ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
143
MUQIMIY SATIRALARIDA VOQELIK TA’SIRLARI
Muhitdinova Muhlisa Sadriddinovna
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
O’zbek tili va adabiyoti kafedrasi katta o’qituvchisi
Xolmirzayeva Aziza Jumanazar qizi
Toshkent Davlat Iqtisodiyot Universiteti
“Raqamli iqtisodiyot” fakulteti
3-bosqich talabasi
azizaholmirzaeva6@gmail.com. +998995380615
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178333
Annotatsiya:
Ushbu maqolada buyuk o‘zbek shoirlaridan biri bo’lgan Muhammad Aminxo’ja
Muqimiy hayoti va ijodidagi ijtimoiy-iqtisodiy hayot obrazlari tahlil qilinadi. Uning ayrim
asarlari ham tahlil qilinib, o‘sha davrda yashab o’tgan oddiy xalqning qiyinchiliklari ham tilga
olinadi.
Kalit so’zlar:
adabiyot, Muqimiy, satira, xalq, hokimiyat, ta’magirlik.
Adabiyot va iqtisodiyot o‘zaro bog‘liqdir, chunki adabiy asarlarda ko‘pincha jamiyatning
iqtisodiy tomonlari, ularning odamlar hayotiga ta’siri aks etadi. Adabiyotda yashash uchun
kurash, ijtimoiy tengsizlik, globallashuvning ta'siri, texnologiyadagi o'zgarishlar va iqtisodiy
inqirozlar kabi mavzular bo'lishi mumkin. Mualliflar iqtisodiy voqelikni aks ettirish va
murakkab masalalar bo‘yicha o‘quvchilarda emotsional munosabat va tushuncha uyg‘otish
uchun simvolizm, syujet chiziqlari va personajlar kabi adabiy vositalardan foydalanadilar.
Shunday qilib, adabiyot jamiyatga iqtisodiy muammolarni va ularni hal qilish yo'llarini
toppish va tushunishga yordam beradi. 19—20-asrlar oʻzbek mumtoz adabiyotiga chuqurroq
nazar solarekanmiz, Qoʻqon adabiy muhiti alohida oʻrin tutganiga amin boʻlamiz. Albatta, bu
davrni Amiriy, Maxmur, Fazliy, Gulxaniy, Nodirabegim, Uvaysiy, Muxiy Xo‘kandiy, Muqimiy,
Zavkiy, Furqat, Xaziniy, Isoxon Ibrat kabi ijodkorlar ijodisiz tasavvur qilish qiyin. Bunday
adiblar merosini o‘rganish, ularni keng targ‘ib qilish ma’naviyatimizni yanada yuksaltirishga
xizmat qiladi.
Muhаmmаd Aminxo’jа Muqimiy (1850-1903)-o’zbek аdаbiyotining noyob vа tа’sirchan
vakillаridan biri hisoblаnаdi. Muqimiy o’zining аsаrlаrida fаqаtginа badiiy talqin yaratish
bilan cheklanib qolmay, balki iqtisodiy qarashlar va davlat boshqaruvi haqida o’z fikrlarini
bildirgan. Shuningdek, buyuk adibimiz ma’naviy jihatdan boy kishilardan edi. Muqimiy
asarlarini o’rganish asosida bu davrdа mamlаkаtdаgi iqtisodiy vаziyаtni kuzatish va tahlil
qilish mumkin. Asarlarni o'rganish asosida bugungi kunda ham qo'llanilishi mumkin bo'lgan
iqtisodiy jihatlarni ko'rish mumkin. Bundan tashqari, Muqimiy o‘z asarlarida rahbarlarning
shaxsiyatini, xalq ulardan talab qiladigan muhim omillarni tilga olgan. Bu davr og‘ir
kechganiga qaramay, Muqimiy o‘z asarlarida mamlakatning ma’muriy-boshqaruv tizimini,
soliq tizimini qo‘rqmasdan tanqid qila oldi. Bundan tashqari, asarlardan mamlakatning
geografik joylashuvi va hududlarning ijtimoiy holatini o‘rganishda foydalanish mumkin.
Asarlarda aholi turmush darajasi ham qayd etilgan.
