ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
52
ZAMONAVIY MUHANDISLIK TA’LIMIDA BO‘LAJAK MUTAXASSISLARNING
AMALIY KOMPETENTLIGINI SHAKLLANTIRISH METODIKASI
Buriyev Akbar Yuldoshevich
Iqtisodiyot va pedagogika universteti mustaqil tadqiqotchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15340105
Annotatsiya.
Ushbu maqolada zamonaviy muhandislik ta’limining tarkibiy qismi
sifatida bo‘lajak mutaxassislarning amaliy kompetentligini shakllantirishning metodik asoslari
tahlil qilinadi. Amaliy kompetentlik tushunchasining mohiyati, unga ta’sir etuvchi pedagogik
shart-sharoitlar, o‘quv-metodik yondashuvlar va raqamli texnologiyalarning o‘rni chuqur
o‘rganiladi. Shuningdek, xorijiy va milliy tajribalar asosida muhandislik ta’limida nazariya va
amaliyot uyg‘unligini ta’minlash mexanizmlari ishlab chiqiladi. Tadqiqot natijalari sifatli
texnik ta’limni tashkil etishda yangi yondashuvlarni tavsiya etishga xizmat qiladi.
Kalit so‘zlar:
muhandislik ta’limi
,
amaliy kompetentlik
,
metodika
,
o‘quv jarayoni
,
zamonaviy pedagogik yondashuvlar
,
raqamli texnologiyalar.
Kirish.
Zamonaviy texnologik taraqqiyot sharoitida muhandislik sohasida faoliyat
yurituvchi mutaxassislarning nafaqat nazariy bilimlarga, balki chuqur amaliy ko‘nikma va
kompetensiyalarga ega bo‘lishi zamon talabi sifatida qaralmoqda. Shu bois, oliy muhandislik
ta’limida bo‘lajak mutaxassislarning amaliy kompetentligini shakllantirish dolzarb ilmiy-
pedagogik muammolardan biridir.
Bugungi global ta’lim makonida muhandislik yo‘nalishidagi ta’lim jarayonida
"kompetentlik yondashuvi" konsepsiyasi yetakchi metodologik asos sifatida qaralayapti.
Ayniqsa, amaliy kompetentlik – bu muhandislik faoliyatini real sharoitlarda, mustaqil va ijodiy
tarzda bajarish qobiliyatini anglatadi. U texnik fikrlash, muammo yechish, ishlab chiqarish
sharoitida qaror qabul qilish, jamoaviy ishda qatnashish, texnologik loyihalarni ishlab chiqish
kabi tarkibiy elementlarni o‘z ichiga oladi.
Maqolaning maqsadi – zamonaviy muhandislik ta’limida bo‘lajak mutaxassislarning
amaliy kompetentligini rivojlantirishga xizmat qiluvchi metodik asoslarni tahlil qilish, mavjud
yondashuvlar va raqamli texnologiyalarni tahlil qilib, takomillashtirilgan metodik model
ishlab chiqishdan iborat.
Tadqiqot predmeti sifatida amaliy kompetentlikni shakllantirish jarayoni, ob’ekti esa –
muhandislik yo‘nalishida tahsil olayotgan bo‘lajak mutaxassislar hisoblanadi. Maqolada ilmiy
kuzatuv, pedagogik diagnostika, xorijiy tajribalarni taqqoslash, modellashtirish va
umumlashtirish kabi metodlardan foydalaniladi.
Ushbu maqola amaliy kompetentlikni rivojlantirish metodikasini zamonaviy talablarga
moslashtirish, muhandislik ta’limini global standartlarga yaqinlashtirishga qaratilgan bo‘lib,
ta’lim sifati va samaradorligini oshirishga hissa qo‘shadi.
Nazariy qism:
Amaliy kompetentlik tushunchasi pedagogik nazariyada kasbiy
ta’limning asosiy natijasi sifatida qaraladi. Bu kompetensiya insonning kasbiy faoliyatida
zarur bo‘lgan bilim, ko‘nikma, malaka va shaxsiy sifatlar majmuini anglatadi. U nafaqat
nazariy bilimga, balki uni real amaliy sharoitda qo‘llay olish qobiliyatiga tayanadi.
Amaliy kompetentlik o‘zida quyidagi komponentlarni mujassam etadi:
Bilim komponenti
– texnologik, kasbiy va metodik bilimlar tizimi;
Amaliy faoliyat komponenti
– real vaziyatlarda mustaqil harakat qilish, muammoni
tahlil qilish, texnik vositalardan foydalanish;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
53
Motivatsion-axloqiy komponent
– kasbiy mas’uliyat, xavfsizlik madaniyati, ekologik
ong, ijtimoiy faollik.
Pedagogikada bu kompetentlik konstruktivizm, faoliyat nazariyasi, funksional
tayyorgarlik nazariyalari asosida tushuntiriladi. Xususan, Lev Vygotskiy, J. Raven, J. Eraut va
boshqa olimlar kompetentlikni insonning real vazifani muvaffaqiyatli bajarishga tayyorlik
darajasi sifatida izohlagan.
