ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
O’ZBEKISTON ME’MORIY ME’ROSI: TARIX VA BADIIY SAN’AT
Qayumova Nilufar Aziz qizi
Kamoliddin Behzod nomidagi Milliy rassomlik va dizayn instituti
Amaliy san’at fakulteti Amaliy san’at: me’moriy yodgorliklar
bezagini ta’mirlash ta’lim yo‘nalishi 01- bosqich talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15253676
Аннотация
: Территория Узбекистана издавна известна как центр великого
культурного и научного значения. Сформированное здесь архитектурное наследие
отражает идеальную гармонию национальных ценностей, религиозных традиций и
восточного художественного искусства. Архитектурное наследие Узбекистана — это
история, запечатленная в камне, культура, украшенная искусством, и неиссякаемый
источник вдохновения. Каждый купол, каждый узор из плитки и каждый портал
воплощают традиции, прошедшие испытание временем. Эти памятники являются не
только инженерными достижениями, но и выдающимися произведениями
изобразительного искусства.
Ключевые слова:
архитектурное наследие Узбекистана, изобразительное
искусство, орнамент, керамическая мозаика, резьба по ганчу, арабеска, куфический
шрифт, портал, купол, медресе, мечети, мавзолеи, минарет, исламское искусство,
национальный декор, восточная архитектура, архитектура тимуридов, Бухарский
эмират, Хивинское ханство, Самарканд, Бухара, Шахрисабз, культурное наследие,
исторические памятники, мукарнас, гирих-узоры, цепной орнамент, резьба по мрамору,
искусство кирпичной кладки, традиционная орнаментика, философия архитектуры,
история искусства, современный дизайн, эстетическая гармония, архитектурные
инновации.
Annotation
The territory of Uzbekistan has long been known as a center of great cultural and
scientific significance. The architectural heritage formed here reflects a perfect harmony of
national values, religious traditions, and Eastern artistic aesthetics. Uzbekistan’s architectural
legacy is a history engraved in stone, a culture adorned with art, and a timeless source of
inspiration. Each dome, each tile pattern, and each portal embodies traditions that have stood
the test of time. These monuments are not only feats of engineering but also outstanding
masterpieces of fine art.
Keywords:
Uzbekistan’s architectural heritage, fine arts, ornamentation, tilework, ganch
carving, arabesque, Kufic script, portal, dome, madrasahs, mosques, mausoleums, minaret,
Islamic art, national decoration, Eastern architecture, Timurid architecture, Bukhara Emirate,
Khiva Khanate, Samarkand, Bukhara, Shahrisabz, cultural heritage, historical monuments,
muqarnas, girih patterns, chain motifs, marble carving, bricklaying art, traditional
ornamentation, architectural philosophy, art history, modern design, aesthetic harmony,
architectural innovations.
ANNOTATSIYA
Oʻzbekiston hududi qadimdan yirik madaniy va ilmiy markazlar joylashgan o‘lka sifatida
mashhur bo‘lgan. Bu yerda shakllangan meʼmoriy meros milliy qadriyatlar, diniy anʼanalar va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
Sharq badiiy sanʼatining mukammal uyg‘unligini aks ettiradi. Oʻzbekistonning meʼmoriy
merosi – bu toshga muhrlangan tarix, sanʼat bilan bezalgan madaniyat va asrlar osha saqlanib
kelayotgan ilhom manbai. Har bir gumbaz, har bir koshin naqshi va har bir peshtoq zamonlar
sinovidan oʻtgan anʼanalarni aks ettiradi. Bu yodgorliklar nafaqat muhandislik moʻjizasi, balki
nafis badiiy sanʼatning ham yuksak namunalaridir.
