ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
140
IQBOL MIRZO SHE’RIYATIDA OKKAZIONALIZMLARNING QO’LLANISHI
Yoqubboyeva Shoxista To’raxon qizi
Andijon davlat universiteti
Lingvistika mutaxassisligi 2-bosqich magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15385781
Annotatsiya:
ushbu maqolada O’zbekiston xalq shoiri Iqbol Mirzoning “Ko’zlaringga
termulsaydim” she’riy kitobida qo’llanilgan okkazionalizmlar semantik jihatdan tahlil
qilinadi. Ushbu birlik she’rning badiiy-estetik qiymatini oshiradi, o‘quvchini fikrlashga, his
qilishga va anglashga undaydi. Natijada, shoirning til bilan ijodiy muomalasi nafaqat uslubiy
yutuq, balki o‘zbek poetik tafakkurining yangi qirralarini ochib beruvchi muhim omil sifatida
e’tirof etiladi.
Kalit so’zlar:
kontekst, mualliflik neologizmlari, stilistik neologizmlar, individual
neologizmlar, individual til.
Vikipediya lug’atidagi izohga ko’ra “okkazionalizm” atamasi–lotincha “occasio” so’zidan
kelib chiqib o’zbek tilida - "tasodifiy" degan ma’noni anglatadi. Bu hodisa, asosan, yozuvchi
yoki shoirlar tomonidan tilda mavjud so'z yasash modellari asosida yaratiladigan va faqat
ma'lum bir kontekstda badiiy ifoda yoki til o'yinlarining leksik vositasi sifatida ishlatiladigan
individual mualliflik neologizmlardir” deb tavsiflangan. Odatda, okkasionalizmlar keng
tarqalmagan va tilning lugʻat tarkibiga kirmaydi.
Shuni ta’kidlash lozimki, lingvistik adabiyotlarda okkazionalizmning bir qancha belgilari
mavjud: mualliflik neologizmlari, stilistik neologizmlar, individual neologizmlar, she'riy yangi
shakllanishlar, nutqning yangi shakllari, kontekstual shakllanishlar va boshqalar. Tilshunos
O.S.Axmanova “Tilshunoslik atamalari lugʻati”da okkazional so’zlarni quyidagicha talqin etadi:
“Okkazional (soʻz, maʼno, ibora, tovush birikmasi, sintaktik shakllanishlar) - “noodatiy”,
umumfoydalanish uchun qabul qilinmagan, qoʻllanishga mos kelmaydigan, individual did
bilan tavsiflangan, foydalanishning o'ziga xos konteksti bilan shartlanganlardir”.
1
O. O.Selivanova esa okkasionalizm atamasini quyidagicha izohlaydi: “Okkasionalizmlar
muallifning individual tiliga urg‘u berib, uning nutqiga ekspressivlik, emotsional rang
bag’ishlaydi va ko‘pincha bunday okkazional so’zlar so‘z yasashning noan’anaviy modellari
bo‘yicha til me’yorlarini buzgan holda yaratiladilar”.
2
Okkazionallik hodisasi o’zbek tiliga ham xos bo’lgan nutq birligi hisoblanadi. Tilshunos
olimlar ushbu hodisaga turlicha yondashishgan: V.N. Xoxlachyovaning fikriga ko’ra, tilning
lug’at boyligidan o’rin olishga ulgurmagan “noqonuniy” so’zlar okkazional bo’lishi mumkin.
A.G. Likov esa bunday terminlarni quyidagicha ta’riflaydi: “O’zida tasodifiylik, bir marta
qo’llanishlik kabi xususiyatlarni mujassam etgan nutq birliklaridir”.
3
O’zbekiston xalq shoiri Iqbol Mirzo ijodida ham muallif tomonidan ijodiy maqsadda
yaratilgan, adabiy tilda mavjud bo‘lmagan yoki kam ishlatiladigan, yangi ma’nodagi so‘zlar,
ya’ni okkazionalizmlarni ko’plab uchratishimiz mumkin. Ular she’riy misralarda ko‘pincha
1
Aхманова О. С. Словары лингвистических терминов. – Mосква. 2007. -C.78.