Zamonaviy muhandislik ta’limida amaliy kompetentlikni shakllantirish masalasi ABET
(AQSh), EUR-ACE (Yevropa) kabi xalqaro akreditatsiya tizimlarining mezonlariga muvofiq
o‘quv rejalarga joriy qilinmoqda. Ular "engineering practice", "professional responsibility",
"problem solving", "teamwork" kabi ko‘nikmalarni majburiy tayyorlov elementi sifatida
ko‘radi.
Demak, amaliy kompetentlik – bu bo‘lajak muhandisning o‘z kasbiy faoliyatida mustaqil,
samarali va javobgarlik bilan ishlay olish qobiliyatini ifodalaydi. Uning nazariy asoslari
konstruktivizm, faoliyat yondashuvi va funksional tayyorgarlik konsepsiyalariga tayanadi.
Tadqiqot metodologiyasi (ilmiy-metodik yondashuv).
Mazkur tadqiqotda zamonaviy
muhandislik ta’limida bo‘lajak mutaxassislarning amaliy kompetentligini shakllantirish
metodikasini ishlab chiqish va asoslash maqsadida bir qator pedagogik metodlar va
yondashuvlardan foydalanildi. Tadqiqot quyidagi ilmiy-metodik asoslarga tayangan:
Tizimli yondashuv
– o‘quv jarayonini kompleks o‘rganish, bilim, ko‘nikma, motivatsiya
va faoliyat birligini ta’minlash orqali amaliy kompetentlikning shakllanish mexanizmini ochib
berishga yordam berdi.
Faoliyat yondashuvi
– amaliy kompetentlikni kasbiy faoliyatdagi real vazifalarni
bajarish orqali shakllantirish nazariyasi asosida tahlil qilindi.
Konstruktivistik yondashuv
– o‘rganuvchining o‘z bilimini mustaqil qurish va real
sharoitda qo‘llashga tayyorligini shakllantirishga xizmat qildi.
Eksperimental metod
– muhandislik ta’limi yo‘nalishida amaliy kompetentlikni
rivojlantirishga yo‘naltirilgan metodik tavsiyalarni sinovdan o‘tkazish orqali ilmiy asoslashga
xizmat qildi.
Taqqoslash va umumlashtirish
– xorijiy va milliy tajribalarni tahlil qilish, samarali
usullarni aniqlash va ularni integratsiyalash.
Tadqiqotda shuningdek, diagnostik testlar, kuzatuvlar, so‘rovnomalar, muammoli
vaziyatlar yechimi va loyiha asosida o‘qitish elementlari ham qo‘llanildi. Natijada, amaliy
kompetentlikni rivojlantirish bo‘yicha takomillashgan metodik model ishlab chiqildi.
Xulosa.
Ushbu tadqiqot natijalari zamonaviy muhandislik ta’limida bo‘lajak
mutaxassislarning amaliy kompetentligini shakllantirish jarayoni tizimli, maqsadga
yo‘naltirilgan va metodik jihatdan asoslangan bo‘lishi lozimligini ko‘rsatdi. Taklif etilgan
model orqali o‘quv jarayonining didaktik, metodik, texnologik va baholash komponentlari
uzviy integratsiya qilinadi va talabalarda real muhandislik muammolarini mustaqil hal qilish
ko‘nikmalari shakllanadi. Amaliy kompetentlikni shakllantirish nafaqat kasbiy bilimlarni,
balki faoliyatga tayyorlikni ta’minlovchi shaxsiy va metodik tayyorgarlikni ham o‘z ichiga
oladi. Interfaol metodlar, loyiha asosida o‘qitish, daladagi amaliyotlar va raqamli vositalar
yordamida samarali kompetentlik hosil bo‘ladi. Amaliy kompetentlikni baholashda an’anaviy
usullar bilan bir qatorda refleksiya, portfel va faoliyatga asoslangan yondashuvlar muhim
ahamiyat kasb etadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
54
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Raven, J. (1995). Kompetentlik nima va uni qanday rivojlantirish mumkin? London:
H.Kogan Page.
2.
Eraut, M. (2000). Kompetentlik va professionallikning rivojlanishi. Learning in Health
and Social Care.
3.
Vygotskiy, L.S. (1934). Pedagogik psixologiya. Moskva: Pedagogika nashriyoti.
4.
ABET. (2022). Criteria for Accrediting Engineering Programs.
5.
EUR-ACE Framework Standards. (2023). European Network for Accreditation of
6.
CDIO Initiative. (2022). CDIO Syllabus 2.1: A Statement of Goals for Engineering
7.
Juraev, A. (2021). Muhandislik ta’limida amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishning
didaktik asoslari. Toshkent: TDPU nashriyoti.
8.
Tadjibaeva, R. (2019). Oliy ta’limda kompetentlik yondashuvi asosida o‘qitish
metodikasi. Toshkent: Fan.
9.
Nazarov, S. (2020). Talabalarni raqamli texnologiyalar orqali o‘qitishda kompetentlikni
rivojlantirish. – "Ta’lim innovatsiyalari" jurnali, №2.
10.
Raximov, N. (2022). Muhandis-pedagoglar tayyorlashda metodik yondashuvlar. – "Kasb-
hunar ta’limi" jurnali, №3.
