ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
KASBIY O‘ZINI ANGLASH VA IDENTIFIKATSIYANING PSIXOLOGIK ASOSLARI
Qurbonova Feruza Maxamatjon qizi
ADPI o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15331648
Annotatsiya:
Ushbu maqola talabalarda kasbiy identifikatsiya jarayonining psixologik
asoslari va kasbiy o‘zlikni anglash‚ tahlil qilish, uning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarni
aniqlash hamda psixologik yondashuv asosida samarali rivojlantirish yo‘llarini ko‘rsatishga
qaratilgan. Talabalarda kasbiy identifikatsiya rivojlanishining ijtimoiy psixologik muhitning
o‘rni va ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Talabalarida kasbiy identifikatsiya rivojlanishining
usullari tavsifi berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasbiy identifikatsiay, ijtimoiy muhit, professional kompetensiyalar,
shaxsiy va kasbiy rivojlanish, psixologik muhit, oliy ta’lim.
Аннотация:
Целью данной статьи является анализ психологических основ
процесса профессиональной идентификации студентов и выявление факторов,
влияющих на его формирование, а также путей его эффективного развития на основе
психологического подхода. Обсуждается роль и значение социально-психологической
среды в формировании профессиональной идентичности студентов. Дано описание
методов развития профессиональной идентичности студентов.
Ключевые слова:
профессиональная идентичность, социальная среда,
профессиональные компетенции, личностное и профессиональное развитие,
психологическая среда, высшее образование.
Abstract:
This article is aimed at understanding and analyzing the psychological
foundations of the process of professional identification in students, identifying the factors
influencing its formation, and showing ways to effectively develop it based on a psychological
approach. The role and importance of the social and psychological environment in the
development of professional identification in students are discussed. The methods of
developing professional identification in students are described.
Keywords:
professional identification, social environment, professional competencies,
personal and professional development, psychological environment, higher education.
“Identifikatsiya” tushunchasi ilk bor o‘tgan asrning 1897-yillarda psixologik
tadqiqotlarda qo‘llanilgan. Dastlab mazkur fenomen bo‘yicha ilg‘or g‘oyalar Z.Freyd[1; 248 –
b.]. tomonidan qo‘llanilgan. Muallif o‘z qarashlarida, “Identifikatsiyaning moslashuv
(moslashuvchan) kuchi kim va qachon identifikatsiya obyekti sifatida tanlanganiga qarab
sezilarli darajada farq qilishi mumkin. Hayotning bir bosqichida ijtimoiylashuvni
kuchaytiradigan identifikatsiya uni boshqa bosqichda kamaytirishi mumkin” [2; 288 –b.]. deb
ta’riflagan. Biroq bu ta’riflar kasbiy identifikatsiya tushunchasi mohiyatini aniq tushuntirish
uchun yetarli emas deb hisoblaymiz. Z.Freydning ilmiy tadqiqotlaridan shuni bilishimiz
mumkinki, talabalarda kasbiy identifikatsiyaning rivojlanishi ijtimoiy muhit bilan bevosita
bog‘liq deb ta’kidlaydi.
Kasbiy o‘zini anglash (professional self-awareness) — bu shaxsning o‘zini tanlagan kasb
bilan bog‘lay olish, o‘z imkoniyatlarini shu kasb kontekstida baholay bilish, kasbiy maqsadlar
va motivlarni aniqlab olish jarayonidir. Bu tushuncha kasbiy identifikatsiyaning markaziy
tarkibiy qismi hisoblanadi. Psixologik jihatdan bu jarayon — shaxsiyat taraqqiyotining muhim
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
bosqichi bo‘lib, o‘z-o‘zini anglash, qaror qabul qilish, mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish kabi
psixologik funksiyalar bilan bevosita bog‘liq.
Kasbiy o‘zini anglash — bu: “Men qanday shaxsman?”, “Qaysi kasb menga mos?”, “Bu
kasbda o‘z imkoniyatlarimni qanday amalga oshiraman?” kabi savollarga javob topish
jarayoni orqali shakllanadi. Bu jarayon orqali shaxs o‘zining: kasbiy qiziqishlari, maqsadlari,
kompetensiyalari, ijtimoiy rol va vazifalarini anglaydi.
