ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
128
BO‘LAJAK O‘QITUVCHILARNING IJTIMOIY - SIYOSIY DUNYOQARASHINI
TAKOMILLASHTIRISHNING PEDAGOGIK ASOSLARI
Xaqqulov Komil Yusupovich
Jizzax davlat pedagogika universiteti o‘qituvchisi
Abdiyeva Gulyora Xasanovna
Jizzax davlat pedagogika universiteti 5-bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15259309
Annotatsiya
: Ushbu maqolada, zamonaviy pedagog bolalar bilan birgalikda kattalarning
ham oʻquv-tarbiyaviy, madaniy hamda maʼnaviy maʼrifiy tarbiyasi bilan shugullanishni koʻzda
tutadi. Oʻzbekiston Respublikasida barkamol shaxs maʼnaviyatini shakllantirishning asosiy
vositasi sifatida yondashiladi. Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-siyosiy dunyoqarashini
takomillashtirish pedagogik usullarini asoslari haqida fikr mulohazalar yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Pedagogika, dunyoqarash, takomillashish, ijtimoiy-siyosiy, bo‘lajak
o‘qituvchi.
Pedagogika tarbiya jarayonining qonuniyatlari, tarkibi va uni tashkil etish
mexanizmlarini tadqiq etadi, tarbiyaviy va oʻquv ishlarining mazmuni, tamoyillari, ularni
tashkil etish shakl, usul hamda yoʻnalishlarini belgilab beradi. Shaxsni tarbiyalash, oʻqitish va
shakllantirish pedagogikaning asosiy funksiyasi hisoblanadi. Shaxsni tarbiyalash pedagog
asosiy tushuncha sanalib, oila va jamiyatning barkamol shaxsni shakllantirishga yoʻnaltirilgan
birgalikdagi faoliyatini anglatadi. Tarbiya yordamida inson shaxsining ma’naviy jihatlarini
qaror toptirish koʻzda tutiladi. Dunyoqarash, e’tiqod, ezgulik, go‘zallik, yaxshilik, adolatga doyr
qarash va ko‘nikmalarning shaxs sifatiga aylantirilishi tarbiya yordamidagina amalga
oshiriladi. Insonlar orasida yashash, hayotda turmush kechirish va faoliyat ko‘rsatish uchun
zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma va malakalar yig‘indisini o‘zlashtirishga qaratilgan faoliyat
o‘qitish tushunchasini ifoda etadi. O‘qitish natijasida shaxs zaruriy bilimlar bilan ta’minlanib,
kelgusida turli darajadagi maxsus ma’lumotni olish imkoniga ega bo‘ladi. Tarbiyalash va
o‘qitish natijasida odamda muayyan shaxs sifatlari shakllantiriladi. Shaxs tarbiyalash va
o‘qitish orqali o‘zida oldin bo‘lmagan ma’naviy-intellektual sifatlarga ega bo‘ladi. Bu hol
shaxsning umri mobaynida uzluksiz davom etadi va uning rivojlanishiga omil bo‘ladi.
Pedagogikada ta’lim va tarbiya jarayonlarining qaysi jihatlarini o‘rganishdan kelib chiqadigan
bir qancha soha va bo‘limlar mavjud.
Bugungi globallashuv jarayonlari, axborot oqimining tezlashuvi va ijtimoiy tarmoq
ta’sirining kuchayishi fonida yosh avlodning, xususan, bo‘lajak pedagoglarning dunyoqarashi
va ijtimoiy-siyosiy qarashlarini to‘g‘ri shakllantirish zarurati kundan-kunga ortib bormoqda.
O‘qituvchi-bu shunchaki bilim beruvchi emas, balki jamiyatda fuqarolik ongini uyg‘otuvchi,
vatanparvarlik tuyg‘ularini mustahkamlovchi ma’naviy rahnamo hamdir. Shu bois,
o‘qituvchilik kasbiga tayyorlanayotgan yoshlarning ijtimoiy-siyosiy bilimlari, ongli hayotiy
pozitsiyasi, siyosiy madaniyati va faolligini shakllantirish ustuvor vazifalardan biri
hisoblanadi.