2
Селиванова О. Лингвистическая енсиклопедия. Полтава, 2010. –
C. 159.
3
Лыков А.Г. Можно ли окказиональное слово называть неологизмом // Русский язык в школе. – Москва,1972. –
85-89.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
141
badiiy tasvir vositasi sifatida qo‘llangan. Quyida she’riy misralarda qo’llangan
okkazionalizmlarni ko’rib chiqamiz:
Osmon chamanidan
yulduzgul
tering,
Qalbingiz samoviy quvonchga to’lsin. (18).
"Yulduzgul"
so‘zi ikki komponentdan tashkil topgan: yulduz va gul. Lug‘aviy birikma
sifatida "yulduzgul" umumadabiy til lug‘atlarida mavjud emas. She’riy kontekstda obrazli
tarzda qo’llangan bo’lib, yulduz kabi porlaydigan osmon go‘zalligini ifodalovchi gul
ma’nolarini anglatish uchun xizmat qilgan. Bu so‘z badiiy ta’sirni kuchaytirish, poetik obraz
yaratish uchun yaratilgan. Demak, "yulduzgul" — bu Iqbol Mirzo tomonidan san’atkorona
maqsadda yaratilgan okkazional birlik.
Mushtga ilashmaydigan
do’stnusxalardan
o’ch ololmay,
Devordek ko’krak qafasidan
Alamini olayotgan oddiy mushtumga
Gup-gup…gup-gup… (27)
Misralarda ajratib ko’rsatilgan
"do‘stnusxa"
so’zi okkazional birlik, ya’ni Iqbol Mirzo
tomonidan san’atkorona maqsadda yaratilgan yangi so‘z hisoblanadi. So‘z ikki komponentdan
tashkil topgan: "do‘st" va "nusxa". "Nusxa" — aslida "ko‘chirma", "namuna", "nusxadagi
ko‘rinish" degan ma’nolarga ega. Biroq "do‘stnusxa" shaklida bu so‘z adabiy tilda mavjud
emas. Bu so’z Iqbol Mirzo tomonidan badiiy obraz yaratish maqsadida yaratilgan. U do‘stlikni
yoki do‘stni yangicha, poetik bir tasvir bilan ifodalash uchun ishlatgan.
Axir “Sevaman” deb chekkan-ku yohu
Har
sevgifurush
qadimdan-qadim.
Nurdek sof bo’lsa-da mendagi tuyg’u,
Ammo sevaman deb ayta olmadim (33)
"Sevgifurush"
so‘zi ham okkazional birlik hisoblanadi. "Sevgi" — tuyg‘u, yaqinlik,
muhabbat. "Furush" — forsiy kelib chiqishga ega bo‘lib, “sotuvchi” degan ma’noni bildiradi
(masalan: gulfurush — gul sotuvchi, dorufurush — dori sotuvchi). "Sevgifurush" — “sevgi
sotuvchi”, ya’ni sevgini tijoratga aylantirgan, uni chin yurakdan emas, balki foyda yoki
manfaat uchun taklif qiluvchi shaxsni ifodalovchi obraz. Bu okkazionalizm muallif tomonidan
soxta sevgi, yuzaki muhabbat yoki uni tijorat vositasiga aylantirish g‘oyasini ifodalash uchun
yaratilgan kuchli badiiy vositadir.
Buni g’animga ham ko’rmasman ravo,
Dushmanim holiga achingim kelmas.
Bu ham
qorakasal,
bu ham bedavo,
Ammo,ming afsuski, muhabbat emas. (9)
Ajratib ko’rsatilgan so’zga ham okkazional birlik sifatida qaraladi. "Qora" — bu ma’lum
bir rangni anglatadi, ya’ni qora, qorong‘u rang. "Kasal" — bu so‘z odatda sog‘liqni yo‘qotish,
kasallik, og‘riq holatini bildiradi. Biroq, "qorakasal" so‘zi o‘zida bu ikki so‘zni birlashtirgan
holda yangi bir ma’no hosil qiladi. "Qorakasal" qorong‘u, qorishma rangdagi kasallik yoki
og‘riq holatini ifodalash uchun ishlatilgan. Bu bilan qorong‘u kayfiyat yoki insonning ichki
og‘irligi ko‘rsatiladi. Bu so‘z kasallik, qayg‘u, o‘zgarmas holatni ifodalash uchun yaratilgan.
