ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
123
PROFILAKTIKA INSPEKTORINING HUQUQBUZARLIKLAR
PROFILAKTIKASIDA MEHNAT MUNOSABATLARI ORGANLARI BILAN
HAMKORLIGINING TASHKIL ETISH VA MUVOFIQLASHTIRISH
To’raboyev Bekzod Xayrullo O’g’li
320 – guruh kursanti
B.Tillaxodjayev
“HPF”kafedrasi Katta
O’qituvchisi Podpolkovnik
https://doi.org/10.5281/zenodo.11171023
Annatatsiya:
Jaxon tajribasida xamda dunyoning bozor iktisodiyoti asosida rivojlangan
yetakchi mamlakatlarining milliy konunchilik tizimida meҳnat qilish xukuklarini amalga
oshirish va ximoyalashning samarali usul xamda yillar davomida sinovdan o‘ttan vositalari
o‘zining ҳuquqiy ifodasini topgan. Ularni o‘rganish xamda bu soxadagi milliy
konunchiligimizning yanada takomillashtirilishida ularning ijobiy xususiyatlaridan unumli
foydalanish fakatgina fukarolarimizning meҳnat qilish xukuklarini kafolatlash xamda ularni
muxofaza qilishda emas, ayni paytda davlatimiz va jamiyatimizning iktisodiy manfaatlarini
ta’minlash borasida xam muxim ҳuquqiy axamiyatga ega. Shunday qilib, meҳnat xukukining
axamiyati kuyidagilarda namoyon buladi: xodimlarni ijtimoiy-ҳuquqiy muxofazalash;
fukarolarning meҳnat faoliyatlari uchun normal shart-sharoitlarni yaratish; ish
beruvchilarning qonuniy huquq va manfaatlarini ximoyalash; ijtimoiy meҳnat
munosabatlarida xodimlar, ish beruvchilar va davlatning o‘zaro manfaatlarini
muvofiklashtirish
Kalit so’zlar
: Profilaktika, mexnat organi , qonunuiylik, jamoatchilik, jamoat tartibi, Politsiya
xamkorik shakillari, xukuk-tartibot , mulkchilik.
Xar davlatning jamoat tartibi va xafsizligini taminlash tizimi boshka mamlakatlarnikidan
muayyan xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu borada o‘ziga xos tajriba Rossiya
Federatsiyasida tuplangan. Mamlakat Konstitutsiyasining 72-moddasiga muvofik, konuniylik,
xukuk-tartibot, jamoat xafsizligini ta’minlash, shuningdek jinoyatlarni oldini olish Rossiya
Federatsiyasi va sub’ektlarining birgalikdagi boshkaruvida amalga oshiriladi. Ijroiya
xokimyatida raxbarlikni amalga oshirish asosida Prezident va xukumat konuniylik,
fukarolarning xukuk va erkinliklarini ta’minlash, mulkchilik va jamoat tartibini kuriklash
bo‘yicha tashkiliy boshkaruv chora-tadbirlarini amalga oshiradi, shuningdek jinoiy-ҳuquqiy
siyosatning asosiy yunalishlari resuslarini belgilaydi.