O‘qitishning maqsadi, vazifalari, tamoyillari, usullari bilan shug‘ullanadigan sohasi
didaktikadir. Shaxsning axloqiy sifatlarini tarkib toptirish, unda e’tiqod, dunyoqarash, axloq
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
129
singari ma’naviy jihatlarni shakllantirish masalalarini pedagogikaning tarbiya nazariyasi va
amaliyoti tarmog‘i o‘z ichiga oladi. Ta’lim-tarbiyani tashkil etish, uyushtirish va uni
boshqarish singari tashkiliy pedagogik ishlar qonuniyati pedagogikaning maktabshunoslik
sohasi tomonidan ishlab chiqiladi. Pedagogika hamisha muayyan yoshdagi, ma’lum ayotiy va
aqliy tajribaga ega bo‘lgan kishilar bilan ish ko‘radi. Shuning uchun ham pedagogikaning
qonuniyatlarini belgilashda ta’lim-tarbiya oluvchining yosh xususiyatlarini hisobga olish hal
qiluvchi ahamiyatga ega bo‘ladi. Ayrim o‘quv fanlarini o‘qitish qonuniyatlari va usullarini
o‘rgatuvchi metodika fanlari ham pedagogikaning sohalari hisoblanadi. Bularga nisbatan
didaktika umumiy metodika hisoblanadi va har bir alohida predmeti metodikasi xususiy
didaktika sanaladi. Ammo bu xil chegaralanish anchagina shartlidir. Chunonchi, adabiyot
o‘qitish metodikasi didaktikaga nisbatan xususiy didaktika hisoblanadi, ayni vaqtda, u
mumtoz adabiyot tarixini o‘rganish metodikasi, chet el adabiyotini o‘rganish metodikasi, xalq
og‘zaki ijodini o‘rganish metodikasiga nisbatan umumiy metodika vazifa-sini bajaradi.
Xususiy metodikalar umumiy didaktikaga tayangan va uning nazariy umumlashmalariga
asoslangan holdagina rivojlana oladi. Ayni vaqtda, har bir aniq fanga tatbiq etilgan didaktik
qonuniyatlar o‘sha o‘quv predmetini o‘qitish tajribasidagi o‘ziga xoslik bilan boyitiladi,
umumiy jihatlarni konkretlashtiradi, har bir o‘ziga xoslikda o‘qitishning universal jihatlarini
namoyon etadi. Zamonaviy o‘qituvchining mazmuni va faoliyatini o‘rganish bilan bog‘liq holda
uning “repertuar” rolini kengaytirish masalasi e’tiborga loyiqdir. O‘qituvchining mehnat xatti-
harakati modeli kasbiy faoliyatning motivatsion, maqsadli va bajaruvchi bloklarini o‘z ichiga
oladi. O‘qituvchining kasbiy faoliyatining ijro bloki tartibga solish va mehnat ko‘nikmalari
bilan bir qatorda o‘qituvchining o‘quv jarayonining barcha sub’ektlari bilan o‘zaro
munosabatini ta’minlaydigan kasbiy rollarni o‘z ichiga oladi. Bularga tahlilchi, g‘oya ishlab
chiqaruvchisi, resurslarni o‘rganuvchi, motivator, harakatlarni muvofiqlashtiruvchi, amalga
oshiruvchi, yakunlovchi, kommunikator va boshqalar rollari kiradi. So‘nggi yillardagi
dissertatsiya materiallari asosida va zamonaviy o‘quv amaliyoti tendentsiyalarini hisobga
olgan holda, ushbu ro‘yxatni osongina repetitor, fasilitator, rahbar, maslahatchi va boshqalar
rollari bilan to'ldirish mumkin. bizning fikrimizcha, zamonaviy pedagogik faoliyatning
kuchayishi va energiya iste'molining sezilarli darajada oshishi sabablaridan biridir. Shaxsning
pedagogik faoliyatga yoʻnalganligi uning dunyoqarashi, pedagogik kasbga qiziqishi, u bilan
shugʻullanishga boʻlgan layoqati belgilanadi. N.V.Kuzmina shaxsning pedagogik faoliyatga
yoʻnalganligi uch xil holatda boʻlishini ta’kidlaydi: 1) haqiqiy pedagogik; 2) rasman pedagogik;
3) yolgʻon pedagogik yoʻnalganlik. Pedagogik faoliyatni tashkil etishda faqatgina birinchi
holatdagi pedagogik tayyorgarlik yuqori natijalarni qoʻlga kiritilishiga yordam beradi. Haqiqiy
pedagogik yoʻnalganlikning asosiy motivi pedagogik faoliyatga qiziqish hisoblanadi.
