ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
146
BOZOR IQTISODIYOTI: TARAQQIYOT OMILI SIFATIDA
Yah'yayev Ravshanjon Nasrullayevich
Axborot Texnalogiyalari va Menejment Universiteti
Iqtisodiyot yo'nalishi 4-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15266957
Annotatsiya:
Ushbu maqolada bozor iqtisodiyotining mohiyati, asosiy tamoyillari,
afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilindi. Shuningdek, bozor iqtisodiyotining mamlakatlar
taraqqiyotiga ta’siri yoritildi. Men, muallif sifatida, bozor iqtisodiyoti zamonaviy jamiyatlar
rivojlanishining ajralmas qismi ekanligini ta'kidlab, uning muvaffaqiyatli joriy etilishi
iqtisodiy barqarorlik va farovonlik uchun muhim omil ekanini tushuntirishga harakat qildim.
Kalit so‘zlar:
Bozor iqtisodiyoti, raqobat, xususiy mulk, innovatsiya, iqtisodiy
samaradorlik, ijtimoiy tengsizlik, iqtisodiy islohotlar.
Kirish
Bugungi globallashuv jarayonida davlatlarning iqtisodiy qudratini belgilovchi asosiy
omillardan biri – bu ularning bozor iqtisodiyoti tamoyillarini qay darajada to‘liq va samarali
joriy etganligidir. Bozor iqtisodiyoti insoniyat taraqqiyoti tarixida yuzaga kelgan eng muhim
iqtisodiy tizimlardan biri bo‘lib, u erkinlik, raqobat va tashabbuskorlik kabi qadriyatlarni o‘z
ichiga oladi. Ushbu maqolada bozor iqtisodiyotining mohiyati, tamoyillari va uning
taraqqiyotga ta’siri haqida so‘z yuritiladi.
Bozor iqtisodiyotining mohiyati va asosiy xususiyatlari:
Bozor iqtisodiyoti – bu mahsulot va xizmatlar ishlab chiqarish hamda taqsimlash
jarayoni asosan erkin raqobat va talab-taklif mexanizmi asosida tartibga solinadigan iqtisodiy
tizimdir. Bu yerda iqtisodiy qarorlar – nima ishlab chiqarish, qancha ishlab chiqarish va qaysi
narxda sotish – bozor ishtirokchilari tomonidan mustaqil ravishda qabul qilinadi.
Bozor iqtisodiyotining asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi:
•Xususiy mulk ustunligi;
•Erkin raqobatning mavjudligi;
•Narxlarning erkin shakllanishi;
•Iste’molchi talabining ustuvorligi;
Ishbilarmonlik tashabbuskorligi va innovatsiyalarni qo‘llab-quvvatlash.
Bozor iqtisodiyotining afzalliklari
Bozor iqtisodiyoti rivojlanishi natijasida jamiyatda iqtisodiy samaradorlik ortadi,
resurslar eng samarali sohaga taqsimlanadi va innovatsion jarayonlar jadallashadi. Asosiy
afzalliklaridan ba’zilari quyidagilar:
1. Samaradorlik – Resurslar va kapital so‘rov yuqori bo‘lgan sohalarga yo‘naltiriladi.
2. Innovatsiyalarni rag‘batlantirish – Raqobat firmalarni yangilik yaratishga undaydi.
3. Talabga mos ishlab chiqarish – Mahsulotlar va xizmatlar iste’molchilarning
ehtiyojlariga mos tarzda taklif qilinadi.
4. Ish o‘rinlarini yaratish – Yangi korxonalar va bizneslar ochilishi orqali ish o‘rinlari
ko‘payadi.
Bozor iqtisodiyotining muammolari
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
147
Biroq bozor iqtisodiyoti ham o‘ziga xos kamchiliklardan holi emas. Ayrim hollarda erkin
raqobat notenglikka olib keladi, iqtisodiy inqirozlar yuzaga keladi yoki atrof-muhitga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Bozor iqtisodiyotining asosiy muammolari:
•Ijtimoiy tengsizlik ortishi;
•Monopoliyalarning vujudga kelishi;
•Iqtisodiy sikllarning o‘zgaruvchanligi (bozor inqirozlari);
Atrof-muhitga zarar yetkazilishi.
Shuning uchun ham davlat bozor iqtisodiyotiga ma’lum darajada aralashib, uni tartibga
solish orqali ijtimoiy adolat va barqaror rivojlanishni ta’minlashga harakat qiladi.
Bozor iqtisodiyoti va taraqqiyot
Bozor iqtisodiyotining joriy etilishi ko‘plab mamlakatlarda iqtisodiy o‘sish va
farovonlikka olib kelgan. Masalan, Germaniya, Yaponiya, Janubiy Koreya kabi davlatlar bozor
tamoyillariga asoslanib qisqa vaqt ichida jadal rivojlanishga erishgan. Bugun ham dunyoning
yetakchi mamlakatlari o‘z iqtisodiyotini bozor mexanizmlari asosida boshqaradi.
O‘zbekiston ham mustaqillik yillarida bozor iqtisodiyoti tamoyillarini bosqichma-
bosqich joriy qilib, iqtisodiy islohotlar orqali iqtisodiy mustaqillikka erishdi. Bugungi kunda
O‘zbekistonda xususiy sektorning rivojlanishi, tadbirkorlik muhitining yaxshilanishi,
investitsiyaviy jozibadorlikning oshishi bevosita bozor iqtisodiyoti tamoyillarini
chuqurlashtirish natijasidir.
Xulosa
Xulosa qilib aytganda, bozor iqtisodiyoti – bu erkinlik va tashabbuskorlikka asoslangan,
raqobatni rag‘batlantiruvchi, iqtisodiy resurslardan samarali foydalanishni ta’minlovchi
tizimdir. Uni to‘g‘ri va oqilona boshqarish orqali har qanday mamlakat barqaror rivojlanish va
xalq farovonligini oshirishga erishishi mumkin. Shu bois, har bir davlat zamonaviy iqtisodiyot
sharoitida bozor tamoyillarini chuqur o‘rganishi va amaliyotga joriy etishi dolzarb vazifa
hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. O'zbekiston bozor iqtisodiyotiga o'tishning o'ziga xos yo'li. – Toshkent:
O'zbekiston, 1993.
2.
Samuelson P., Nordhaus W. Iqtisodiyot asoslari. – Toshkent: "Shark", 2001.
3.
Mankiw N.G. Makroiqtisodiyot: Asosiy tushunchalar. – Toshkent: "Fan va texnologiya",
2010.
4.
Xoliqov A., Mamatqulov Q. Iqtisodiy nazariya asoslari. – Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”,
2019.
