ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
154
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI KONSTITUTSIYASI: HUQUQIY
TARAQQIYOTNING POYDEVORI
Abdinabiyev Shahzod
Absamatov Sarvar
Hasanov Abduaziz
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya universiteti
“Xalqaro huquq” fakulteti 1-bosqich talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15272999
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining yaratilish
tarixi, uning asosiy tamoyillari va zamonaviy huquqiy taraqqiyotdagi o‘rni hamda fuqarolik
jamiyatini shakllantirishdagi ahamiyatini tahlil etadi. Konstitutsiya – davlatning siyosiy-
huquqiy tizimini belgilovchi asosiy hujjat bo‘lib, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
kafolatlash, davlat va jamiyat o‘rtasidagi aloqalarni tartibga solish vazifasini bajaradi. Yangi
tahrirdagi Konstitutsiya orqali jamiyatning ehtiyojlariga moslashtirilgan yangicha
yondashuvlar kiritildi.
Kalit so‘zlar
: Konstitutsiya, huquqiy tizim, demokratik davlat, inson huquqlari,
fuqarolik jamiyati, islohotlar, ijtimoiy adolat.
CONSTITUTION OF THE REPUBLIC OF UZBEKISTAN: THE FOUNDATION OF
LEGAL DEVELOPMENT
Abdinabiyev Shahzod
Absamatov Sarvar
Hasanov Abduaziz
1st year students of the Faculty of "International Law"
of the University of World Economy and Diplomacy
Annotation:
This article analyzes the history of the creation of the Constitution of the
Republic of Uzbekistan, its basic principles and role in modern legal development, as well as
its significance in the formation of civil society. The Constitution is the main document
determining the political and legal system of the state, and performs the function of
guaranteeing the rights and freedoms of citizens, regulating relations between the state and
society. The new edition of the Constitution introduced new approaches adapted to the needs
of society
Keywords:
Constitution, legal system, democratic state, human rights, civil society,
reforms, social justice.
КОНСТИТУЦИЯ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАН: ОСНОВА ПРАВОВОГО
РАЗВИТИЯ
Абдинабиев Шахзод
Абсаматов Сарвар
Гасанов Абдуазиз
Студенты 1 курса факультета международного права
Университета мировой экономики и дипломатии
Аннотация:
В статье анализируется история создания Конституции Республики
Узбекистан, ее основные принципы и роль в современном правовом развитии, а также
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
155
ее значение в формировании гражданского общества. Конституция является основным
документом, определяющим политико-правовую систему государства, гарантирующим
права и свободы граждан, регулирующим отношения между государством и
обществом. Недавно пересмотренная Конституция ввела новые подходы,
учитывающие потребности общества.
Ключевые слова:
Конституция, правовая система, демократическое государство,
права человека, гражданское общество, реформы, социальная справедливость.
Kirish
O‘zbekiston taraqqiyotining yangi bosqichi - Yangi O‘zbekiston davri - barcha sohalarda
keng ko‘lamli islohotlar bilan ajralib turmoqda. Bu islohotlarning markazida, eng avvalo,
huquqiy tizimni yangilashga qaratilgan chora-tadbirlar, xususan, Konstitutsiyaning yangi
tahriri turibdi. Asosiy qonun sifatida Konstitutsiya nafaqat davlat tuzilmasining, balki
fuqarolarning huquq va erkinliklarining ham mustahkam huquqiy poydevorini belgilaydi. U
milliy taraqqiyot yo‘nalishlarini be lgilab beruvchi asosiy hujjat bo‘lishi barobarida, xalqaro
maydonda ham O‘zbekistonning demokratik islohotlarga sodiqligini namoyon etuvchi mezon
sifatida katta ahamiyat kasb etadi.
Tarixiy zarurat va islohotlarning asoslari (moddalar bilan to‘liq shakli)
1992-yil 8-dekabr kuni qabul qilingan O‘zbekiston Respublikasining birinchi
Konstitutsiyasi mustaqil davlat qurilishi yo‘lida muhim huquqiy poydevor bo‘ldi. Bu hujjat
orqali mamlakatda siyosiy barqarorlik, huquqiy davlat asoslari va fuqarolarning
konstitutsiyaviy huquqlari belgilandi. Ammo o‘tgan yillar davomida ijtimoiy-iqtisodiy hayotda
sodir bo‘lgan keskin o‘zgarishlar, xalqaro hamkorlik doirasining kengayishi va jamiyatning
huquqiy madaniyatidagi yuksalish Konstitutsiyani tubdan qayta ko‘rib chiqish zaruratini
tug‘dirdi.
Zamonaviy davlat boshqaruvi har bir fuqaroning huquq va manfaatlarini amalda
ta’minlashga xizmat qilishi lozim. Chunki global miqyosda inson huquqlarining ustuvorligi,
ekologik xavfsizlik, ijtimoiy tenglik, gender muvozanati kabi tushunchalar siyosat yuritishda
markaziy o‘ringa chiqmoqda. Shu sababli, O‘zbekistonda ham konstitutsiyaviy islohotlar
bugungi kun talablariga javob beruvchi, har tomonlama takomillashgan huquqiy tizimni
shakllantirishga qaratildi.
