ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
21
ELEKTRON PLATFORMALARDA MATEMATIK TOPSHIRIQLARNI
AVTOMATIK BAHOLASH TIZIMI
Dinora Sobirova
Ajiniyoz nomidagi NDPI Fizika va Matematika fakulteti talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349254
Annotatsiya:
Ushbu maqolada elektron ta’lim platformalarida matematik topshiriqlarni
avtomatik baholash tizimining ahamiyati, ishlash prinsiplari va afzalliklari yoritiladi.
Shuningdek, baholash jarayonining aniqligi, vaqt tejamkorligi va o‘quvchilarning bilimini
samarali tahlil qilish imkoniyatlari tahlil qilinadi. Turli algoritmlar, sun’iy intellekt va testlash
texnologiyalari asosida qurilgan tizimlar misolida real amaliyotdagi qo‘llanilishi ko‘rib
chiqiladi.
Kalit so‘zlar
: Avtomatik baholash, matematik topshiriqlar, elektron ta’lim, sun’iy
intellekt, testlash tizimi, ta’lim texnologiyalari, algoritmlar.
So‘nggi yillarda ta’lim sohasida raqamli texnologiyalarning jadal rivojlanishi natijasida
o‘quv jarayonlarini zamonaviy elektron platformalar orqali tashkil etish keng ommalashdi.
An’anaviy dars o‘tish uslublaridan farqli ravishda, bugungi kunda masofaviy ta’lim, onlayn
kurslar, virtual laboratoriyalar va elektron sinov tizimlari orqali bilim berish tobora dolzarb
ahamiyat kasb etmoqda. Ayniqsa, matematika kabi mantiqiy fikrlash va aniq natijalarga
asoslangan fanlarda zamonaviy texnologiyalar yordamida topshiriqlarni avtomatik baholash
ehtiyoji kuchayib bormoqda. Matematik topshiriqlarni avtomatik baholash tizimlari nafaqat
o‘quvchilarning bilim darajasini tez va aniq aniqlash, balki o‘qituvchilarning ish yukini
yengillashtirish, shuningdek, baholashdagi subyektivlikni bartaraf etish imkonini yaratadi.
Bunday tizimlar orqali topshiriqlar avtomatik tarzda tekshiriladi, yechimlarning to‘g‘riligini
aniqlashda ilg‘or algoritmlar, sun’iy intellekt elementlari va dasturiy modullar qo‘llaniladi.
Natijada, o‘quvchilar har bir topshiriq uchun tezkor fikr-mulohazalar (feedback) olish
imkoniyatiga ega bo‘lishadi, bu esa o‘z navbatida ularning bilim olish jarayonini
mustahkamlashga xizmat qiladi. Shuningdek, avtomatik baholash tizimlarining ta’limdagi roli
pandemiya davrida yanada yaqqol ko‘zga tashlandi. An’anaviy sinov va nazorat shakllarining
o‘rnini masofaviy baholash tizimlari egallab, ta’lim jarayonining uzluksizligini ta’minladi.
Bugungi kunda ushbu tizimlar nafaqat oliy ta’lim muassasalarida, balki umumta’lim
maktablari va o‘quv markazlarida ham keng qo‘llanilmoqda. Ushbu maqolada matematika
faniga oid topshiriqlarni avtomatik baholash tizimlarining tuzilishi, ishlash prinsipi,
afzalliklari, mavjud muammolari va takomillashtirish yo‘llari batafsil tahlil qilinadi.
Shuningdek, turli elektron platformalarda qo‘llanilayotgan real misollar orqali
avtomatlashtirilgan baholash tizimlarining amaliy ahamiyati yoritib beriladi. Maqola
zamonaviy ta’limni raqamlashtirish jarayonida ushbu tizimlarning tutgan o‘rni va
istiqbollarini ochib berishga qaratilgan.
