ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
47
SHAXS AXBOROT MADANIYATINI SHAKLLANTIRISH
Nazarov Ravshan Nazarovich
Qarshi davlat universiteti, Ijtimoiy fanlar kafedrasi o`qituvchisi,
+998 97 316 29 62
https://doi.org/10.5281/zenodo.15332525
Bugungi kunda axborot texnologiyalari jamiyat hayotining ajralmas qismiga aylangan.
Inson faoliyatining deyarli barcha sohalarida axborot muhim resurs sifatida ko‘rilmoqda. Shu
sababli, har bir shaxsda axborot bilan ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirish, uni to‘g‘ri qabul
qilish, qayta ishlash va foydalanish madaniyatini shakllantirish zarurati ortib bormoqda.
Axborot madaniyati – bu nafaqat texnik ko‘nikmalar, balki axborotni tanqidiy tahlil qilish, uning
ishonchliligini baholash va undan samarali foydalanish qobiliyatidir.
Axborot madaniyati — shaxsning jamiyatda erkin axborot muhitida harakat qilishi, o‘z
bilimini muntazam oshirib borishi, kerakli axborotni izlab topishi va uni samarali qo‘llay olish
malakalarining yig‘indisidir. Axborot madaniyatini shakllantirish jarayoni quyidagi asosiy
bosqichlarni o‘z ichiga oladi:
Axborot savodxonligini rivojlantirish:
Shaxsni axborot manbalarini izlash, ularni
baholash va keraklisini tanlab olish qobiliyatiga o‘rgatish. Bu savodxonlik internet,
kutubxonalar, ma'lumot bazalari kabi turli manbalardan to‘g‘ri foydalanishni ham o‘z ichiga
oladi.
Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish:
Zamonaviy dunyoda axborot manbalarining ko‘pligi
va sifati turlicha bo‘lgani uchun shaxs axborotni tanqidiy qabul qila olish, yolg‘on va
manipulyativ axborotni aniqlay olish malakasiga ega bo‘lishi kerak.
Axborot etikasi va huquqiy bilimlar:
Axborotdan foydalanishda mualliflik huquqi,
shaxsiy ma'lumotlarni himoya qilish kabi huquqiy va etik qoidalarga rioya qilish zarur. Shaxs
boshqalarning axborot mulkiga hurmat bilan qarashni o‘rganishi lozim.
Raqamli kompetensiyalarni shakllantirish:
Kompyuter va internet texnologiyalari
bilan ishlash ko‘nikmalari — axborot madaniyatining ajralmas qismi. Elektron pochta, ofis
dasturlari, onlayn platformalar va ijtimoiy tarmoqlardan oqilona foydalanish zamonaviy
axborot madaniyatining muhim talabi hisoblanadi.
Axborot xavfsizligini ta’minlash:
Shaxs o‘z axborotini himoya qilish, phishing
hujumlardan saqlanish va onlayn xatti-harakatlarining oqibatlarini bilishi kerak.
XXI asrda dunyo axborot jamiyati bosqichiga qadam qo‘ydi. Axborot texnologiyalarining
jadal rivojlanishi natijasida har bir shaxs hayotining barcha jabhalarida axborotdan oqilona
foydalanish ehtiyoji keskin ortdi. Axborot oqimining kuchayishi shaxsdan mustaqil fikrlashni,
axborotni tahlil qila olish va undan samarali foydalanishni talab etmoqda. Shu bois, shaxs
axborot madaniyatining shakllanishi zamonaviy jamiyat rivojlanishining muhim omili
hisoblanadi.
Axborot madaniyati tushunchasi va uning asosiy komponentlari. Axborot madaniyati —
bu shaxsning axborot bilan ongli, samarali va madaniyatli munosabatda bo‘lish qobiliyatidir. U
quyidagi asosiy komponentlardan tashkil topadi:
Axborot savodxonligi
— kerakli ma'lumotni qidirish, topish va to‘g‘ri talqin qilish
ko‘nikmasi;
Tanqidiy fikrlash
— axborot manbalarini tahlil qilish va ularning ishonchliligini
baholash qobiliyati;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
48
Axborot etikasi
— axborotdan foydalanishning axloqiy va huquqiy me'yorlariga rioya
qilish;
Raqamli kompetensiyalar
— axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan samarali
foydalanish qobiliyati.
Axborot madaniyati faqat texnik ko‘nikmalar bilan cheklanmaydi, u shaxsning ongli va
ijtimoiy javobgar xatti-harakatlarini ham qamrab oladi.
Axborot madaniyatini shakllantirish bosqichlari. Shaxsda axborot madaniyatini
shakllantirish bir necha bosqichda amalga oshiriladi:
Birinchi bosqich:
Axborot qidirish va saralash ko‘nikmalarini shakllantirish;
Ikkinchi bosqich:
Axborotni tanqidiy baholash va uning ishonchliligini tekshirish;
Uchinchi bosqich:
Axborotdan maqsadli va ijtimoiy foydali tarzda foydalanish;
To‘rtinchi bosqich:
Axborot xavfsizligini ta’minlash va shaxsiy ma'lumotlarni himoya
qilish ko‘nikmalarini rivojlantirish.
Har bir bosqich shaxsning axborotga nisbatan ongli yondashuvini va ijtimoiy
javobgarligini mustahkamlashga qaratilgan.
Ta'lim va tarbiyada axborot madaniyatining o‘rni.