Tadqiqotchilar (N.V.Kuzmina, G.A.Myurrey, A.Adiner, N.A.Aminov va boshqalar) shaxsning
pedagogik faoliyatga intilish motivlarini oʻrganar ekanlar, ularni quyidagi uch turga
ajratadilar: -majburiylikka asoslanuvchi sabablar mavjudligini ifodalovchi motivlar; -muayyan
fanlarni oʻrganishga boʻlgan qiziqishga asoslanuvchi motivlar; -bolalar bilan muloqotga
intilish ehtiyojining mavjudligini aks ettiruvchi motivlar.
Xulosa qilib aytadigan bo'lsak, pedagogikada taʼlim va tarbiya jarayonlarining qaysi
jihatlarini oʻrganishdan kelib chiqadigan bir qancha soha va boʻlimlar mavjud.
Oʻqitishning maqsadi, vazifalari, tamoyillari, usullari bilan shugʻullanadigan sohasi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
130
didaktikadir. Shaxsning axloqiy sifatlarini tarkib toptirish, unda eʼtiqod, dunyoqarash, axloq
singari maʼnaviy jihatlarni shakllantirish masalalarini Pedagogikaning tarbiya nazariyasi
va amaliyoti tarmogʻi oʻz ichiga oladi.
Bo‘lajak o‘qituvchilarning ijtimoiy-siyosiy dunyoqarashini takomillashtirish bu nafaqat
ularning shaxsiy kamoloti, balki kelajak avlodni barkamol tarbiyalashdagi mas’uliyatini
chuqur anglash, fuqarolik pozitsiyasini shakllantirish va ijtimoiy faolligini kuchaytirishning
muhim pedagogik yo‘nalishidir. Mazkur jarayonda milliy qadriyatlar, ma'naviy-me'yoriy
asoslar, demokratik jamiyat tamoyillari, zamonaviy siyosiy tafakkur, yangilangan ta’lim
konsepsiyalari va ilg‘or pedagogik texnologiyalardan foydalanish dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Ijtimoiy-siyosiy tafakkurga ega bo‘lgan o‘qituvchi — jamiyatda yetakchi kuch, madaniyat
va ma’rifat targ‘ibotchisidir. U nafaqat bilim beruvchi, balki o‘z qarashlari, ijtimoiy faolligi va
fuqarolik mas'uliyati orqali yosh avlodga ijobiy namunadir. Shuning uchun bo‘lajak
o‘qituvchilarning ijtimoiy-siyosiy savodxonligini shakllantirishda integratsiyalashgan
yondashuv, amaliy mashg‘ulotlar, muloqotli metodlar, tanqidiy fikrlash va tahliliy
qobiliyatlarni rivojlantiruvchi pedagogik muhit muhim o‘rin tutadi.
Shu asosda, ijtimoiy-siyosiy ong va dunyoqarashni pedagogik jihatdan takomillashtirish,
o‘qituvchi shaxsini ijtimoiy barqarorlik, milliy g‘oya, demokratiya va huquqiy davlat
g‘oyalariga sodiq, ongli va mas’ul fuqaroni tarbiyalash yo‘nalishida yetakchi kuchga
aylantirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Drobotenko Yu.B., Makarova N.S., Chekaleva N.V. Zamonaviy universitetning o'quv
jarayonidagi o'zgarishlarni o'rganish: tegishli metodologiyani tanlash muammosi. 2013-y
2.
Chelyabinsk davlat pedagogika universiteti axborotnomasi. -201
3.
-No 10. 47–58.b3.Qodjaspirova G.M., Kodjaspirov A.Yu. Pedagogika lug'ati. M.: IKTC
"Mart", 2005. -448 b.
4.
Djаvlаnоvа, N. (2025). MАXSUS PЕDАGОGIKА MОDULINI INTЕRАKTIV О'QITISH
VОSITАSIDА TАLАBАLАRNING KАSBIY MОTIVАTSIYАSINI RIVОJLАNTIRISH MЕTОDIKАSI. В
ACADEMIC RESEARCH IN MODERN SCIENCE (Т.4,Выпуск 16,сс.100–103).Zenodo.
https://doi.org/10.5281/zenodo.15173505
5.
Shakurova A.V. O'qituvchilarning kasbiy o'ziga xosligi mehnat faoliyati sub'ektlari
sifatida: dissertatsiya avtoreferati. ... sotsiologiya fanlari doktori. -Nijniy Novgorod, 2014. -
51 b.
