ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
XALQ OG‘ZAKI IJODI VOSITASIDA BO‘LAJAK BOSHLANG‘ICH SINF
O‘QITUVCHILARINI O‘QUVCHILARNING O‘QISH SAVODXONLIGINI
RIVОJLАNTIRISHNING METОDIK JIHАTLАRI
N.M.Oxunova
Farg’ona davlat universiteti tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15314300
ANNOTATSIYA
Ushbu maqolada xalq og‘zaki ijodi namunalari milliy madaniyatning o‘ziga xos
qirralarini, urf-odat va qadriyatlarini o‘zida saqlab kelishi hamda belgilangan asarlarning
badiiy va axloqiy ma’nosi o‘quvchilarda milliy iftixor, ma’naviy ong va axloqiy tarbiyani
mustahkamlashi haqida so’z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
xalq og‘zaki ijodi, odob-axloq, qadriyat, ertak, topishmoq, maqol.
АННОТАЦИЯ
В статье рассматривается тот факт, что образцы народного устного творчества
сохраняют уникальные аспекты национальной культуры, традиций и ценностей, а
художественный и нравственный смысл рассматриваемых произведений укрепляет
национальную гордость, духовное сознание и нравственное воспитание учащихся.
Ключевые слова:
народная литература, мораль, ценности, сказки, загадки,
пословицы.
ANNOTATION
This article discusses the fact that examples of folk oral art preserve the unique aspects
of national culture, traditions and values, and that the artistic and moral meaning of the works
in question strengthens national pride, spiritual awareness and moral education in students.
Keywords:
folklore, morality, value, fairy tale, riddle, proverb.
Xalq og‘zaki ijodining ertak, maqol, topishmoq yoki doston kabi janrlari o‘zida turli
madaniy, tarixiy va axloqiy jihatlarni mujassam etgani sababli, o‘quv jarayonida ularni qo‘llash
bir vaqtning o‘zida bir necha yo‘nalishlarda rivojlanishni ta’minlaydi. Avvalo, tanlangan
asarlar bilan ishlash bolalarda o‘qish savodxonligini kuchaytiradi, chunki ular badiiy matnni
to‘g‘ri idrok etish, uning mazmunini chuqurroq tushunish va so‘z boyligini kengaytirish
singari lingvistik mahoratlarini oshiradilar. Xalq og‘zaki ijodi namunalari milliy
madaniyatning o‘ziga xos qirralarini, urf-odat va qadriyatlarini o‘zida saqlab keladi.
Belgilangan asarlarning badiiy va axloqiy ma’nosi o‘quvchilarda milliy iftixor, ma’naviy ong va
axloqiy tarbiyani mustahkamlaydi. Masalan, ertaklarda xavf-xatarlarga duch keladigan
qahramonlarning jasorati, topishmoqlarning topqirlikni talab qilishi yoki maqollarning
hayotiy tajriba va donolikka tayanishi bolada shaxsiy fazilatlar rivoji uchun zamin yaratadi.
Asarlarni tanlashdan tortib ularni dars jarayoniga integratsiyalashgacha bo‘lgan
bosqichlarni aniq rejalashtirish, mazkur bosqichlarni fanlararo aloqadorlik nuqtayi nazaridan
ko‘rib chiqish va eng muhimi, bu faoliyatdan kutilayotgan maqsad hamda natijalarni oldindan
belgilab olish ilmiylik mezonlariga mos bo‘ladi; bunda har bir asarning yosh xususiyatiga
mosligi, uning o‘qish, tushunish va tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishdagi o‘rni kabi
masalalarga ilmiy-nazariy yondashish muhim hisoblanadi [30].
Fanlararo aloqa ta’lim jarayonida murakkab, ammo boy imkoniyatlarni yaratadi, chunki
xalq og‘zaki ijodiga mansub ertak, maqol, topishmoq yoki dostonlardagi voqea va obrazlarni
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
boshqa fanlar bilan uzviy bog‘lab o‘rganish o‘quvchilarning keng qamrovli tafakkurini
shakllantiradi. Masalan, ertakdagi voqealarni tushunishda ayrim matematik hisob-kitob
elementlaridan foydalanish o‘quvchilarda bir vaqtning o‘zida badiiy matnni tahlil qilish va
aniq fanlardagi ko‘nikmalarni mustahkamlash imkonini beradi. Tabiatshunoslik bilan
uyg‘unlashtirish orqali esa ertaklarda yoki maqollarda esga olingan tabiat hodisalari,
hayvonlar va o‘simliklar haqidagi ma’lumotlar kengaytiriladi hamda o‘quvchilarning ilmiy
tafakkurini mustahkamlaydi va ularni atrof-muhitni qadrlashga o‘rgatadi.
