivojlanish vazirligi ko‘magida 23 ta texnopark, 6 ta
axborot texnologiyalari markazi
faoliyati yo‘lga qo‘yilgan.
-
IT Park Uzbekistan tomonidan 2023 yilda 1,2 mingga yaqin startapga metodologik va
moliyaviy yordam ko‘rsatilgan; ulardan 37 tasi xalqaro investitsiyalar (akseleratsiya
fondlari) jalb qilgan.
-
Innovatsion faoliyatga yo‘naltirilgan byudjet xarajatlari 2020-yildagi 450 mlrd so‘mdan,
2023-yilga kelib 1,3 trln so‘mga oshgan.
UNCTAD (2022) hisobotiga ko‘ra, yuqori texnologiyali eksport tarkibida elektronika,
farmatsevtika, optik jihozlar, dasturiy mahsulotlar asosiy o‘rin tutadi. Bu yo‘nalishda Xitoy,
Singapur, AQSh va Irlandiya yetakchi hisoblanadi. Innovatsiyaga asoslangan xorijiy to‘g‘ridan-
to‘g‘ri investitsiyalar (FDI) ulushi 2015-yildagi 10% dan 2022-yilda 23% ga oshgan.
Xulosa va takliflar
Innovatsiyaning iqtisodiy o‘sishdagi roli
:
Innovatsion faoliyat, ayniqsa yuqori
texnologiyali sohalarda, global iqtisodiy o‘sishning asosiy motorlaridan biriga aylanmoqda.
OECD (2023) hisobotiga ko‘ra, innovatsiyalar texnologik o‘zgarishlar, yangi mahsulotlar va
xizmatlar ishlab chiqarishda ishlab chiqarish samaradorligini 20–30% gacha oshiradi, bu esa
iqtisodiy o‘sishning muhim manbai bo‘lib xizmat qiladi.
Raqamli innovatsiyalar va xizmatlar sektori: Raqamli texnologiyalar va xizmatlar sektori
yuqori sur’atlar bilan rivojlanmoqda, bu esa kompaniyalarga operatsion samaradorlikni
oshirishga va xarajatlarni qisqartirishga yordam bermoqda. Accenture (2022)
tahliliga ko‘ra,
raqamli texnologiyalarni joriy qilgan kompaniyalar daromadlarini o‘rtacha 40% gacha
oshirgan va xaridorlar aylanishini 25% ga kamaytirgan.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
Yangi ish o‘rinlari yaratish: Innovatsiyalar iqtisodiy faollikni faollashtirib, yangi ish
o‘rinlarini yaratishga xizmat qilmoqda. ILO (2023) prognoziga ko‘ra, yangi texnologiyalar va
raqamli innovatsiyalar orqali 2030-yilgacha 100 milliondan ortiq yangi ish o‘rni yaratiladi. Bu
raqam raqamli iqtisodiyotning kengayishi va yangi kasblar tug‘ilishiga bog‘liq.
O‘zbekiston misolida innovatsion siyosat: O‘zbekiston innovatsion rivojlanish
yo‘nalishida muhim qadamlar qo‘ymoqda. 2020–2023 yillarda Innovatsion rivojlanish vazirligi
tomonidan 5 mingdan ortiq yangi ish o‘rni yaratildi, texnoparklar va startaplarni qo‘llab-
quvvatlash orqali yangi texnologiyalarning joriy etilishi, raqamli transformatsiya va
ixtisoslashgan ilmiy-tadqiqot markazlari rivojlanmoqda.
Xalqaro tajriba va innovatsion infratuzilma: Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki,
innovatsion infratuzilmani rivojlantirish orqali mamlakatlar o‘z iqtisodiy barqarorliklarini
mustahkamlashmoqda. Germaniya va AQSh kabi mamlakatlar Texnoparklar, Innovatsion
markazlar va startaplar uchun qulay soliq rejimi yaratish orqali global innovatsiya
xarajatlarining yuqori ulushiga ega bo‘lishdi.
Innovatsion infratuzilmani kengaytirish: O‘zbekistonda innovatsion rivojlanishni
tezlashtirish uchun ilmiy-tadqiqot markazlarini kengaytirish, texnoparklar va startap
ekotizimlarini yanada rivojlantirish zarur. Bu uchun davlat va xususiy sektor o‘rtasidagi
hamkorlikni kuchaytirish, soliq imtiyozlarini va moliyaviy qo‘llab-quvvatlashni kengaytirish
kerak.
