ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
7
RAQAMLASHTIRISH SHAROITIDA DAVLAT BUDJETI BOSHQARISHDA
YUZAGA KELISHI MUMKIN BO‘LGAN QIYINCHILIKLAR
Xamidov Shukrullo Nurillo o'g'li
Yunusobod tuman iqtisodiyot va moliya bo'limi bosh mutaxassis
https://doi.org/10.5281/zenodo.15349130
Annotatsiya
Raqamlashtirish jarayoni bugungi kunda davlat moliyaviy tizimini tubdan
o‘zgartirmoqda. Budjetning shakllanishi, ijrosi va nazorati jarayonlariga raqamli
texnologiyalar joriy etilishi orqali samaradorlik ortmoqda, biroq bu jarayon bilan birga bir
qator muammolar ham yuzaga kelmoqda. Xususan, raqamli tizimlarning kutilmaganda
ishlamay qolishi, axborot xavfsizligi tahdidlari, kadrlar malakasining yetarli emasligi,
texnologik tengsizlik, raqamli savodsizlik va huquqiy normativlarning mos emasligi kabi
omillar davlat budjetining barqaror boshqaruviga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ushbu
tezisda raqamlashtirish sharoitida budjet boshqaruvida yuzaga kelayotgan asosiy
qiyinchiliklar tahlil qilinadi va ularni bartaraf etish bo‘yicha ilmiy-amaliy takliflar ishlab
chiqiladi. Tezis raqamli boshqaruvda ishtirok etayotgan mutaxassislar, iqtisodchilar hamda
moliya sohasi tadqiqotchilari uchun foydali manba bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
raqamlashtirish, davlat budjeti, moliyaviy boshqaruv, texnologik
muammolar, axborot xavfsizligi, raqamli savodxonlik, huquqiy muhit, kadrlar malakasi,
iqtisodiy barqarorlik
Kirish
XXI asrda davlat moliyaviy tizimining samaradorligini oshirish uchun raqamli
texnologiyalar keng joriy qilinmoqda. Raqamlashtirish orqali budjet mablag‘larini
shakllantirish, taqsimlash va nazorat qilishning yangi usullari vujudga keldi. Bu esa davlat
xarajatlarini maqbullashtirish, ochiqlikni ta’minlash va korrupsion xavflarni kamaytirishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Shunga qaramay, raqamlashtirish bilan birga yangi turdagi
qiyinchiliklar
ham
yuzaga
kelmoqda.
Davlat budjetining boshqaruvi doirasida axborot texnologiyalarining haddan ortiq
murakkabligi, sohadagi mutaxassislar yetishmovchiligi, texnik vositalarning eskirganligi va
infratuzilma muammolari jarayonlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, raqamli
tizimlarning ishlashida yuzaga keladigan nosozliklar budjet harakatlari uzilishiga olib
kelmoqda. Ayniqsa, axborot xavfsizligi sohasidagi zaifliklar va kiberhujumlar davlat moliyasi
uchun jiddiy xavf tug‘diradi. Bundan tashqari, normativ-huquqiy bazaning raqamli
transformatsiyaga to‘laqonli moslashmaganligi ko‘plab byurokratik to‘siqlarni keltirib
chiqarmoqda. Raqamli savodxonlik darajasining pastligi esa yangi tizimlardan foydalanishda
muammolarni kuchaytiradi. Mazkur tezisda raqamlashtirish jarayonining davlat budjeti
boshqaruvi uchun qanday qiyinchiliklar keltirib chiqarayotganiga e’tibor qaratiladi va bu
muammolarni hal etish uchun takliflar ishlab chiqiladi.
Davlat moliyaviy tizimining raqamlashtirilishi so‘nggi yillarda ilmiy izlanishlarning
asosiy yo‘nalishiga aylangan. O‘zbekistonlik olimlardan Abdurahmonov I.U. “Raqamli
iqtisodiyot: nazariya va amaliyot” asarida raqamlashtirishning davlat boshqaruvidagi o‘rnini
chuqur yoritadi va davlat budjetining shakllanishida raqamli mexanizmlarning afzalliklariga
e’tibor qaratadi. Ortiqov M.R. o‘z tadqiqotlarida fiskal barqarorlikni ta’minlashda raqamli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
8
texnologiyalar muhim vosita bo‘lib xizmat qilishini ta’kidlaydi, ammo bu tizimda ham
infratuzilmaviy va inson kapitaliga doir muammolar mavjudligini ko‘rsatadi. Xalqaro
manbalardan Jahon bankining “Digital Public Finance Management” tahliliy hisobotida davlat
moliyasini boshqarishda raqamlashtirish orqali samaradorlikka erishish imkoniyatlari
keltirilgan, ammo ayni paytda axborot xavfsizligi va texnologik uzilishlar global muammo
sifatida sanab o‘tiladi. Mahalliy tadqiqotlardan Karimov B.A. “Davlat moliyasini boshqarishda
raqamlashtirishning o‘rni” nomli maqolasida O‘zbekistonda davlat xarajatlarini
optimallashtirishda elektron tizimlarning joriy etilishi, lekin bu jarayonda kadrlar malakasini
oshirish zarurligini alohida ta’kidlaydi. Boshqa adabiyotlarda raqamlashtirishning davlat
budjeti monitoringi, soliq tushumlari prognozi, xarajatlar aniqligi, budjet ochiqligi kabi ijobiy
jihatlari yoritilgan. Biroq barcha manbalarda umumiy xulosa sifatida – texnologik rivojlanish
bilan bir qatorda huquqiy, texnik, psixologik muammolar ham yuzaga chiqayotgani
ta’kidlanadi. Shunday ekan, bu jarayonni kompleks tahlil qilish, mavjud muammolarni
aniqlash va ularni hal qilish bo‘yicha ilmiy takliflar ishlab chiqish zaruratga aylandi.