Muqimiy lirikasi janr xilma-xilligi – g‘azal, ruboiy, muxammas va boshqalar bilan ajralib
turadi. Har qanday janrdagi har bir she’r yorqin badiiy fazilatlari bilan ajralib turadi. Xuddi
shunday Muqimiy asarlari ham soddaligi, samimiyligi, rang-barang tasviri bilan ajralib
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
144
turadigan mumtoz adabiyotimiz xazinasiga kiradi. Ammo o'zidan oldingilaridan farqli o'laroq,
Muqimiy o'zining lirikasini ijtimoiy jihatdan keskinlashtirdi, ularni jamiyat illatlarining o'tkir
motivlari bilan to'ldirdi.
Muqimiyning ijtimoiy keskinlik bilan ajralib turadigan va ijodkorning demokratik
dunyoqarashini aks ettiruvchi satirasi o‘zbek adabiyoti tarixida katta iz qoldirdi. Uning
satirasi dolzarb va aniq manzilga ega. U hokimiyat tepasida turganlarning tamagirligi,
ochko‘zligi va xudbinligini, hiyla-nayrang, pul o‘g‘irlash, ijtimoiy mavqeini suiiste’mol qilish va
poraxo‘rlik bilan bo‘yalgan byurokratiyani qoralaydi va masxara qiladi. Undan nafratlangan
mahalliy va qirol amaldorlari, ijtimoiy va ma'naviy illatlarning "qo'riqchilari" ko'pincha
Muqimiy kinoyasi olovi ostida qolishgan.
Muqimiy satirik asarlarini nafaqat g‘azal, balki murabba va muxammas shaklida ham
yaratgan, bu o‘sha davr uchun yangilik bo‘lgan. She’riyatda satira mavzusini ancha
kengaytirgan Muqimiy xalq tiliga yaqin tildan foydalangan, she’riy nutqqa kundalik va ijtimoiy
(jumladan, o‘zbek jamiyati uchun yangi) tushunchalarni bildiruvchi so‘zlarni kiritgan.
Muqimiy satirasi uchun jonlilik, tishlab istehzo, zaharli istehzo bilan ajralib turadi. Bu jihatdan
uning ijodi shaharliklar folkloriga yaqin. Muqimiygacha boʻlgan oʻzbek sheʼriyatida ba’zi-
ba’zida baxil hukmdorlar yoki mutaassib avliyolarni qoralovchi satirik asarlar boʻlgan;
she'rdagi qayg'uli mulohaza o'z ona yurtidagi ofatlarga tegishli. Qo‘qonda, ijodida fuqarolik
motivlari yaqqol eshitilgan shoirlar Mashrab, Gulxoniy, Maxmur bo‘lgan. Muqimiyning xizmati
shundaki, u she’riy satiraning mavzu va shakllari boyligini ancha kengaytirib, dadil
umumlashmalarga ko‘tarilgan. Uning satirik asarlarida mehnatkashlar o'zlarining norozilik
tuyg'ularini, pulli kishi hokimiyatga ega bo'lgan ijtimoiy illatlarga qarshi norozilik tuyg'ularini
mujassam etganini ko'rdilar. Shoirning eng muhim satirik asarlari ana shu "foyda ritsarlari"ga
bag'ishlangan. Bunga 90-yillarning boshida o'zining firibgarlik hiylalari bilan mashhur bo'lgan
haqiqiy biznesmen "Viktor Boy"ning hiyla-nayranglari haqida “Voqiai Viktor” satirasi
yozilgan.
Berib oqcha Viktorga o’n yeti ming,
O’tar qon bilan ichlaridan yiring.
Qilib maxfi eldin pulin qistag’ay:
-Sango manda jon oshnosi,-d-gay
Shoir ushbu satirada minglab nochor insonlardan qarzga olingan pullarni qaytarib bermagan
Hodi Xo’ja haqida gapirib bergan. Bu bilan o’zi hayotda ko’rgan ochko’z amaldorlarni
qo’rqmasdan qoralagan. Bu satiraning yozilishiga sabab bo’lgan firibgar shaxs o’zi kim
bo’lgan? Bu haqda “Zapiski Vostochnogo otdeleniya imperatorskogo Russkogo
Arxeologicheskogo obshestva” to‘plamining 1894-yildagi IX tomidagi so‘z boshida
quyidagicha ma’lumot uchraydi: “1891-yilning iyul oyida men (N. Ostruomov – Q. P.)Qo‘qonda
edim. O‘sha yerlik qozi bilan tanishib qolib, pochta stansiyasidan uning uyiga bordim.
