ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
56
ISHLAB CHIQARISHDA ZARARSIZLIKNI TAHLIL QILISH
Turayeva Gulizahro
Guliston Davlat Universiteti o’qituvchisi
Tilovbekova Aziza
Tursunkulova Dilnura
Abdujabborova Sevinch
Guliston Davlat Universiteti talabalari
https://doi.org/10.5281/zenodo.15362086
ANNOTATSIYA
. Ishlab chiqarishdagi zararsizlikni tahlil qilish mavzusi ishlab chiqarish
jarayonlarida yo’qotishlarni kamaytirish, resurslardan samarali foydalanish va ishlab
chiqarish samaradorligini oshirishga qaratilgan ilmiy-uslubiy izlanishlarni o’z ichiga oladi.
Mazkur tahlil orqali ishlab chiqarishdagi turli omillar (xomashyo, mehnat, energiya, vaqt va
moliyaviy resurslar) samaradorlik darajasi baholanadi hamda yo’qotishlarga olib keluvchi
sabablar aniqlanadi.
KALIT SOʻZLAR:
Ishlab chiqarish samaradorligi,zararsizlik tahlili, resurslardan samarali
foydalanish, ishlab chiqarish yoʻqotishlari, sifat nazorati, tejamkorlik, sanoat iqtisodiyoti,
mehnat unumdorligi, yoʻqotishlarni oldini olish
KIRISH(İntroduction):
Bozor iqtisodiyoti sharoitida har bir korxonaning asosiy
maqsadi maksimal daromad olish bilan birga, ishlab chiqarish jarayonida zarar ko‘rmaslik va
moliyaviy barqarorlikni ta’minlashdan iboratdir. Buning uchun korxonalar o‘z faoliyatini
muntazam ravishda tahlil qilishi, xarajatlar va tushumlar o‘rtasidagi optimal nisbatni
aniqlashi zarur. Zararsizlik nuqtasini aniqlash va uni tahlil qilish ishlab chiqarish va moliyaviy
boshqaruvning muhim tarkibiy qismi hisoblanadi.
Zararsizlik tahlili — bu mahsulot ishlab chiqarish va sotish hajmi, tushum, xarajatlar va
foyda o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni o‘rganishga qaratilgan tahliliy jarayon bo‘lib, u korxonaga
qanday hajmdagi mahsulot ishlab chiqarilganda zarar ko‘rmay, o‘z xarajatlarini qoplash
imkoniyatini berishini aniqlashga xizmat qiladi. Ushbu tahlil natijalari asosida boshqaruv
qarorlari qabul qilinadi, rejalashtirish va narx belgilash siyosati shakllantiriladi hamda
investitsiya loyihalari samaradorligi baholanadi.Shuningdek, bu korxonaning daromadlari
xarajatlarni qoplaydigan nuqtani (zararsizlik nuqtasini) aniqlash usulidir. U ishlab chiqarish
hajmi, narxlar, o‘zgaruvchan va doimiy xarajatlar orasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushunish
imkonini beradi. Faraz qilaylik:
• Doimiy xarajatlar: 100 mln so‘m
• Bir dona mahsulot narxi: 50 000 so‘m
• Bir dona mahsulotga to‘g‘ri keladigan o‘zgaruvchan xarajat: 30 000 so‘m
Zararsizlik nuqtasi:
100 000 00050 000−30 000=5000 dona\frac{100\,000\,000}{50\,000 - 30\,000} =
5000 \text{ dona}50000−30000100000000=5000 dona
Demak, korxona zarar ko‘rmasligi uchun 5000 dona mahsulot ishlab chiqarib, sotishi
kerak. Ishlab chiqarishda zararsizlikni tahlil qilish zamonaviy iqtisodiy sharoitda korxonalar
uchun muhim ahamiyat kasb etib, raqobatbardoshlikni oshirish, moliyaviy tavakkalchiliklarni
kamaytirish va ishlab chiqarish samaradorligini ta’minlashda asosiy vosita bo‘lib xizmat
qiladi.Bugungi raqobatbardosh va tez o‘zgaruvchan iqtisodiy sharoitda har bir korxona o‘z
faoliyatining moliyaviy natijalarini aniq prognozlash, rentabellik darajasini baholash va
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
57
rivojlanish strategiyasini ishlab chiqishi kerak. Zararsizlik tahlili esa bu jarayonda asosiy
analitik vositalardan biri sifatida xizmat qiladi. U investitsiya loyihalarini tanlash, mahsulot
narxini belgilash, ishlab chiqarish hajmini optimallashtirish va tavakkalchiliklarni
kamaytirishga yordam beradi.