Yangi tahrirdagi Konstitutsiya orqali davlat boshqaruvi endilikda “
davlat xalq uchun
xizmat qiladigan tizim
” sifatida qayta shakllantirilmoqda. Bu yondashuvning mohiyati
shundaki, endi fuqaro davlatdan nimanidir kutuvchi emas, balki bevosita islohotlar
ishtirokchisiga aylangan. Qabul qilinayotgan har bir qonun, har bir islohot dasturi inson
manfaatlarini hisobga olgan holda ishlab chiqilmoqda.
Shu bilan birga, konstitutsiyaviy o‘zgarishlarning asosiy yo‘nalishlaridan biri “
markazda
inson qadri turadigan ijtimoiy tuzum
”ni barpo etishdir. Bu degani, davlat siyosatining har
bir bo‘g‘inida inson sha’ni, erkinligi va farovonligi ustuvor qadriyat sifatida qaralmoqda.
Bunday yondashuv orqali ijtimoiy adolat, teng imkoniyatlar, ijtimoiy himoya tizimi, sog‘liqni
saqlash va ta’lim kabi sohalarda barqarorlikka erishish ko‘zda tutilmoqda.
Konstitutsiyaning yangi tahriri 155 moddadan iborat bo‘lib, avvalgi 128 moddaning 65
foizi qayta ko‘rib chiqilgan. Bu islohotlarda bir qator prinsipial yangiliklar kiritildi. Jumladan:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
156
1-modda
da O‘zbekiston “suveren, demokratik, huquqiy, ijtimoiy va dunyoviy davlat”
sifatida belgilab qo‘yildi, bu esa davlatning zamonaviy boshqaruv modelini tanlaganini
ko‘rsatadi.
15-modda
da Konstitutsiya bevosita amal qiluvchi hujjat sifatida mustahkamlandi. Endi
fuqarolar o‘z huquqlarini to‘g‘ridan-to‘g‘ri Konstitutsiyaga tayangan holda himoya qilishi
mumkin.
19-modda
da esa imtiyozlar faqat qonun bilan belgilanishi va ular ijtimoiy adolat
tamoyillariga muvofiq bo‘lishi shartligi ta’kidlandi.
52-modda
da o‘qituvchilarning jamiyatdagi maqomi va ularning mehnatiga bo‘lgan
munosabat konstitutsiyaviy darajada mustahkamlandi, bu esa ta’lim sohasini rivojlantirishga
qaratilgan muhim qadamdir.
81–82-moddalar
da ommaviy axborot vositalari erkinligi, senzuraning taqiqlanishi va
jurnalistlar huquqlari konstitutsiyaviy kafolat ostiga olindi. Bu esa axborot sohasida ochiqlik
va erkinlikni ta’minlashga xizmat qiladi.
Umuman olganda, yangi Konstitutsiya – bu xalq irodasi, zamonaviy tamoyillar va
huquqiy takomillik uyg‘unligida yaratilgan bosh Qonun bo‘lib, davlat va jamiyat o‘rtasidagi
ishonchni mustahkamlovchi poydevorga aylandi.
Davlat boshqaruvidagi o‘zgarishlar
Yangi tahrirdagi Konstitutsiyada davlat boshqaruv tizimi yanada demokratlashtirilib,
hokimiyatlar o‘rtasidagi vakolatlar aniq ajratildi va muvozanatlashdi. Ushbu o‘zgarishlar
zamirida davlat boshqaruvining shaffofligi, mas'uliyati va fuqarolar manfaatlariga
yo‘naltirilganligi yotadi.
Prezidentlik vakolati muddati ilgari 5 yil bo‘lgan bo‘lsa, endilikda 7 yil etib belgilandi. Bu,
bir tomondan, siyosiy barqarorlikni ta'minlash, ikkinchi tomondan, uzoq muddatli islohotlarni
samarali amalga oshirish imkonini beradi. Bosh vazir nomzodi esa Prezident tomonidan
parlament fraksiyalari bilan maslahatlashuv asosida taklif qilinadi. Bu tartib ijro
hokimiyatining parlament bilan kelishuv asosida shakllanishini ta’minlaydi.
Parlament tizimida ham sezilarli o‘zgarishlar amalga oshirildi. Qonunchilik palatasi
deputatlari soni o‘zgartirilmagan (150 nafar), biroq bu palataga bir qator muhim vakolatlar
qo‘shildi. Endilikda qonun loyihalari yuzasidan yakuniy qaror qabul qilish, hukumat
a’zolarining hisobotlarini tinglash va ularga ishonchsizlik bildirish bo‘yicha muhim huquqlar
aynan Qonunchilik palatasiga tegishli bo‘ldi. Masalan, endi Bosh vazirga nisbatan
ishonchsizlik votumini bildirish uchun Senatning ovozi talab qilinmaydi — deputatlarning
uchdan ikki qismining ovozi kifoya qiladi.