Rossiya Federatsiyasiyasining “Politsiya to‘g‘risidagi“gi 2011 yil 7 fevralь kunida kabul
kilingan qonunda belgilanganidek, politsiya ijroiya xokimyati federal organlarning ichki ishlar
soxasidagi yagona markazlashgan tizimi tarkibiy kismi xisoblanadi, faoliyatining asosiy
yunalishlari kuyidagilardan iborat: shaxe, jamiyat va davlatni xukukka xilof tajovo‘zlardan
ximoya kilgan xolda jinoyat va ҳuquqbuzarliklarni oldini olish va fosh etish jinoyatlarni
aniklash va ochish jinoyat ishlari bo‘yicha surishtiruvni amalga oshirish kidiruvni amalga
oshirish ma’muriy ishlar bo‘yicha ishlarni yuritish va ma’muriy jazolarni ijro etish jamoat
joylarida xukuk-tartibotni ta’minlash kurol savdosi soxasidagi Rossiya Federatsiyasi
konunchiligiga rioya etilishi ustidan nazoratni amalga oshirish; mulk va ob’ektlarni kuriklash
jabrlanuvchilar, guvoxlar va jinoyatga oid sud ishi yurituvidagi boshka ishtirokchilari,
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
124
sudyalar prokurorlar, tergovchilar va ҳukukni muxofaza kiluchi va nazorat organlarining
boshka mansabdor shaxslar xamda kuriklanishi lozim bo‘lgan boshka shaxslarni davlat
ҳimoyasi bilan ta’minlash; ekspert-kriminalistik faoliyatni amalga oshirish Politsiya
faoliyatini samarali yulga kuyish maksadida, Rossiya Federatsiyasi Ichki ishlar vazirligi
tarkibida kirkdan ortik bosh boshkarma, departament, boshkarma va markazlar tashkil
etilgan. Ularning orasida jamoat tartibini muvofikdashtirishni ta’minlash bosh boshkarmasi,
yul xarakati xavfsizligini ta’minlash bosh boshkarmasi, yirik ҳalqaro ommaviy sport
tadbirlarida jamoat xavfsizligini ta’minlash boshkarmasi va ular tizimidagi tarbiyaviy
to‘zilmalar bevosita jamoat tartibini saklash va xavfsizligini ta’minlash vazifasini amalga
oshirsa, kolgan bosh boshkarma, departament, boshkarma va markazlar o‘ziga yuklatilgan
asosiy vazifalarni bajarish asnosida ma’lum bir vakt va darajada ushbu faoliyatda ishtirok
etadilar muofiqlashtirishni ta’minlash bosh boshkarmasi, yul xarakati xavfsizligini ta’minlash
bosh boshkarmasi, yirik ҳalqaro ommaviy sport tadbirlarida jamoat xavfsizligini ta’minlash
boshkarmasi va ular tizimidagi tarbiyaviy tuzilmalar bevosita jamoat tartibini saklash va
xavfsizligini ta’minlash vazifasini amalga oshirsa, kolgan bosh boshkarma, departament,
boshkarma va markazlar o‘ziga yuklatilgan asosiy vazifalarni bajarish asnosida ma’lum bir
vakt va darajada ushbu faoliyatda ishtirok etadilar.
Politsiya tizimi va funksiyalarining ushbu tartibda bulinishi xizmat va bulinmalar faoliyatini
samarali boshkarish xamda moddiy mablag‘, kuch va vositalarni tejash imkonini beradi.
Munitsipal politsiya mamlakatda boshlang‘ich xududiy bug‘in xisoblanib, o‘zida tarmok
tuzilishini aks ettiradi xamda bir tomondan ijroiya va farmoyish beruvchi maҳalliy o‘zini o‘zi
boshkarish organlari, boshka tomondan bevosita axoli bilan o‘zaro alokada bo‘ladi. Munitsipal
politsiya tarkibi, undagi bo‘linmalarni tashkil etish, kayta tashkil etish yoki tugatish, shaxsiy
tarkib mikdorini belgilash, moliyalashtirish masalalari federatsiya xukumatining olatiga
kiradi.
Yevropa mamlakatlari orasida ma’muriy xududlarda jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash
soxdsida yana bir o‘ziga xos tizim Germaniyada karor topgan. Germaniya davlat boshsaruvi
tizimida politsiya asosiy o‘rinlardan birini egallab, o‘z ichiga Federal IIV va O‘lkalar IIVlarini
kamrab oladi. Ulkalar IIVlari Federal IIVning kursatmalarini so‘zsiz bajaradi, Federal IIV esa
sub’ektlar vakolatiga kiradigan vazifalarga aralasha olmaydi. Mamlakatda jamoat tartibi va
xavfsizligini ta’minlash faoliyatini asosan ulkalarning politsiyalari amalga oshiradi.
Mamlakatda ҳuquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga oshiruvchi sub’ekt sifatida
meҳnat organlari tomonidan jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash tizimi
markazlashmagan bo‘lib, ulkalar xukuk- tartibot xizmatlari maxsus tartib bo‘yicha davlat
organlari dan farqlanadi.
53
Pravovoe regulirovanie deyatelьnosti organov vnutrennix del: Sb. normativnopravovыx aktov. — T.1 /
Otv. red. V.A. Vasilьev. - M., 2001. — S. 147-152.