Elektron platformalarda avtomatik baholash tizimlarining ahamiyati
Raqamli texnologiyalar tezkor sur’atlar bilan rivojlanib borayotgan hozirgi zamonda
ta’lim sohasida ham yangi yondashuvlar vujudga keldi. Ayniqsa, elektron platformalarda
ta’lim berish shakllari – masofaviy darslar, onlayn kurslar, virtual laboratoriyalar va testlash
tizimlari orqali bilim berish keng qo‘llanilmoqda. Ushbu jarayonda matematika fanini o‘qitish
va baholash alohida yondashuvni talab etadi, chunki mazkur fandagi topshiriqlar ko‘p
hollarda aniq yechimga, mantiqiy ketma-ketlikka va qat’iy formulalarga asoslanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
22
Matematik topshiriqlarning avtomatik baholanishi orqali o‘quvchilarning bilim darajasi tez va
aniqlik bilan tahlil qilinadi, o‘qituvchining baholashdagi subyektiv qarorlari cheklanadi,
shuningdek, o‘quvchiga zudlik bilan orqama-aloqa (feedback) taqdim etiladi. Bu esa o‘quv
jarayonining sifatini oshirishga, o‘zlashtirish darajasini ko‘tarishga xizmat qiladi. Shu bilan
birga, bunday tizimlar yordamida o‘qituvchi ko‘proq individual yondashuvni tanlashi,
o‘quvchilar esa o‘z xatolarini mustaqil ravishda anglash imkoniyatiga ega bo‘lishadi.
Baholash tizimlarining ishlash prinsiplari
Avtomatik baholash tizimlari ko‘plab texnik va algoritmik asoslarga tayangan holda
ishlaydi. Bunday tizimlarda quyidagi asosiy yondashuvlar kuzatiladi:
Modelga asoslangan tahlil
– oldindan belgilangan namunaviy javoblar bilan taqqoslash
orqali yechimni baholash;
Matematik sintaksisni aniqlash
– foydalanuvchi kiritgan formulalarni matematik
qonuniyatlar asosida tahlil qilish;
Yechim bosqichlarini baholash
– nafaqat yakuniy natija, balki har bir yechim
qadamining to‘g‘riligini aniqlash;
Sun’iy intellekt yondashuvlari
– mashinaviy o‘rganish orqali o‘quvchining bilim
darajasiga mos tavsiyalar ishlab chiqish.
Bu jarayonlarda zamonaviy dasturlash tillari, kompyuter algebra tizimlari (masalan,
Maxima, Mathematica) va ochiq kodli platformalar (masalan, Moodle + STACK) keng
qo‘llaniladi. Ayniqsa, STACK moduli matematik formulalarning sintaktik va semantik tahlilini
amalga oshirib, foydalanuvchining individual fikrlash ketma-ketligini ham baholay oladi.
Tizimlarning afzalliklari
Elektron platformalarda avtomatik baholash tizimlarining afzalliklari quyidagilarda
namoyon bo‘ladi:
Tezkorlik va samaradorlik
– baholash jarayoni soniyalar ichida amalga oshiriladi, bu esa
ko‘p sonli o‘quvchilarni bir vaqtning o‘zida baholash imkonini beradi;
Obyektivlik
– inson omiliga bog‘liq baholashdagi subyektiv yondashuvlar bartaraf etiladi;
Moslashuvchanlik
– har bir o‘quvchining xatolari asosida individual tavsiyalar ishlab
chiqiladi;
Statistik tahlil imkoniyati
– o‘quvchilar faoliyati bo‘yicha tahliliy hisobotlar
shakllantiriladi;
Ta’lim jarayonining uzluksizligi
– ayniqsa pandemiya kabi favqulodda holatlarda
masofaviy baholash imkoniyati yaratiladi.
Shuningdek, bunday tizimlar o‘quvchining bilim olishdagi faol ishtirokini kuchaytiradi,
mustaqil ishlash va xatolarni tahlil qilish ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
Amaliyotda qo‘llanilishi
Bugungi kunda dunyo miqyosida va O‘zbekiston ta’lim tizimida avtomatik baholash
tizimlari keng qo‘llanilmoqda. Jumladan:
Moodle
platformasidagi
STACK
moduli matematika fanini o‘qitishda eng samarali
tizimlardan biri hisoblanadi. Bu modul orqali differensial tenglamalar, algebraik ifodalar,
integral va boshqa murakkab matematik topshiriqlar baholanadi.