Yuqori palata — Senat tarkibida ham tizimli qisqartirishlar amalga oshirildi. Senatorlar
soni 100 nafardan 65 nafarga tushirildi. Har bir hududdan 4 nafardan senator saylanadi
(ilgari 6 nafardan edi), Prezident tomonidan tayinlanadigan senatorlar soni esa 16 nafardan 9
nafarga qisqartirildi. Ushbu o‘zgarishlar 2024 yilda o‘tkazilgan parlament saylovlari davomida
amaliyotga joriy etildi.
Senat endilikda Prezident taqdimiga binoan korrupsiyaga va monopoliyaga qarshi
kurashish organlari rahbarlarini, yuqori darajadagi sud mansabdorlarini, Markaziy bank
raisini, Hisob palatasi raisini tayinlash, elchilarni lavozimga tayinlash va ularni ozod etish
vakolatlariga ega bo‘ldi. Shuningdek, u DXX raisi nomzodi bo‘yicha maslahatlashuv o‘tkazadi
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
157
va mahalliy kengashlarning qonunga zid qarorlarini bekor qilish huquqiga ham egadir. Bu
Senatning nazorat va muvozanatni ta'minlovchi organ sifatida funksiyasini kuchaytirdi.
Hududiy boshqaruv tizimida ham muhim o‘zgarishlar kiritildi. Avvalgi tizimda hokimlar
ham ijro organi rahbari, ham viloyat yoki tuman kengashi raisi sifatida faoliyat yuritar edi. Bu
holat hokimiyatlarning bo‘linishi va o‘zaro tiyib turish printsipiga zid edi. Yangi tahrirga ko‘ra,
hokimlar faqat ijro hokimiyati rahbari sifatida faoliyat yuritadi. Kengashlar esa mustaqil
vakillik organi sifatida shakllantirildi. Bu esa davlat hokimiyatining vertikal tuzilmasida
muvozanatni ta'minlab, mahalliy boshqaruvni demokratlashtirish yo‘lida muhim qadam
bo‘ldi.
“
Davlat kuchli bo‘lishi uchun avvalo fuqaro o‘zini kuchli his qilishi kerak –
Konstitutsiya esa shu ishonchning kafolatidir.
” Ushbu g‘oya hozirgi konstitutsiyaviy
islohotlar ruhini aniq ifodalaydi. Fuqarolarning siyosiy jarayondagi ishtirokini kuchaytirish,
ularning huquqlarini real himoya qilish va davlat tizimining fuqaroga xizmat qiluvchi modelga
aylanishi bu islohotlarning bosh maqsadi sifatida qaralmoqda.
Umuman olganda, Konstitutsiyadagi bu islohotlar “hokimiyatlar bo‘linishi” prinsipining
real hayotda amaliyotga joriy etilishiga xizmat qiladi. Yangi siyosiy arxitektura, davlat
boshqaruvi tizimining zamonaviy tamoyillarga mos ravishda takomillashuviga zamin
yaratadi.
Xulosa
Konstitutsiyaning yangi tahriri – O‘zbekistonning demokratik taraqqiyot sari tashlagan
dadil va mas’uliyatli qadami bo‘ldi. Ushbu islohotlar jamiyat taraqqiyotining yangi bosqichini
boshlab berdi, bunda inson qadri, erkinliklari va ijtimoiy adolat markaziy o‘ringa chiqdi. Har
bir modda zamonaviy ehtiyojlar, xalqning asosiy manfaatlari hamda xalqaro tajribalar asosida
qayta ko‘rib chiqilgan.
Yangi Konstitutsiya — bu huquqiy barqarorlik, siyosiy ishonch va inson manfaatlarini
himoya qilishga yo‘naltirilgan asosiy hujjatdir.
“
Davlat kuchi — fuqarosiga bo‘lgan e’tiborida
namoyon bo‘ladi
”
degan yondashuv ushbu tahrirda o‘z ifodasini topdi.
Xulosa qilib aytganda, bizning nuqtayi nazarimizdan, ushbu Konstitutsiya jamiyat bilan
davlat o‘rtasida yangi ishonch ko‘prigini barpo etib, kelajak avlodlar uchun mustahkam
huquqiy zamin yaratadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yilgi yangi tahriri). Rasmiy hujjat.
2.
3.
“Konstitutsiyaviy islohotlar va ularning dolzarbligi” — O‘zbekiston Milliy axborot
4.
“Yangi tahrirdagi Konstitutsiya — inson shaʼni, qadr-qimmati va huquqlarining
mustahkam kafolati”
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
158
5.
Havola:
https://yuz.uz/uz/news/yangi-tahrirdagi-konstitutsiya--inson-shani-qadr-
qimmati-va-huquqlarining-mustahkam-kafolati
