ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
111
AYOL OBRAZLARIDA XAT MOTIVINING IFODASI VA HISSIY YONDASHUV
Boltayeva Iroda
Ajiniyoz nomidagi Nukus davlat pedagogka instituti
Turkiy tillar fakulteti o‘zbek tili va adabiyoti yo‘nalishi 2-kurs talabasi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15379571
Annotatsiya:
Mazkur maqolada adabiy asarlarda ayol obrazlarining xat orqali ifoda
etilgan hissiyotlari, ichki kechinmalari va psixologik holatlari tahlil qilinadi. Xat motivining ayol
ruhiyatini ochishdagi badiiy-funksional roli, jamiyatga, muhabbatga, oilaga bo‘lgan
munosabatlar bilan bog‘liq jihatlari o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
xat motivi, ayol obrazlari, hissiy yondashuv, badiiy psixologizm, adabiy
tahlil, xotin-qizlar kechinmasi, muallif pozitsiyasi.
Adabiy matnda ayol obrazlari ko‘pincha nafislik, fidoyilik, ichki kuch va murakkab hissiy
holatlar orqali aks ettiriladi. Ayniqsa, xat shaklida ifodalangan matnlar – ayol obrazining ichki
monologi, o‘ylari va kechinmalarini ifodalashda noyob badiiy vositadir. Bunday xatlar nafaqat
syujetni rivojlantiradi, balki obrazni chuqur psixologik nuqtai nazardan ochib beradi. Ushbu
maqolada turli adabiy manbalar asosida xat motivining ayol obrazlariga xos funksiyalari va
estetik qiymati yoritiladi. Xat motivi tarix davomida san'atning turli shakllarida muhim
xususiyat bo'lib, aloqa, o'ziga xoslik va shaxsiy ifodani ifodalaydi. Ayol tasvirlari sohasida xat
motivi ko'pincha ayollik, kuch va murakkablik g'oyalarini etkazish uchun ishlatilgan. Ayol
tasvirlarida xat motivini ko'p ifodalash usullaridan biri xattotlikdan yuklash. Xattotlik o'zining
jo'shqin va murakkab chiziqlari bilan nafislik va nafosat hissini, ko'pincha ayollik bilan bog'liq
bo'lgan xususiyatlarni uyg'otishi mumkin. Ayol tasvirlarida xattotlikdan yuklanish ayolning
go'zalligi va murakkabligini ramziy qilishi, ayollar o'ziga xosligi va murakkab qatlamlarini
ta'minlashi mumkin. Ayol obrazlarida xat ko‘pincha: Yurakdan chiqqan izhor; Qayg‘u, xafalik,
umidsizlik; Sevgi va fidoyilik, Jamiyat yoki erkak obraziga murojaat sifatida aks etadi. Misol:
“Evgeniy Onegin” (A.S. Pushkin) – Tatyana Oneginga yozgan xatida o‘z his-tuyg‘ularini ochiq
bayon etadi. Bu xat orqali uning jiddiy, samimiy va jur’atli ayol sifatidagi obrazi shakllanadi.
“O‘tkan kunlar” (A. Qodiriy) – Kumushning Otabekka yozgan xati uning ayol sifatidagi sadoqati,
ichki iztiroblari va jamiyatda o‘z o‘rnini anglagan holdagi chuqur hissiyotlarini aks ettiradi.
Xattotlikdan tashqari, xat motivi ham yozma matn orqali ayol tasvirlariga tez-tez kiritiladi.
She'r, nasr yoki shaxsiy xabarlar shaklida bo'ladimi, yozma matn ayol tasviriga chuqurlik va
ma'no qo'shishi mumkin.
So'zlar tomoshabinlar bilan shaxsiy darajada aks-sado beradigan his-tuyg'ularni, fikrlarni
va tajribalarni etkazish kuchiga ega bo'lib, ularga tasvir bilan chuqur bog'lanish imkonini
beradi. Bundan tashqari, ayol tasvirlarida xat motividan foydalanish ayollar uchun
imkoniyatlar va o'zini namoyon qilish shakli bo'lishi mumkin. San'at asarlariga xatlar va
so'zlarni qo'shib, ayol rassomlar an'anaviy gender va o'ziga xoslik tushunchalariga qarshi
chiqib, o'zlarining ovozlari va istiqbollarini tasdiqlashlari mumkin. Xat motivi ayollarga o'z
hikoyalarini qayta tiklash va erkaklar hukmronlik qiladigan dunyoda o'z vakolatlarini
tasdiqlash uchun vosita bo'lib xizmat qilishi mumkin. Bundan tashqari, ayol tasvirlaridagi xat
motivi ham jamiyatning umidlari va stereotiplariga qarshilik ko'rsatish shakli bo'lishi mumkin.