Musiqa va tasviriy san’at darslarida xalq ijodidagi badiiy lirik ohanglar, voqealarga xos
ijodiy atmosfera hamda milliy urf-odatlar ruhini ijro yoki tasvir orqali ifodalash san’atkorlik
va estetik didni rivojlantiradi. Oqibatda, xalq og‘zaki ijodi mazmunini chuqur o‘zlashtirish
bilan birga, o‘quvchilarda boshqa fanlar bo‘yicha egallanayotgan nazariy bilim va amaliy
ko‘nikmalar ham mustahkamlanadi va ular ijodkorlik asosida o‘zaro birlashib ketadi [25, B.
51–52.].
Xalq ijodining lingvistik yoki ma’naviy tarbiyaga qo‘shadigan hissasi, aslida, ijodiy
tafakkurni rivojlantirish va hayotiy tajribani boyitishning keng ko‘lamli imkoniyatlari bilan
uyg‘unlashadi. Turli ertak, doston, topishmoq va maqollarda keltirilgan badiiy obrazlar,
voqea-hodisalar hamda axloqiy xulosa va mulohazalar o‘quvchilarning dunyoqarashini
kengaytirib, ularning mustaqil qaror qabul qilishga bo‘lgan rag‘batini oshiradi. Quyidagi
jarayon faqat til va adabiyot o‘rganish bilan cheklanib qolmay, balki ijtimoiy-psixologik
holatlarda, kundalik hayotda uchraydigan muammolarni hal etishda ijodiy yondashuvni ham
shakllantiradi. Mazkur asarlar asosidagi badiiy mazmun o‘quvchilarni qat’iy me’yorlardan
tashqarida fikrlashga, xodisalarga turli nuqtai nazardan yondashish va shuning asosida
o‘zgacha qaror yoki yechim topishga undaydi. Xalq ijodida ifodalangan turli tarixiy, madaniy
va ijtimoiy omillar hayotiy tajribani boyitish va insoniy munosabatlar mohiyatini chuqur
anglashga yordam beradi hamda axloqiy tarbiya bilan bir qatorda mustaqil fikr va harakat
qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Xulosa qilib aytganda, milliy merosdan namunalar olish, zamonaviy interfaol usullar
bilan uyg‘unlashib, o‘quvchilarga badiiy saviya va nutq mahoratini rivojlantirish yo‘lida keng
imkoniyatlar taqdim etadi. Bunda har bir mashg‘ulotga ijodiy yondashish, ijobiy rag‘bat va
doimiy takrorlash zarur bo‘lib, bolalarda ilgari shakllangan natijalarni yanada puxta
mustahkamlash va yangi bosqichga olib chiqish osonlashadi. Shu jarayonda o‘quvchilarning
turli darajadagi salohiyati inobatga olinib, ularni o‘zlariga mos topshiriqlarga jalb etish
maqsadga muvofiqdir. Bunday yondashuvlar barcha bolalarda ham o‘ziga xos yutuqlarni
ta’minlaydi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Olimova N.Q. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini xalq og‘zaki ijodi vositasida talaffuzi va
nutqini o‘stirish metodikasini takomillashtirish // “International Scientific and Practical
Conference “Actual Issues of Primary Education: Problems, Solutions and Development
Prospects”. – 2024. – 26-aprel. – B. 225-232. – DOI: 10.5281/zenodo.11062199.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
6
2.
Kalandarova F.T. Ta’lim-tarbiya jarayonida xalq og‘zaki ijodidan foydalanishning
pedagogik ahamiyati // Xalqaro ilmiy jurnal “Nauchniy impuls”. – 2023. – №13 (100), 1-qism.
– B. 51–52.