54
Kozыrin A.N. Administrativnoe pravo zarubejnыx stran: uchebnoe posobie. - M., 1996.-S. 120.
Mamlakatda ҳuquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga oshiruvchi sub’ekt sifatida
bandlik va meҳnat organlari tomonidan jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash tizimi
markazlashmagan bo‘lib, o‘lkalar xukuk- tartibot xizmatlari maxsus tartib bo‘yicha davlat
organlari dan farklanadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
125
O‘lkalar politsiyalari tartibni saklash, kriminal, suvda tartibni saklash, safarbarlik,
konstitutsiyani kuriklash kabi politsiya idoralaridan tashkil topgan bo‘lib, ular ichida jamoat
tartibi va xavfsizligini ta’minlash bilan tartibni saklash politsiyasi shug‘ullanadi. Germaniyada
maxalliy xokimiyat organiga raxbarlik kiluvchi shaxs xududdagi politsiya tashkilotining xam
birinchi amaldori xisoblanadi. Binobarin, ayrim o‘lkalar politsiyalari butunlay yoki kisman
davlatga karasa, ba’zilari kommunal muassasalar xisoblanadi. Osiyoda ma’muriy xududlarda
jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash soxdsida o‘ziga xos tizimga ega davlatlardan biri bu
Yaponiya. Mamlakatda politsiya tashkil etilgan 1874 yildan 1947 yilga kadar butun bir
markazlashgan tizim shakllangan bulsa, urushdan keyin 1954 yilda kabul kilingan «Politsiya
xakida»gi konunga muvofik, davlat apparatida politsiya kuchlariga rakbarlik va umumiy
nazoratni amalga oshirish vazifasi tugridan tugri Bosh vazirga buysunuvchi Jamoat xavfsizligi
davlat komissiyasiga topshirilgan. Joylardagi Jamoat xavfsizligi prefektural komissiyalari esa
maxdlliy prefektura gubernatoriga buysunadi konunga muvofik, jamoat xavfsizligi davlat
komissiyasi o‘z funksiyalarini amalda politsiya bosh boshkarmasiga kursatmalar berish orkali
bajaradi. Yaponiya politsiyasining tashkiliy to‘zilishi va faoliyatida muayyan markazlashganlik
mavjud bo‘lib, Tokio politsiya boshkarmasi va boshka prefektural shtablar ustidan tegishli
jamoat xavfsizligi komissiyalari bilan birga, politsiya bosh boshkarmasi va maxdlliy politsiya
boshkarmalarining boshliklari rakbarlik va nazoratni amalga oshiradilarAmerika Kushma
Shtatlari - ma’muriy ҳududlarda jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash bo‘yicha dunyoda
o‘ziga xos tizim va ilg‘or tajribaga ega bo‘lgan davlat. AQShda 40 mingdan ortik politsiya
idora-agentliklari mavjud bo‘lib, mamlakatda ularning boshkarilishini muvofiklashtirib
boruvchi markaziy politsiya idorasi mavjud emas. Mazkur politsiya idoralarining kupchiligi
uch mingdan ortik graflikda joylashgan sheriflik idoralaridir. Mamlakatda to‘lik ish kunida
ishlaydigan, kasamyod kabul qilgan politsiyachilar soni kar 1000 nafar aҳoliga 2,4 nafar, katta
shaxarlarda esa 2,3 nafardan tug‘ri keladi.