Kalit so‘zlar:
Oʻzbekiston meʼmoriy merosi, badiiy sanʼat, naqsh, koshinkorlik, ganch
o‘ymakorligi, arabeska, kufiy xati, peshtoq, gumbaz, madrasalar, masjidlar, maqbaralar,
minora, islomiy sanʼat, milliy bezak, Sharq arxitekturasi, Temuriylar meʼmorchiligi, Buxoro
amirligi, Xiva xonligi, Samarqand, Buxoro, Shahrisabz, madaniy meros, tarixiy yodgorliklar,
muqarnas, girix naqshlari, zanjirband naqsh, marmar o‘ymakorligi, g‘isht terish sanʼati,
anʼanaviy ornamentika, meʼmoriy falsafa, sanʼat tarixi, zamonaviy dizayn, estetik uyg‘unlik,
meʼmorchilik innovatsiyalari.
KIRISH
Har bir millatning madaniyati, sanʼati va tarixi avlodlarga uning meʼmoriy yodgorliklari
orqali so‘zlaydi. Oʻzbekiston – qadimiy sivilizatsiyalar beshigi, Sharq arxitekturasining
durdonalarini o‘z bag‘rida mujassam etgan diyor. Bu yerda har bir gumbaz osmonga hikoya
qiladi, har bir peshtoq asrlar osha jaranglayotgan sanʼat ohanglarini aks ettiradi.Oʻzbekiston
meʼmorchiligi bu – oddiy bino va inshootlar majmuasi emas, balki diniy eʼtiqod, milliy
anʼanalar va sanʼatning o‘ziga xos uyg‘unligi. Naqshinkor peshtoqlar, rang-barang koshinlar,
nafis gumbazlar va nozik muqarnaslar bu obidalarni nafaqat muhandislik mo‘jizasiga, balki
badiiy durdonalarga aylantirgan. Asrlar davomida shakllangan bu boy meʼmoriy meros bizga
o‘tmish haqida so‘zlaydi va kelajak sanʼatkorlariga ilhom bag‘ishlaydi.
Oʻzbekiston hududida miloddan avvalgi davrlardan boshlab shaharsozlik madaniyati
rivojlangan. Ayniqsa, Sug‘d, Baqtriya va Xorazm madaniyatlarining meʼmoriy anʼanalari
keyingi asrlarda yanada taraqqiy etdi. Islom dini kirib kelgach, masjidlar, madrasalar,
maqbaralar va minoralarning qurilishi keng yo‘lga qo‘yildi.
Temuriylar davri (XIV-XV asrlar) meʼmoriy sanʼatning eng yuksak bosqichiga ko‘tarilgan
davr hisoblanadi. Sohibqiron Amir Temur va uning avlodlari Samarqand, Buxoro, Shahrisabz
kabi shaharlarda ulkan inshootlar barpo etgan. Masalan, Shohi-Zinda majmuasi, Go‘ri Amir
maqbarasi, Bibixonim masjidi va Ulug‘bek madrasasi bu davrning eng yorqin meʼmoriy
namunalaridir.
Keyingi asrlarda, xususan, XVI-XIX asrlarda Buxoro amirligi, Qo‘qon xonligi va Xiva
xonligi davrida ham meʼmoriy rivoj topdi. Xususan, Kalta Minor, Xo‘ja Ahmad Yasaviy
maqbarasi, Ko‘kaldosh madrasasi, To‘raqo‘rg‘on masjidlari o‘zining nafis naqshlari va
gumbazlari bilan ajralib turadi.
O‘ZBEKISTON ME’MORIY OBIDALARI VA JAHON MEROSI
UNESCO merosi ro‘yxatidagi obidalar: Ichan qal’a (Xiva), Samarqand, Buxoro.
Restavratsiya va asrab-avaylash ishlari – Me’moriy obidalarni kelajak avlodga
yetkazish.O‘zbekistonning me’moriy obidalari qadimiy tarix, madaniyat va san’atning yuksak
darajada rivojlanganligini ko‘rsatadi. Bu obidalar Sharq me’morchiligida alohida o‘rin tutadi
va xalqimizning madaniy merosi sifatida e’tirof etiladi.
1.
SAMARQANDNING ME’MORIY OBIDALARI
Registon maydoni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
114
Uchta madrasadan iborat: Ulug‘bek madrasasi (XV asr), Sherdor madrasasi (XVII asr),
Tillakori madrasasi (XVII asr).