Yangi texnologiyalarni ta’lim tizimiga integratsiya qilish: Innovatsion faoliyatni qo‘llab-
quvvatlash uchun ta’lim tizimini yangilash lozim. Kadrlar tayyorlashda sun’iy intellekt,
ma’lumotlar analitikasi va raqamli iqtisodiyot bo‘yicha o‘quv dasturlarini yaratish, yoshlarni
zamonaviy texnologiyalar bilan tanishtirishga alohida e’tibor qaratish kerak. Bu uchun
zamonaviy ta’lim metodologiyalarini joriy etish va xorijiy tajribalarni o‘rganish zarur.
Texnologik va ilmiy tadqiqotlarga ko‘proq investitsiya yo‘naltirish: Innovatsion faoliyatni
qo‘llab-quvvatlash uchun davlat va xususiy sektordan keladigan investitsiyalarni ko‘paytirish
kerak. O‘zbekiston hukumati ilmiy tadqiqotlar va texnologik rivojlanishga ajratilgan
mablag‘larni YIMning 1,5–2% gacha oshirishi lozim.
Xalqaro hamkorlik va investitsiyalarni jalb qilish: Innovatsion sohadagi xalqaro tajriba va
texnologiyalarni o‘rganish, xalqaro hamkorlikni kuchaytirish zarur. Xususan, Yevropa, Janubiy
Koreya, Singapur kabi innovatsion rivojlangan mamlakatlar bilan o‘zaro hamkorlikni
kuchaytirish, ular bilan texnologiya almashinuvi va qo‘shma loyihalar tashkil etish kerak.
Raqamli iqtisodiyotga o‘tish uchun normativ huquqiy bazani kuchaytirish: Raqamli
iqtisodiyot va innovatsion sanoatning rivojlanishi uchun zarur bo‘lgan normativ-huquqiy baza
yaratilishi lozim. Bu, ayniqsa, intellektual mulkni himoya qilish
,
raqamli xavfsizlik
va
blockchain texnologiyalarini qo‘llash bilan bog‘liq qonunchilikni takomillashtirishni talab
qiladi.
Innovatsion mahsulotlar va xizmatlar eksportini rag‘batlantirish: Innovatsion
mahsulotlar va xizmatlarni eksport qilishni rag‘batlantirish, shu bilan birga, yangi bozorlarni
izlash va xalqaro aloqalarni mustahkamlash kerak. Bu uchun texnologik bozorlar va startaplar
uchun qulay sharoitlar yaratish, iqtisodiy diplomatiyani rivojlantirish zarur.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
32
Innovatsiya iqtisodiyotning barcha sohalarini rivojlantirish uchun kuchli vosita bo‘lib
xizmat qiladi. O‘zbekistonning iqtisodiy o‘sishi va global bozor bilan integratsiyalashishi
innovatsion
faoliyatga
asoslanishiga
bog‘liq.
Innovatsiyalar
iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini oshiradi, yangi ish o‘rinlari yaratadi, ishlab chiqarishni modernizatsiya
qiladi va milliy iqtisodiy barqarorlikni mustahkamlashga yordam beradi. Shu bilan birga,
innovatsion tizimlarning samarali ishlashi uchun davlatning innovatsion siyosatini yanada
rivojlantirish va bozor iqtisodiyotiga moslashtirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar/Используемая литература/References:
1.
Schumpeter, J. A. (1934). The Theory of Economic Development: An Inquiry into Profits,
Capital, Credit, Interest, and the Business Cycle. Harvard University Press.
2.
Porter, M. E. (1990).
The Competitive Advantage of Nations
. Free Press.
3.
Romer, P. M. (1990). Endogenous Technological Change. Journal of Political Economy,
https://doi.org/10.1086/261725
4.
OECD. (2023).
Innovation in the economy: Driving growth and sustainability
. OECD
https://www.oecd.org/innovation/innovation-economic-growth.htm
5.
CBO. (2012).
The economic impact of the American Recovery and Reinvestment Act of 2009
.
https://www.cbo.gov/publication/43379
6.
Nature Index. (2023).
The rise of science and technology innovation in global trade
. Nature
7.
Acharya, V. V., Pedersen, L. H., Philippon, T., & Richardson, M. (2017).
Measuring Systemic
Risk
.
Review of Financial Studies
