ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
55
INGLIZ VA O‘ZBEK TILLARIDA QON QARINDOSHLIK KONSEPTINING
MORFOLOGIK VA SINTAKTIK IFODASI
Uliqova Mavudakhon Sotvoldiyevna
Andijon davlat chet tillar instituti, Andijon, O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340158
Annotatsiya.
Mazkur maqolada ingliz va o‘zbek tillarida “qon-qarindoshlik”
konseptining lisoniy ifoda vositalari morfologik, leksik, sintaktik va paremiologik sathlarda
tahlil qilinadi. Maqolada struktur-semantik, lingvokulturologik va lingvopragmatik
yondashuvlar asosida ikki til materiallari solishtirma jihatdan tadqiq etiladi. Statistik
ma’lumotlar asosida qaysi til birliklari mazkur konseptni ifodalashda dominant bo‘lishi
aniqlanadi.
Kalit so‘zlar:
kinship, konsept, lingvokulturologiya, frazeologizm, paremiya, sintaktik
birlik, semantik maydon, lingvopragmatika.
Inson hayoti davomida asosiy ijtimoiy aloqalarning markazida bo‘ladigan "qon-
qarindoshlik" konsepti barcha tillar uchun umumiy, ammo ifodalanish vositalari va madaniy
rang-barangligi jihatidan farqlanadi. Ushbu maqolada ingliz va o‘zbek tillarida ushbu konsept
qanday lisoniy vositalar orqali ifodalanishi, qanday struktur-semantik shakllarda namoyon
bo‘lishi ilmiy asosda tahlil qilinadi.
“Qon-qarindoshlik” konsepti har ikki tilda asosan ot, fe’l, sifat va ravish turkumidagi
so‘zlar orqali ifodalanadi. Tahlillarga ko‘ra, ingliz tilida ot va yasama birliklar dominantlik
kasb etgan bo‘lsa (mos ravishda 13.1% va 13.3%), o‘zbek tilida esa bu ko‘rsatkich mos
ravishda 11.4% va 11.6% ni tashkil etadi. Yasama so‘zlar orqali “childhood”, “motherhood”,
“fatherly”, “childless” kabi birliklar shakllansa, o‘zbek tilida “farzandsiz”, “buvijon”, “qizcha”
kabi affikslar orqali hosil bo‘lgan leksemalar faol qo‘llaniladi.
Sintaktik sathda esa, har ikki tilda ergash gapli qo‘shma gaplar yuqori faollikda
qo‘llaniladi (9.5% ingliz tilida va 9.8% o‘zbek tilida). Bu esa, “qon-qarindoshlik”
munosabatlarining nutqiy darajada izoh talab etuvchi murakkab fikrlarni ifodalash vositasi
sifatida e’tirof etilishini ko‘rsatadi.
Frazeologik birliklar tahlilida, o‘zbek tilida ular ko‘proq va obrazli ifoda vositasi sifatida
qo‘llanilishi (7.7% vs. 5.4%) aniqlandi. Masalan, “onang o‘rgilsin”, “otangdan nariga ketsang
do‘zaxga bor” kabi birikmalar o‘zbek madaniyatining hissiy-estetik tabiatini aks ettiradi. Ingliz
tilida esa, “blood is thicker than water”, “black sheep” kabi frazemalar yanada rasmiy va
umumlashgan mazmunga ega.
Paremiologik birliklar esa har ikki tilda ham muhim rol o‘ynaydi. Ma’lumotlarga ko‘ra,
ular mos ravishda 3.8% va 4.2% ulushga ega bo‘lib, xalq og‘zaki ijodining mazkur konsept
ifodasidagi o‘rnini ko‘rsatadi. Jumladan, o‘zbek tilidagi “bemehr qarindoshdan mehribon yot
yaxshi” maqoli, ingliz tilidagi “home is where the heart is” iborasi bilan semantik jihatdan
yaqinlik kasb etadi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, “qon-qarindoshlik” konsepti ingliz va o‘zbek tillarida o‘ziga
xos morfologik, leksik, sintaktik va frazeologik ifoda shakllariga ega. Har ikki tilda ot so‘z
turkumi yetakchi rolni egallaydi. O‘zbek tilida frazeologik birliklar, maqollar va erkalash
affikslari keng qo‘llanilsa, ingliz tilida esa ko‘proq yasama so‘zlar va sintaktik birikmalar
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
orqali ifodalanadi. Ushbu farqlar har ikki xalqning mentaliteti, madaniyati va nutqiy urf-
odatlari bilan chambarchas bog‘liqdir.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ҳумбольдт В. Избранные труды по языкознанию. – М.: Прогресс, 1984.
2.
Ипсен Г. Значение и его роль в языковом мышлении. – М.: 1970.
3.
Азнаурова Э.С. Проблемы семантики и стилистики. – Ташкент: Фан, 1981.
4.
Бондарко А.В. Теория функционально-семантических полей. – Л.: Наука, 1988.
5.
Абдувалиев М.А. Синтаксические микрополя в узбекском языке. – Ташкент, 1993.
6.
https://www.merriam-webster.com/dictionary/kinship
7.
Ўзбекистон миллий энциклопедияси. 1–12 жилдлар. – Тошкент: 2000–2005.