Psixologiya fanida bu holat
“O‘zlik konsepsiyasi”
(self-concept) bilan bog‘liq tarzda
izohlanadi.
Kasbiy identifikatsiya va shaxsiy o‘zlik -
Shaxs o‘z kasbiy yo‘nalishini tanlay
boshlaganida, u o‘zining “shaxsiy o‘zligini” (personal identity) “kasbiy o‘zlik” (professional
identity) bilan uyg‘unlashtirishga harakat qiladi. Bu holat kasbiy identifikatsiya deb yuritiladi.
U quyidagi psixologik asoslarda shakllanadi:
Kognitiv asoslar:
Shaxsning kasb haqidagi bilimlari, tasavvurlari va baholari orqali
o‘zini bu kasbga mos deb bilish darajasi. Bu jihatlar kasbga nisbatan ijobiy yoki salbiy
munosabatni shakllantiradi.
Emotsional asoslar:
Kasbga bo‘lgan hissiy bog‘lanish, ishtiyoq, qoniqish darajasi. Agar
kasbiy faoliyat shaxsda emotsional qoniqish uyg‘otsa — identifikatsiya mustahkam bo‘ladi.
Motivatsion asoslar:
Ichki ehtiyojlar, qadriyatlar va maqsadlar orqali kasbni ongli
tanlash. Ichki motivatsiya — kasbiy identifikatsiyaning eng barqaror manbai hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, kasbiy identifikatsiya — bu shaxsning o‘zligini anglashning kasbiy
kontekstda ifodalanishi bo‘lib, u psixologik jihatdan ongli tanlov, motivatsiya, emotsional
bog‘lanish, ijtimoiy ta’sirlar va o‘zlik bilan uyg‘unlashuv asosida shakllanadi. Talabalik davrida
ushbu jarayonni chuqur anglash va boshqarish — kelajakdagi ijtimoiy-moddiy barqarorlik va
shaxsiy o‘sish uchun muhim zamin yaratadi. Bo‘lajak o‘qituvchilarning kasbiy faoliyatga
samarali tayyorgarlikni amalga oshirish, talabalarni koperatsion (hamkorlik) yondashuv
orqali kasbiy bilim va ko‘nikmalarni muvaffaqiyatli o‘zlashtirishdagi asosiy omil kasbiy
sifatlarni rivojlantirish masalasi tadqiqot doirasidagi muhim vazifalardan biri hisoblanadi.
Odatda bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy faoliyatga moslashtirishda ularning ob’ektiv
imkoniyatlaridan kelib chiqib yondashish, tanlangan kasb va faoliyat talablariga shaxs
imkoniyatlarining identifikatsiyalashuvi maqsadga muvofiq sanaladi. Shu boisdan ham,
bo‘lajak o‘qituvchilarni kasbiy moslashtirishda masalaning mazkur jihatlarini nazariy asoslash
va bo‘lajak mutaxassislarning kasbiy imkoniyatlarini rivojlantirishga alohida e’tibor qaratilsa
maqsadga muvofiq bo‘lar edi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Freud, quoted by Angela Richards "Editor's Note",
On etapsychology
(Penguin Freud
Library 11, 1897) p. 248
2.
«Я» и «Оно» = Das Ich und das Es (1923). — Азбука, 2008. — 288 с. — 7000
экз. — ISBN 978-5-91181-292-8.
3.
Povarenkov, P. Psixologik xususiyatlar professional identifikatsiya. Identifikatsiya
inqirozi va fuqarolik jamiyatini hakllantirish muammolari / P. Povarenkov // Ilmiy ishlar
to‘plami. – Yaroslavl: YaGPU, 2003. – S. 154–163.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
4.
Zeer, ha. F. (2003)Psixologiya kasbi:ucheb. posobie dlya studentov vuzov. 2-nashr.
Moskva: Akademik loyiha; Ekaterinburg: Biznes kitob. 336 b.
5.
Perinskaya, N.A. (2008) Professional ijtimoiy sotsializatsiya. In:Sotsiologiya yoshlar.
EnciklopediX cheskij slovar'/ed. tomonidan Yu. A. Zubok va VI Chuprov. Moskva, Akademiya.
606 b. S. 447.
