ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
98
KEGEYLI DIYQANSHILIQ OAZISINIŃ ÓZLESTIRIW TARIYXI BOYINSHA
QISQASHA MAǴLIWMAT
Dalibaeva Nazixan Kewlimjay qizi
Mekeme: QMU magistratura bolimi
Taraw: Tariyx qanigeligi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15347582
Tayanish sózleri
: kegeyli, oazis, agrar, ekonomika, industrial, diyqanshiliq, reforma,
kollektor-drenaj.
Annotaciya.
Kegeyli rayonı Qaraqalpaqstan Respublikasınıń oraylıq bóliminde,
Ámiwdáryanıń tómengi aǵımınıń oń jaǵasında jaylasqan bolıp, ázelden suw hám jer
resurslarına tiykarlanǵan diyqanshılıq jumısı ushın áhmiyetli aymaqlardan biri bolıp kelgen.
Geografiyalıq jaylasıwı hám klimat sharayatı diyqanshılıq ushın imkaniyat jaratqan bolsa da,
oypatlıqtıń tolıq ózlestiriliwi uzaq tariyxıy processlerde qáliplesken. Bul maqalada Kegeyli
oazisiniń áyyemgi dáwirlerinen házirgi ǵárezsizlik jıllarına shekemgi ózlestiriw processleri
tariyxıy derekler tiykarında analız qilindi.
Tiykargi bólim.
Arxeologiyalıq izertlewlerge qaraǵanda, b.e.sh. I mıń jıllıqta Xorezm
oazisi, sonıń ishinde, Kegeyli átirapında suwģarılatuģın diyqanshılıq payda bolǵan. Bul
aymaqta dáslepki salma hám kanal sistemaları qurılǵan. Sol dáwirge tiyisli ossuariyler hám
gúlalshılıq buyımları diyqanshılıq mádeniyatınıń rawajlanǵanlıǵınan derek beredi [1].
Eramızģa shekemgi IV-III ásirlerde Xorezmde suw qurilmaları - kanallar hám jap tarmaqları
qurilgan. Ásirese, Kelteminar mádeniyatı úlgileri bul processtiń rawajlanıw basqıshların
kórsetedi. Bul bolsa óz náwbetinde Kegeyli átirapında xalıqtıń turaqlı jasaw tárizin
támiyinlegen. [2].
Islam dáwiri (VII-XIII ásirler) Kegeyli oazisinde suwǵarıw sistemalarınıń jetilistiriliwi
hám diyqanshılıq mádeniyatınıń jáne de jetilisiwi menen ajıralıp turadı. Shibliy ata kompleksi
átirapında áyyemgi suwǵarıw sistemalarınıń qaldıqları bar. Arab tariyxshıları (al-Istaxriy, Ibn
Havqal) óz shigarmalarında Xorezmde rawajlangan diyqanshılıq haqqında jazıp ótken.
Jergilikli xalıq ózine tán diyqanshılıq usılların (bawıbaqsha jetistiriw, aylanba egin egiw) islep
shiqqan. Biyday hám arpa tiykarǵı dán eginleri bolıp, suw támiynatı jaqsı jerlerde bawıbaqsha
eginleri jetistirilgen [3].
Xiywa xanlıǵı dáwirinde (XVI-XIX ásirler) Kegeyli aymaǵında suwdan paydalanıw qatań
tártipke salınǵan edi. Arnawlı suw basqarıwshıları-murabler tayınlanıp, suwdan paydalanǵanı
ushın salıqlar óndirilgen. Xanlıq dáwirinde jerlerdi ózlestiriw hám suw imaratlarınıń qurılısı
oraylasqan tártipte ámelge asırılǵan. [4]. Bul dáwirde de suwǵarılatuǵın jerlerdiń kólemi áste-
aqırın keńeygen.
Sovet húkimeti jıllarında Kegeyli oazisi diyqanshılıǵı túp-tiykarınan ózgerip, industrial
diyqanshılıq formasına ótti. 1930-jillarda iri irrigaciya joybarları turmısqa engizildi. Sonıń
ishinde, Quwanıshjarma kanalı hám Dawıtkól suw saqlaǵıshınıń qurılısı nátiyjesinde jerlerdiń
suwǵarılatuǵın maydanı keskin keńeydi. Shorlangan jerlerde kollektor-drenaj sistemaları
qurıldı, bul bolsa suw támiynatın jaqsılap, diyqanshılıq ónimdarlıǵın asırdı [5]. 1930-1980-
jıllar aralıǵında Kegeyli oazisinde suwǵarılatuǵın jer maydanı úsh esege kóbeydi hám
diyqanshılıqtıń mexanizaciyalasqan forması qáliplesti.
Ózbekistan ģárezsizlikke eriskennen keyin, Kegeyli rayonında agrar reformalar ámelge
asırıldı. Burinǵi kolxoz hám sovxozlar ornında diyqan hám fermer xojalıqları qáliplesti. Jerge
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
99
iyelik etiw formaları túp-tiykarınan ózgerdi hám jer resurslarınan nátiyjeli paydalanıw ushın
huqıqıy tiykarlar jaratıldı. Búgingi kúnde Kegeyli rayonında 20 mıń gektardan aslam
suwǵarılatuǵın jerler bolıp, paxtashılıq, ǵálleshilik, bawıbaqsha jetistiriw hám baǵshılıq
rawajlanbaqta. Ásirese, zamanagóy irrigaciya texnologiyalarınıń engiziliwi diyqanshılıq
nátiyjeliligin asırdı [6].
Juwmaq.
Kegeyli diyqanshılıq oazisiniń ózlestiriw tariyxı kóp basqıshlı hám quramalı
process bolıp, ol tiykarınan tábiyiy sharayatlar, siyasiy sistemalar hám ekonomikalıq
mútájlikler tásirinde qáliplesken. Áyemgi suwǵarıw sistemalarınan baslap, Sovet
modernizaciyasına shekemgi hám ǵárezsizlik jıllarındaǵı agrar reformalarǵa shekemgi
dáwirler Kegeyli oazisiniń rawajlanıwına úlken tásir kórsetti.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Berdiev E. “Qadimgi Xorazm madaniyati”, Toshkent, 1972.
2.
Qodirov A. “Oʻrta asrlar sug‘orish tizimlari tarixi”, Toshkent, 1999.
3.
Al-Istahriy. “Kitab al-Masalik wa-l-Mamalik”, Bag‘dod, x-asr
4.
Said Ahmad. “Xiva xonligining iqtisodiy tarixi”, Toshkent, 2004.
5.
“Qoraqalpog‘iston Respublikasi Qomusi”, Toshkent, 2000.
6.
Boyto‘rayev S.U. va boshqalar. “Mustaqillik yillarida Qoraqalpog‘iston Respublikasi”,
Nukus, 2022.