Kechqurun mehmondo‘st qozi o‘z uyiga uchta hofizni taklif etdi... Hofizlar bir qancha ashulalar
aytishdi. Bular orasida Xudoyorxon haqidagi hamda “Bekturboy” ashulasining tekstini
topishga muyassar bo‘ldim. “Bekturboy” ashulasining qahramoni (Bektur Dimitrievich
Axmatov) og‘a-ini Kamenskiylarning Qo‘qondagi kontorasi bosh boshqaruvchisi edi...
Axmatov kontoraga tegishli pullarni yig‘a boshlaydi: ularning bir qismini o‘zi olib qoladi, mol-
mulkini esa boshqa kishi nomiga o‘tkazadi. Bekturning muomalada yuz ming so‘mlab puli
bo‘lib, u Farg‘ona savdogarlari, Buxoro yahudiylari va afg‘onlar bilan savdo-sotiq qilar edi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
145
Shunday qilib, 1889-yilning oktyabriga kelib kontoradagi pullar 207 ming so‘mga kamayib
ketadi. Axmatovga qarshi formal da’vo qo‘zg‘atildi. Shundan keyin mahalliy boylar undan o‘z
pullarini talab qila boshladilar...”
Mehnatkashlar orasida ulg‘aygan, Sharq she’riyati klassiklari vasiyat qilgan yuksak axloqiy
g‘oyalar asosida tarbiyalangan Muqimiy qaysi sohada namoyon bo‘lmasin, yolg‘on,
ikkiyuzlamachilik bilan hamisha murosasiz edi. Muqimiy satiralarda o‘z qahramonlarini
nafaqat tipik ekspluatator, balki tuban illatlarga ega, vijdonsiz, buzuq, axloqiy tamoyillari yo‘q
odamlar sifatida ham tasvirlaydi.
Muqimiy hokimiyat tepasida turib, uyalmasdan xalqni talon-taroj qilganlardan nafratlanardi.
Uning keng ommabop she’rlari ana shunday odamlarni fosh qilishga, butun boshqaruv
tizimining illatlarini ochib berishga bag‘ishlangan: “Tanobchilar”, “Saylov”, “Mingboshi”, va
boshqalar.
Unga tushunarli edi: hokimiyat har doim boylar tomonida. Haqiqiy epizodga asoslangan
bo‘lishi mumkin bo‘lgan “Voqiai ko’r Ashurboy Hoji” masnaviyini u umidsiz satrlar bilan
yakunlaydi:
Haqorat qilingan kishilar qolib,
Topib boy so’zi bunda zo’r e’tibor.
Qachon kambag’allarning so’zi o’tar,
Agar bo’lsa aqchang, so’zing zulfiqor.
Ushbu misralardan ko’rinib turibdiki, Muqimiy yashagan davrlarda oddiy ishchilarga boy
amaldorlar tuhmat qilishganda ham puli borlar yutib bechora kambag’allarni hech kim
eshitmagan.
Muqimiy o‘zbek xalqi tarixidagi burilish pallasida o‘zbek she’riyati uchun yangi – shu
paytgacha voqelikdan yiroq, saroy-feodal an’analar, diniy mafkura doirasida cheklanib qolgan
– yangi ufqlarni ochib, uni shu yo‘lga yo‘naltirganlardan biri edi. Mehnatkash xalq
manfaatlariga xizmat qilish, uning ideallarini ifodalash. Muqimiy kinoyasida hokimiyatning
o‘zboshimchaligi, boylarning zulmi qoralangan, ijtimoiy norozilik g‘oyalari shakllanishiga
xolisona hissa qo‘shgan. Uning lirikasi oʻzbek sheʼriyatining oltin fondiga kirib, koʻp asrlik xalq
ogʻzaki ijodi va mumtoz ijodining eng yaxshi yodgorliklari yonida turgan.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, buyuk adibimiz Muqimiy o’z asarlarida o’zi yashab o’tgan
davrning qiyinchiliiklarini, boy amaldorlarning qilmishlari haqida ma’lumot bera olgan.
Shunningdek, u o’z davrida adolatparvarlardan biri bo’lib, jamiyatdagi turli illatlarni har doim
tanqid qilib kelgan va bundan hech ham qo’rqmagan. Uning uchun birinchi o’rinda oddiy
xalqning hayoti va farovonligi turgan.
References:
1.
М. Горький/Мукими Фуркат. Избранные произведения
2.
Q. Pardayev/Muqimiy lirik asarlarining matniy-qiyosiy tahlili