Islimiy naqshlar, muqarnaslar va ganch o‘ymakorligi bilan bezatilgan.
Shohizinda majmuasi
XI-XV asrlarda qurilgan maqbaralar to‘plami.
Moviy koshinkorlik bilan ishlangan murakkab naqsh va arab yozuvlari bilan bezatilgan.
Bibixonim masjidi
Amir Temur tomonidan XIV asrda qurilgan ulkan masjid.
O‘zining baland gumbazi va ulug‘vor darvozasi bilan mashhur.
2. BUXORONING ME’MORIY OBIDALARI
Po‘yi Kalon majmuasi
Kalon masjidi va minorasi (XII asr), Mir Arab madrasasi (XVI asr).
Buxoro naqsh uslubida ishlangan g‘isht terish va koshinkorlik bilan bezatilgan.
SHAHRISABZNING ME’MORIY OBIDALARI
Oqsaroy
Amir Temurning shaxsiy qarorgohi bo‘lgan (XIV asr).
Devorlari nafis naqshlar va arabeska bezaklari bilan ishlangan.
Dorut-Tilovat va Dorus-Saodat majmualari
Temuriylar sulolasi maqbaralari joylashgan.
O‘ymakor ganch, gumbazli maqbaralar va koshinkor devorlar bilan bezatilgan.
5. TOSHKENTNING ZAMONAVIY VA TARIXIY OBIDALARI
Ko‘kaldosh madrasasi (XVI asr) – Toshkentdagi eng qadimiy madrasalardan biri.
Hazrati Imom majmuasi – Ulamolar maqbaralari va qadimiy Qur’oni Karim nusxasi
saqlanadigan joy.
MUSTAQILLIK MAYDONI VA TASHKENT CITY – ZAMONAVIY ARXITEKTURA
NAMUNALARINING YORQIN IFODASI. O‘ZBEKISTON ME’MORIY OBIDALARI NAFAQAT
MILLIY MADANIYATIMIZNING RAMZI, BALKI XALQIMIZNING IJODKORLIK VA SAN’ATGA
BO‘LGAN MUHABBATINI AKS ETTIRADI.
Meʼmoriy sanʼat va badiiy naqshlarning uyg‘unligi
Oʻzbekiston meʼmoriy obidalari nafaqat muhandislik g‘oyalari, balki badiiy bezaklarning
takomillashuvi bilan ham ajralib turadi. Bu yerda qo‘llanilgan asosiy uslublar quyidagilardan
iborat:
Ganch o‘ymakorligi – asosan gumbazlar va shift bezaklarida qo‘llanilgan. Masalan,
Samarqand va Buxorodagi madrasalar devorlarida ganch o‘ymakorligi keng ishlatilgan.
Mozaik va koshin naqshlari – binolar devorlari, peshtoq va gumbazlari ko‘k, yashil, oq va
sariq rangli koshinlar bilan qoplangan. Bu naqshlarda ko‘pincha islomiy yozuvlar, gul va
geometrik shakllar uchraydi.
Arabeska va kufiy xati – Qurʼon oyatlari, hadislar va hikmatli so‘zlar meʼmoriy bezaklar
tarkibida ishlangan. Masalan, Ulug‘bek madrasasining ichki devorlarida bunday yozuvlar
mavjud.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ochiq darslar va seminarlar tashkil etish – yosh meʼmorlar, sanʼatshunoslar va
dizaynerlar uchun ilmiy-amaliy tadbirlar o‘tkazish.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
115
Ilmiy tadqiqotlarni kengaytirish – Oʻzbekiston meʼmoriy merosining falsafiy va
sanʼatshunoslik jihatlarini chuqur o‘rganish.
Ekoturizm va madaniy turizmni rivojlantirish – tarixiy obidalarni zamonaviy
texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirib, ekologik va madaniy turizmni qo‘llab-quvvatlash.