Khan Academy
va
Coursera
kabi global ta’lim platformalari sun’iy intellekt asosida real
vaqt rejimida avtomatik baholashni amalga oshiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
23
O‘zbekiston ta’lim muassasalarida
Maktab.uz
,
ZiyoNet
,
Onlayn Maktab
kabi platformalar
orqali avtomatik testlash va baholash amaliyoti keng joriy etilgan.
Bunday tajribalar o‘quvchilarning mustaqil fikrlashi, bilimni chuqur o‘zlashtirishi va
zamonaviy texnologiyalardan foydalanish malakasini oshirishga xizmat qilmoqda.
Muammolar va ularni bartaraf etish yo‘llari
Avtomatik baholash tizimlarining afzalliklari bilan bir qatorda, ayrim muammolari ham
mavjud. Xususan:
Yechimlarning turli shaklda ifodalanishi
baholashda aniqlikni kamaytirishi mumkin;
Matematik mantiqni to‘liq tahlil qilmaslik
– yechim jarayonidagi tafakkur izchilligi
ba’zida e’tibordan chetda qoladi;
Mahalliy tillarda to‘liq qo‘llanmaslik
– ayrim tizimlar o‘zbek tilidagi topshiriqlarni
yetarli darajada tahlil qila olmaydi.
Ushbu kamchiliklarni bartaraf etish uchun quyidagi yo‘nalishlar taklif etiladi:
O‘zbek tilida ishlovchi tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) modullarini rivojlantirish;
Yechim jarayonini izchil baholaydigan algoritmlarni ishlab chiqish;
Tizimlarning moslashuvchanligini oshirib, individual yondashuvga e’tibor qaratish.
Matematik topshiriqlarni avtomatik baholash tizimlari elektron ta'limning asosiy
qismlaridan biriga aylangan. Ushbu tizimlar o‘quvchilarning bilim darajasini tez, aniq va
obyektiv baholash imkonini yaratadi. Elektron platformalarda matematik topshiriqlarning
avtomatik baholanishi nafaqat o‘quvchilarning bilim darajasini o‘lchashda, balki ta'lim
jarayonini samarali va samarali tashkil etishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Avtomatik
baholash tizimlarining asosiy afzalliklari shundaki, ular vaqtni tejash, o‘qituvchilarning ish
yukini yengillashtirish, shuningdek, subyektivlikni kamaytirish imkonini beradi. Tizimlar
yordamida o‘quvchilarga tezkor feedback taqdim etilishi, xatolarni tahlil qilish va o‘zlashtirish
darajasini yanada mustahkamlash imkoniyati yaratiladi. Bu o‘z navbatida, o‘quvchilarga
matematik topshiriqlarni to‘g‘ri yechishda, ularning mustaqil fikrlash qobiliyatini
rivojlantirishda va ko‘nikmalarini chuqurlashtirishda katta yordam beradi. Sun'iy intellekt va
mashinaviy o‘rganish kabi ilg‘or texnologiyalardan foydalanish, avtomatik baholash
tizimlarini yanada takomillashtirishga imkon yaratadi. Ushbu texnologiyalar yordamida
tizimlar nafaqat yakuniy yechimni, balki yechim jarayonini ham tahlil qilib, o‘quvchining
mantiqiy fikrlash darajasini aniqlashda ancha samarali bo‘lishi mumkin. Tizimlarning sun'iy
intellektga asoslangan yondashuvlari, foydalanuvchining avvalgi xatolarini eslab qolib,
keyingi topshiriqlarni moslashtirishga yordam beradi. Bu o‘quvchilarga o‘z bilimlarini o‘z
vaqtida tahlil qilish, xatolarni tuzatish va yanada mukammal natijalarga erishish imkoniyatini
yaratadi. Biroq, bunday tizimlarning ba'zi cheklovlari ham mavjud. Masalan, turli xil
matematik yechimlarni tekshirishda tizimlar hali ham ba'zi mantiqiy xatolarni aniqlashda
qiyinchiliklarga duch kelishi mumkin. Shuningdek, tillar orasidagi farqlar, xususan o‘zbek
tilida matematik topshiriqlarni tahlil qilishda qiyinchiliklar yuzaga kelishi mumkin. Bularni
bartaraf etish uchun zamonaviy tilni qayta ishlash (NLP) texnologiyalarini takomillashtirish,
o‘zbek tilidagi algoritmlarni ishlab chiqish va tizimning moslashuvchanligini oshirish zarur.