An'anaviy gender rollari va vakilliklarini buzib, ayol rassomlar status-kvoga qarshi chiqishlari
va gender tengligi va san'atdagi vakillikni himoya qilishlari mumkin. Xat motivi bo'ysunmasli
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
112
va isyonning ramzi bo'lib xizmat qilishi mumkin, bu ayollarning mahsulotga qarshi kuchi va
tezligini ta'kidlaydi. Ayol tasvirlaridagi xat motivi ayol o'ziga xosligi va tajribasining
murakkabligini o'rganish vositasi bo'lib xizmat qilishi mumkin. Xatlar va so'zlar ayollarning
hayotiy haqiqatlari haqida gapiradigan turli xil his-tuyg'ular, fikrlar va tajribalarni etkazishi
mumkin. Xat motividan foydalanish orqali ayol rassomlar sevgi, yo'qotish, chidamlilik va
imkoniyatlarni kengaytirish mavzularini o'rganishlari mumkin, bu esa tomoshabinlarga ayollar
hayotining ko'p qirrali mohiyatini chuqurroq tushunish imkonini beradi. Ayol obrazining yurak
ovozi. Hissiy yondashuv quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
Ayolning ijtimoiy-psixologik bosim ostidagi ichki holati;
Uning muhabbatdagi iztirobi, umid va qo‘rquvi;
O‘zini tushuntirish, ifoda etish, ba’zida esa jim bo‘lgan haqiqatni aytish ehtiyoji.
She’riyatda:
Zulfiya she’rlarida ayol ruhiyatidagi sog‘inch, kutish, sadoqat ifodasi xat shaklida beriladi.
Rasul Rizo, Erkin Vohidov kabi shoirlar asarlarida ayol obrazining nozik psixologiyasi
xatlar vositasida ochiladi.
Ayol tasvirlaridagi xat motivi ham hikoya va muloqot shakli bo'lishi mumkin. Xatlar va
so'zlar xabarlar va hikoyalarni etkazish uchun ishlatilganidek, ayol tasvirlaridagi xat motivi
ham hikoyalar aytib berishi va ayollarning tajribalari haqida suhbatlarga sabab bo'lishi
mumkin. Xatlar va matnlardan foydalanish orqali ayol rassomlar tomoshabinlarni tasvir bilan
chuqurroq shug'ullanishga taklif qilishlari mumkin, bu ularni o'z shaxsiyatlari va tajribalari
haqida fikr yuritishga undaydi. Bundan tashqari, ayol tasvirlaridagi motivi bayram va vakolat
sifatida xizmat qilishi mumkin. Xatlar va so'zlar orqali ayollarning go'zalligi va kuchini ta'kidlab,
ayol rassomlar tomoshabinlarni ko'tarishi va ilhomlantirishi, ularning o'z shaxsiyatlari va
ovozlarini qabul qilishi mumkin. Xat motivi ayollarning kuchi va hissaligini eslatib, hujjat san'at
va jamiyatga qo'shimchasini sharaflashi mumkin. Zamonaviy adabiyotda xat endilikda elektron
maktub, telefon xabari ko‘rinishiga o‘tgani holda, ayol obrazlarining ichki ruhiyatini tasvirlash
vazifasini saqlab qolgan. Ayollarning ovozi ko‘proq ichki qarama-qarshiliklar, ijtimoiy o‘rni,
sevgi va oiladagi hissiy holatlar atrofida shakllanadi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ayol obrazlarida xat motivining ifodasi badiiy tasvirning
kuchli va serqirra shaklidir. Xattotlik, yozma matn va hikoyalar orqali ayol rassomlar ayollik,
kuch va murakkablik g'oyalarini etkazishi, an'anaviy gender me'yorlariga qarshi chiqishlari va
san'atda ayollarning ko'proq vakilligi va imkoniyatlarini kengaytirishni targ'ib qilishlari
mumkin. Xat motivi ayol rassomlar uchun o'z ovozlarini tasdiqlash, hikoyalarini qayta tiklash
va ayollar tajribasining go'zalligi va xilma-xilligini nishonlash uchun vosita bo'lib xizmat qiladi.
Xat motivi va ayol tasvirining kesishishini o‘rganishda davom etar ekanmiz, biz ayollar o‘ziga
xosligi va hikoyalarining boyligi va murakkabligini chuqurroq tushunamiz. Xat motivi
adabiyotda ayol obrazining yurak dardi, ichki monologi va hissiy kuchini ochuvchi noyob
vositadir. Bu motiv orqali ayolning ruhiy olami, jamiyatdagi o‘rni, insoniy his-tuyg‘ulari keng va
ta’sirchan ifoda etiladi. O‘zbek va rus adabiyotlarida ayol tomonidan yozilgan xatlar nafaqat
syujet vositasi, balki insoniy haqiqatni yorituvchi estetik kuch sifatida qaraladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodiriy A.
O‘tkan kunlar
. Toshkent: G‘. G‘ulom NMIU, 2019.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
113
2.
Pushkin A.S.
Evgeniy Onegin
. Moskva, 2012.
3.
Tolstoy L.N.
Anna Karenina
. Moskva: Eksmo, 2011.
4.
Zulfiya.
Tanlangan asarlar
. Toshkent: Adabiyot va san’at, 2000.
5.
Erkin Vohidov.
Muhabbat maktublari
. Toshkent, 2003.
6.
Karimov B.
Adabiyotshunoslikka kirish
. Toshkent, 2020.
7.
Lotman Yu.M.
Adabiy matn va madaniyat
. Sankt-Peterburg, 1992.
8.
Eshonqulov A.
Psixologik adabiyotshunoslik asoslari
. Toshkent, 2021.