Shunday qilib, Oʻzbekiston meʼmoriy sanʼati nafaqat o‘tmish yodgorligi, balki zamonaviy
sanʼat va meʼmorchilik rivoji uchun ham muhim manba bo‘lib qolishi kerak.
Qo’llanilgan adabiyot:
1. "O‘zbekiston tarixi" kitobi: Ushbu kitobning mualliflari Q. Usmonov, M. Sodiqov va S.
Burxonova bo‘lib, "Iqtisod-Moliya" nashriyotida 2016-yilda chop etilgan.
2. "O‘zbekiston tarixi. 1-kitob": Muallifi A.S. Sagdullayev bo‘lib, "Donishmand ziyosi"
nashriyotida 2021-yilda nashr etilgan.
3. "O‘zbekistonning madaniy merosi" maqolasi: Ushbu maqola muallifi aniq
ko‘rsatilmagan bo‘lib, "Uzbekistan Travel" rasmiy sayti tomonidan e'lon qilingan.
ME’MORIY OBIDALAR ATROFIDAGI AFSONALAR VA SIRLAR
Qadimiy yodgorliklar nafaqat tarixiy, balki afsonaviy va sirli jihatlari bilan ham
qiziqarlidir. Shohizinda majmuasi "tirik shoh" nomi bilan bog‘lanib, bu yerda Qusam ibn
Abbosning mo‘jizaviy tirik qolganligi haqida afsonalar mavjud. Go‘ri Amir maqbarasi atrofida
esa Amir Temurning sirli yurishlari xaritalari va yashirin xazinalari haqida rivoyatlar
tarqalgan. Kalta Minor minorasining qurilishi to‘xtashi esa hasad, siyosiy fitna bilan bog‘liq
degan qarashlar mavjud.
AYOL USTALAR VA ULARNING SAN’ATDAGI ROLI
O‘ZBEKISTON ME’MORCHILIGI TARIXIDA AYOL USTALARNING HAM O‘RNI BOR.
AYNIQSA, KOSHINKORLIK, GANCH O‘YMAKORLIGI VA ZARDO‘ZLIK SOHASIDA ULAR FAOL
ISHTIROK ETGAN. BA’ZI QADIMIY NAQSHLAR AYNAN AYOLLAR TOMONIDAN YARATILGAN,
AMMO ULARNING ISMLARI TARIXDA KAMROQ TILGA OLINGAN. BUGUNGI KUNDA ESA
TOSHKENT VA BOSHQA SHAHARLARDA FAOLIYAT YURITAYOTGAN AYOL ME’MORLAR VA
RESTAVRATORLAR MADANIY MEROSNI ASRASHGA KATTA HISSA QO‘SHMOQDA.
ME’MORIY MEROSDA EKOLOGIK TAFAKKUR
Qadimgi me’moriy inshootlarda ekologik tafakkur va tabiat bilan uyg‘unlik tamoyillari
aniq ko‘zga tashlanadi. Masalan, ichki hovli (ayvon)li uylar salqinlikni ta’minlagan, shamol
oqimi uchun peshtoqlar muvozanatli joylashtirilgan. Bu yondashuv hozirgi zamon “yashil
arxitektura”si tamoyillari bilan hamohang bo‘lib, ekologik muvozanatni saqlashda ilg‘or
tajriba hisoblanadi.
ME’MORCHILIKDA OVOZ VA AKUSTIKA
O‘ZBEKISTON ME’MORIY OBIDALARIDA OVOZ TARQALISHINI HISOBGA OLGAN HOLDA
QURILISH ISHLARI OLIB BORILGAN. BIBIXONIM MASJIDI, ULUG‘BEK MADRASASI KABI
INSHOOTLARDA ICHKI DEVORLAR VA GUMBAZ OSTIDAGI REZONANS NUQTALARI
YORDAMIDA OVOZ BUTUN MAKONDA TARALADIGAN QILIB LOYIHALASHTIRILGAN. BU
YECHIMLAR INSON TOVUSHINING AKUSTIKASI VA RUHIY TA’SIRINI KUCHAYTIRISHGA
XIZMAT QILGAN.