Kelajakda avtomatik baholash tizimlarining rivojlanishi bilan ta’lim jarayonlarining
avtomatlashtirilgan va interaktiv shakllari yanada kengayishi mumkin. Bu tizimlar faqatgina
matematik topshiriqlarni baholash bilan cheklanmay, boshqa fanlar bo‘yicha ham yechimlarni
tahlil qiladigan, interaktiv o‘quv muhitini yaratishga xizmat qiladi. Bundan tashqari,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
24
o‘qituvchilar uchun vaqt tejash va bilimlarni yanada sifatli ravishda baholash imkoniyatini
yaratadi. Shu tarzda, avtomatik baholash tizimlari ta’lim jarayonining yanada samarali va teng
imkoniyatli bo‘lishiga xizmat qiladi. O‘zbekiston ta’lim tizimida avtomatik baholash
tizimlarining joriy etilishi ta’limning sifati va samaradorligini oshirishda muhim ahamiyat
kasb etadi. Bu tizimlarning ta’lim muassasalarida keng qo‘llanilishi, o‘quvchilarni zamonaviy
texnologiyalar bilan tanishtirish, ularning mustaqil fikrlash va problemalarni hal qilish
qobiliyatini rivojlantirishga katta hissa qo‘shadi. Kelajakda bunday tizimlar nafaqat
matematikani, balki boshqa fanlarni o‘qitishda ham keng qo‘llanilishi kutilmoqda. Shu bilan
birga, avtomatik baholash tizimlari o‘quvchilarga o‘z bilimlarini yaxshilash va natijalarni o‘z
vaqtida tahlil qilish imkoniyatini yaratadi. Tizimlar doimiy takomillashtirish jarayonida bo‘lib,
o‘quvchilarning ilmiy va amaliy faoliyatini qo‘llab-quvvatlash uchun yangi imkoniyatlar
yaratadi. Buning natijasida ta'lim jarayoni yanada interaktiv, samarali va yuqori sifatli bo‘ladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim Vazirligi. (2021).
Matematikani o‘qitishda innovatsion
texnologiyalar va avtomatik baholash tizimlari
. Toshkent: O‘zbekiston Ta'lim Vazirligi.
2.
Jumayev, A. (2019).
Elektron ta'lim platformalarida masofaviy baholash tizimlari va
ularning samaradorligi
. O‘zbekiston Respublikasi Ta'lim tizimi, 2(5), 45-50.
3.
Xudoyberganov, B. (2020).
Matematikani o‘qitishda avtomatik baholash tizimlari:
Tamoyillar va amaliyot
. Ta'lim texnologiyalari va innovatsiyalar, 15(3), 123-130.
4.
Shodiev, R., & Karimov, B. (2021).
Sun'iy intellekt va mashinaviy o‘rganish
texnologiyalarining ta'lim tizimidagi o‘rni va ahamiyati
. O‘zbekiston ta'lim tizimi va
innovatsiyalar, 8(1), 55-61.
5.
O‘rinbaev, S. (2019).
Avtomatik baholash tizimlarining matematik ta'limda qo‘llanilishi va
uning o‘quvchilarga ta'siri
. O‘zbekiston pedagogika jurnali, 6(3), 77-84.
6.
Mustafayev, D. (2020).
Raqamli ta'lim platformalarida matematik topiklar va testlarni
avtomatik tarzda baholash tizimlari
. Ta'lim va raqamli texnologiyalar, 9(4), 134-142.