"Qorakasal" okkazionalizmi yangi badiiy tasvir yaratish uchun ishlatilgan. Qora va kasal
so‘zlarining birlashishi orqali yomon holat, og‘ir ruhiy holat tasvirlanadi.
Shoirgarchilik
ni tushunging kelmas,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
142
Qadimda, ehtimol, sevgandirman, bas!
Asiring bo’lganman, mahbusing emas,
Senga nima kerak, ayt, nima kerak? (75)
Ajratib ko’rsatilgan so’z ham okkazionalizm hisoblanadi. "Shoir" — bu so‘z she’r
yozuvchi, ijodkor ma’nosini anglatadi. "Garchilik" — bu so‘z "garchi" qo‘shimchasidan kelib
chiqqan bo‘lib, ba'zi holatlarni yoki fazilatlarni ta’riflash uchun ishlatiladi. Odatda, "garchi"
so‘zi qarama-qarshilikni yoki noaniqlikni ifodalaydi, lekin bu yerda "garchilik" so‘zi badiiy
tarzda shoirdan foydalanish yoki shoirlik faoliyatini bildiradi. "Shoirgarchilik" so‘z birikmasi
shoirdan bo‘lish, she’riy faoliyat, shoirlik san'atini ifodalovchi yangi badiiy birlikdir. Bu so‘z
birikmasi she’riyat yoki shoirdan chiqish jarayonini, uning ijodiy faoliyatini, shoir bo‘lishni
anglatadi.
Afg’on degan muhr bosilgan qachon,
Qaydasan mardumning o’gay onasi?
Nahotki bu zamin mashq uchun maydon,
Yangi qurollarning
sinovxonasi?
(119)
"Sinovxona" so’zi ham okkazionalizm hisoblanadi. "Sinov" — bu so‘z imtihon, tekshiruv,
hayotiy tajriba ma’nolarini bildiradi. Ko‘pincha hayotning og‘ir damlari, sabr va chidam bilan
bog‘liq holatlarda ishlatiladi."Xona" — bu so‘z joy, makon, xona degan ma’noni anglatadi.
"Sinovxona" — bu birikma sinovlar bo‘lib o‘tadigan joyni ifodalaydi. Ya’ni, bu hayotiy sinovlar,
og‘irliklar, sabr va bardosh talab qiladigan holatlarning markazi, maydonini ifodalash uchun
qo’llanilgan. "Sinovxona" — bu okkazional birlik bo’lib, unda hayotiy sinovlar joylashgan
makon metaforik tarzda ifodalanadi.
Xulosa qilib aytganda, Iqbol Mirzo she’riyatida qo‘llanilgan okkazionalizmlar shoirning
badiiy tafakkuri, poetik dunyoqarashi va lingvistik mahoratini yaqqol namoyon etadi. U o‘z
ijodida mavjud til birliklariga yangicha shakl va mazmun berish orqali betakror obrazlar
yaratadi. Ayniqsa, leksik, morfologik, sintaktik, semantik va stilistik darajadagi okkazional
birliklar orqali so‘zga estetik jilo, obrazli teranlik va ichki musiqiylik bag‘ishlanadi. Shoir
tomonidan yaratilgan okkazionalizmlar o‘zbek adabiy tilining imkoniyatlarini kengaytiradi,
tilning ekspressivlik va poetik ifodalilik darajasini oshiradi. Ular orqali shoir zamonaviy inson
dunyoqarashi, kechinmalari, ijtimoiy hayotdagi ziddiyatlar hamda ruhiy holatlarni o‘zgacha
badiiy vosita bilan yetkazadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Aхманова О. С. Словары лингвистических терминов. – Mосква. 2007. -C.78.
2.
Селиванова О. Лингвистическая енсиклопедия. Полтава, 2010. – C. 159.
3.
Mirzaevna, A. S., Bakhtiyorovna, A. G., & Abdukarimovna, T. M. (2019). Challenges in
teaching English language learners. Вестник науки и образования, (19-3 (73)), 34-36.
4.
Iqbol Mirzo. Ko’zlaringga termulsaydim. – Toshkent: Sharq. 2020.
5.
Anarjanovna, N. M. (2021). Technology of formation of integrated reading competence
in English. Academicia: An International Multidisciplinary Research Journal, 11(3), 666-672.