Ta'lim tizimi shaxs axborot madaniyatini shakllantirishning asosiy muhitidir. Maktabdan
boshlab o‘quvchilarga:
Axborot qidirish va undan oqilona foydalanish qoidalari;
Onlayn xavfsizlik va axborot huquqlari; Raqamli texnologiyalar bilan ishlash malakalari
o‘rgatilishi zarur.
Oliy ta'limda esa, talabalar mustaqil izlanish, ilmiy axborot manbalaridan foydalanish va
axborotni chuqur tahlil qilish ko‘nikmalarini egallashlari lozim.
Axborot madaniyatining ijtimoiy ahamiyati. Axborot madaniyatiga ega bo‘lgan shaxs:
Yolg‘on va manipulyativ axborotdan saqlana oladi;
O‘z shaxsiy hayotini va jamiyat xavfsizligini himoya qila oladi;
Ijtimoiy tarmoqlarda va ommaviy axborot vositalarida madaniyatli muloqot qiladi;
Hayotiy qarorlar qabul qilishda ishonchli va asosli ma'lumotlardan foydalanadi.
Axborot madaniyati taraqqiy etgan jamiyatlar innovatsion rivojlanishga, demokratiya va
ochiqlikka erishadilar.
Xulosa va tavsiyalar
Shaxsning axborot madaniyatini shakllantirish — nafaqat texnik bilim va ko‘nikmalarni
rivojlantirish, balki mustaqil fikrlash, axborotga tanqidiy yondashish va uni madaniyatli tarzda
ishlatish odatlarini shakllantirishdir. Bu jarayon nafaqat ta'lim muassasalarida, balki oilada,
jamiyatda va ommaviy axborot vositalari orqali ham faol tarzda olib borilishi zarur. Axborot
madaniyatiga ega bo‘lgan shaxs zamonaviy jamiyatda muvaffaqiyat qozonishi va o‘z hayotini
ongli ravishda boshqarishi mumkin.
Shaxsning axborot madaniyatini shakllantirish bugungi globallashuv davrida o‘ta muhim
ahamiyat kasb etadi. Bu jarayon ta'lim, ommaviy axborot vositalari va oilaning uzviy hamkorligi
orqali amalga oshirilishi lozim. Axborot madaniyatiga ega shaxs zamonaviy jamiyatda
muvaffaqiyatli faoliyat yuritadi va shaxsiy hayotida ham, kasbiy sohada ham yetakchi bo‘la
oladi.
Tavsiyalar:
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
Maktab va oliy ta'lim dasturlariga axborot madaniyatini rivojlantirishga qaratilgan
maxsus kurslar kiritish;
Axborot xavfsizligi va raqamli etikani o‘rganish bo‘yicha seminar va treninglar tashkil
etish;
Ommaviy axborot vositalarida axborot madaniyatining ahamiyatini targ‘ib etish.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Asilbek, Khojayorov. "History of Sufism in Nasaf Oasis." Intersections of Faith and Culture:
American Journal of Religious and Cultural Studies (2993-2599) 1.6 (2023): 15-19.
2.
Ходжаёров, Асилбек Отабек угли. "СОМОНИЙЛАР ДАВРИДА НАСАФ ШАҲРИНИНГ
ИЖТИМОИЙ, ИҚТИСОДИЙ ВА МАЪНАВИЙ ҲАЁТИ." ВЗГЛЯД В ПРОШЛОЕ 6.1 (2023).
3.
Хўжаёров, Асилбек Отабек ўғли. "ҚАШҚАДАРЁ ВОҲАСИ АЛЛОМАЛАРИ ИЛМИЙ
МЕРОСИНИНГ АҲАМИЯТИ." INTERNATIONAL CONFERENCES. Vol. 1. No. 21. 2022.
4.
Хўжаёров, Асилбек. "ЎРТА АСРЛАРДА НАСАФ ВОҲАСИ ИЛМИЙ–АДАБИЙ ҲАЁТИ."
Общественные науки в современном мире: теоретические и практические исследования
2.7 (2023): 41-43.
5.
Бўриев, Очил, Шерзод Искандаров, and Асилбек Хўжаёров. "Абу Райҳон
Берунийнинг “Ҳиндистон” асари ноёб этнографик манба сифатида." Academic research in
educational sciences 3 (2022): 399-411.
6.
Khojayorov, A. (2023). The scientific–literary environment of the Nasaf oasis in the
middle ages. Educational Research in Universal Sciences, 2(3), 885-888.
7.
Khojayorov, A. (2024). JURISPRUDENCE OF MUHAMMAD BAZDAWI (IX–XII CENTURIES).
Collection of scientific papers «SCIENTIA», (February 23 2024; Amsterdam, Netherlands), 188-
191.
8.
Хўжаёров, А. О. (2024). МИРЗО УЛУҒБЕКНИНГ АСТРОНОМИЯ ИЛМИ РИВОЖИГА
ҚЎШГАН ҲИССАСИ. Science and innovation, 3(Special Issue 3), 332-336.
9.
Бўриев, О., & Хўжаёров, А. О. (2024). ТЕМУРИЙЛАР ДАВРИ РЕНЕССАНСИ–УЙҒОНИШ
ДАВРИНИНГ ЎЗИГА ХОС ЖИҲАТЛАРИ. Science and innovation, 3(Special Issue 3), 115-123.