O‘tkazilgan
tahlillar
shuni
ko‘rsatdiki,
davlat
budjetini
boshqarishda
raqamlashtirishning asosiy muammolari quyidagi to‘rt guruhga bo‘linadi: texnologik, insoniy
resurslar, huquqiy me’yorlar va axborot xavfsizligi. Texnologik muammolarga – raqamli
infratuzilmaning yetarlicha rivojlanmaganligi, eski serverlar, dasturiy ta’minotdagi
nosozliklar kiradi. Bu holat moliyaviy axborotlar kechikishiga va noto‘g‘ri qarorlar qabul
qilinishiga olib keladi. Insoniy resurslar bo‘yicha, davlat moliya organlarida axborot
texnologiyalarini chuqur tushunadigan mutaxassislar yetishmaydi. Natijada mavjud tizimdan
samarali foydalanilmaydi. Huquqiy me’yorlarda esa, raqamli boshqaruvga oid qonunchilik
bazasi yetarlicha to‘liq emasligi va tez-tez yangilanmasligi muammoga aylangan. Axborot
xavfsizligiga kelsak, budjet ma’lumotlarining himoyasizligi sababli kiberxavfsizlik tahdidlari
kuchaymoqda.
Tadqiqotlar asosida taklif qilinayotgan chora-tadbirlar: zamonaviy IT infratuzilmani
yaratish, davlat xizmatchilarining raqamli savodxonligini oshirish, qonunchilikni
moslashtirish va axborot xavfsizligini mustahkamlash. Shu yo‘l bilan davlat budjeti
barqarorligi va ochiqligi ta’minlanadi.
Xulosa
Raqamlashtirish sharoitida davlat budjeti boshqaruvi yangi bosqichga ko‘tarilayotgan
bo‘lsa-da, bir qator qiyinchiliklar bu jarayon samaradorligini pasaytirishi mumkin. Yuqorida
tahlil qilinganidek, texnologik cheklovlar, kadrlar malakasining pastligi, huquqiy bazaning
yetishmasligi va axborot xavfsizligi bilan bog‘liq muammolar asosiy to‘siqlardir. Bu
muammolarni bartaraf etish uchun birinchi navbatda davlat moliyasi tizimida ishlovchi
xodimlar uchun muntazam malaka oshirish kurslarini yo‘lga qo‘yish zarur. Ikkinchidan,
zamonaviy IT infratuzilmani yaratish va joriy etish davlat budjeti jarayonlarining
uzluksizligini ta’minlaydi. Uchinchidan, qonunchilikni raqamlashtirish talablariga mos tarzda
yangilab borish orqali huquqiy to‘siqlarni kamaytirish mumkin. To‘rtinchidan,
kiberxavfsizlikni ta’minlash bo‘yicha milliy strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirish
dolzarb masala hisoblanadi. Shuningdek, aholining raqamli savodxonligini oshirish orqali
fuqarolarning davlat budjeti ustidan nazorat qilish imkoniyati ham kengayadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
9
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Abdurahmonov I.U.
Raqamli iqtisodiyot: nazariya va amaliyot
. – Toshkent: Iqtisodiyot,
2021.
2.
Karimov B.A.
Davlat moliyasini boshqarishda raqamli texnologiyalar roli
. – “Iqtisodiyot va
innovatsion texnologiyalar” jurnali, 2022, №3.
3.
Ortiqov M.R.
Davlat budjetini shakllantirishda axborot texnologiyalarining ahamiyati
. –
Toshkent moliya instituti ilmiy jurnali, 2021, №2.
4.
Normurodov Sh.T.
Oʻzbekistonda raqamlashtirish jarayonlari va soliq siyosati
. –
“Moliyaviy tahlil” jurnali, 2023, №4.