TAHLIL VA NATIJA
Ishlab chiqarishda zararsizlikni (ya’ni, rentabellik chegarasini) tahlil qilish —
korxonaning daromad va xarajatlar o’rtasidagi munosabatini o’rganish orqali foyda olish
uchun minimal ishlab chiqarish hajmini aniqlashdir. Bu tahlil quyidagilarga asoslanadi:Doimiy
xarajatlar: Ishlab chiqarish hajmidan qat’i nazar, o’zgarmaydigan xarajatlar (ijara, ma’muriy
xarajatlar va h.k.).O’zgaruvchi xarajatlar: Ishlab chiqarish hajmiga bog‘liq holda o‘zgaruvchi
xarajatlar (xomashyo, ish haqi va h.k.).Sof daromad: Mahsulot narxidan o‘zgaruvchi xarajatlar
chegirib tashlanganidan keyingi qoldiq.Zararsizlik nuqtasi (Break-even point) — jami tushum
jami xarajatlarga teng bo‘ladigan ishlab chiqarish hajmidir.
XULOSA
Ishlab chiqarishda zararsizlikni tahlil qilish — korxona moliyaviy barqarorligini
ta’minlash va samarali boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun muhim vosita hisoblanadi.
Zararsizlik nuqtasi - bu korxona na foyda, na zarar ko‘rmaydigan ishlab chiqarish va sotuv
hajmi nuqtasidir. Ya'ni, daromadlar aynan xarajatlarni qoplaydi.Zararsizlik nuqtasini aniqlash
orqali korxona qaysi ishlab chiqarish hajmida zarar ko‘rmasdan ishlashini, foyda olish uchun
esa qancha qo‘shimcha mahsulot ishlab chiqarishi kerakligini bilib oladi.Tahlil shuni
ko‘rsatadiki, doimiy xarajatlarni kamaytirish, o‘zgaruvchi xarajatlarni optimallashtirish va
mahsulot narxlarini to‘g‘ri belgilash orqali zararsizlik chegarasini pasaytirish va foydalilikni
oshirish mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
A.B.Muxametov. B.Matrasulov.G.Turayeva T.:Buxgalteriya hisobi darslik. Ziyo nashr.
2023.-347 b
2.
A.B.Muxametov. U.Chorshanboyev. G.Turayeva T.:Boshqaruv hisobi darslik. . Ziyo nashr.
2024.-169 b
3.
Zaripov, A. D., Avezov, A., & Saydullayeva, V. (2024). Investments and investment activity
statistics.
Экономика и социум
, (1 (116)), 641-644.
4.
Chorshanbayev, U., & Suvanqulova, Z. (2024). Texnologiyalarni qo'llash va xorijiy tillarni
мuкаммаl o'rgatish, ta'limda ustuvor islohotlar.
Central Asian Journal of Multidisciplinary
Research and Management Studies
,
1
(14), 126-128.
5.
Turayeva G. et al. Buxgalteriya hisobining usullari va tamoyillari //Наука и технология
в современном мире. – 2023. – Т. 2. – №. 14. – С. 53-55.
6.
Тураева, Г. К. (2024). Актуальность обеспечения стабильности производства зерна
в национальной экономике.
Экономика и социум
, (2-1 (117)), 1387-1394.
7.
Gulizahro T. The importance of developing the exchange mechanism and online trade in
the E-commerce system (in the example of grain trade) //Raqamli iqtisodiyot (Цифровая
экономика). – 2023. – №. 2. – С. 14-20.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
58
8.
Бекжанова, О., & Юсупалиходжаева, С. (2018). Этиологическая структура
кандидоза полости рта в республике Узбекистан. Стоматология, 1(3 (72)), 13-17.
9.
Hamidullaevna, Y. S., Esenovna, B. O., Turgunboevna, Y. N., & O'Gli, P. J. S. (2018). Study
of the adhesive properties of Candida strains in an in vitro test using erythrocytes as target
cells. European science review, (9-10-2), 219-222.
10.
Юсупалиходжаева, С., & Бекжанова, O. (2018). Изучение биомаркеров протеолиза–
антипротеолиза в развитии кандидозного стоматита полости рта. Журнал проблемы
биологии и медицины, (3 (102)), 114-117.