Xorijiy davlatlar ҳuquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga oshiruvchi sub’ekt sifatida
mexnat organlari faoliyatini tashkil etish bevosita kududiy maxalla ҳuquq tartibot maskanlari
negizida amalga oshiriladi. Ularning maksadi jamoatchilik asosida faoliyat ko‘rsatuvchi
tashkilotlarning faolligini oshirish xamda davlat organlari bilan ҳamkorligini yaxshilashdan
iborat xisoblanib, unga kiruvchi jamoatchilik tuzilmalarining kelishilgan ҳolda faoliyat
ko‘rsatishi Kengashlar tomonidan ta’minlanadi Rossiya Federatsiyasida ichki ishlar organlari
tizimi militsiyadan politsiyaga o‘zgartirilgandan keyin mamlakatda tartibni saqlash maxalla
ҳuquq tartibot maskalari «politsiya uchastka punktlari» sifatida nomlana boshladi. Politsiya
uchastka noziri — politsiya uchastka punktlarining asosiy sub’ektlaridan biri bo‘lib, ularning
faoliyati Federatsiya IIVning 2012 yil 31 dekabrdagi buyrugi bilan tasdislangan «Politsiya
uchastka nozirlarining faoliyatini tashkil etish masalalari»ga doir buyruk
asosida tashkil
etiladi. Germaniya politsiyasining ҳuquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga
oshiruvchi sub’ekt sifatida meҳnat organlari bilan ҳamkorligi, aҳoli turar joylarida jamoat
tartibi va xavfsizligini ta’minlash masalalariga aloxida axamiyat karatiladi. Ular turli joylarda
turlicha: «Bosh politsiya vaxtalari», «Politsiya vaxtalari», «Politsiya stansiyalari», «Politsiya
postlari», «Politsiya inspeksiyalari» kabi nomlanishi mumkin. Ushbu tuzilmalar xam, militsiya
maxalla ҳuquq tartibo maskani singari, kechayu kunduz faoliyat ko‘rsatadi.
Mamlakatda politsiya faoliyatini takomillashtirib borishning ustuvor yunalishlaridan biri
ularning ҳuquqbuzarliklar profilaktikasini bevosita amalga oshiruvchi sub’ekt sifatida
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
126
bandlik va meҳnat organlari bilan xamkorligini kuchaytirib borishdan iboratligini yaxshi
tushungan Yaponiya xukumati politsiya faoliyatining dastlabki davrlaridan aҳoli turar
joylarida politsiya post va punktlarining faoliyatini yulga kuyishga aloxida e’tibor karatgan va
aҳolining asosiy kismini meҳnat bilan ta’minlash choralarini kurgan.
AQShda ma’muriy xududlarda jamoat tartibi va xavfsizligini ta’minlash vazifasi asosan
sheriflar zimmasiga yuklatilgan. Sherif (ingl. «sheriff») Buyuk Britaniya va AKD1da o‘z
okrugida politsiyaning muayyan ma’muriy funksiyalarni bajaruvchi mansabdor shaxsi bo‘lib,
dastlabki davrlarda sheriflardan grafliklarda kirol manfaatlari yulida foydalanilgan.
References:
1.
A.S. Tursunov, I. Ismailov, I.Yu. Fozilov, B.F. Alimov, Z.A. Amirov, S.B. Xujakulov, Ь^.A.
Saitkulov, Sh.R. Yeofurov. Ichki ishlar organlari profilaktik faoliyati://X,ukukbo‘zarliklar
profilaktikasi faoliyati mutaxssisligi uchuy: Ma’ro‘zalar kursi.,- T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV
Akademiyasi, 2018 - 489 b.
2.
Xujakulov S.B. Ҳuquqbuzarliklar umumiy profilaktikasini takomillashtirish: Monografiya
/ Mas’ul muxarrir yu.f.d., dos. I.Yu. Fazilov. T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi,
2019. - 4 b.
-
Ҳuquqbuzarliklarning sabab va sharoitlarini aniklash, taklil qilish va bartaraf etish: Ukuv
kullanma / I. Ismailov, D. M. Mirazov, J. S. Muxtorov va boshk.; prof. U. X,. Muxamedovning
umumiy takriri ostida. T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2017. - 52 b.
3.
Avanesov G.A. Kriminologiya i sotsialnaya profilaktiki. -M. 1980. -S. 459; Kriminologiya
obщaya chastь. -M. 2002. -S. 144.
4.
Abdurasulova K.R. Ayollar jinoyatchiligining jinoyat kukukiy va kriminologik
muammolari: Monografiya. -T.: TDYuI, 2005. - 23 b
5.
Zaripov Z.S., Ismailov I. Kriminologiya. Darslik. -T., 1996. 155 b.
6.
Abdurasulova K.R. Kriminologiya. Darslik. Mas’ul mukarrir: yu.f.d., prof. M.X,.
Rustamboev. -T.: TDYuI nashriyoti, 2008. 79 bet.
7.
Djemelinskiy V. A.
Aktualьnыe voprosы sovershenstvovaniya planirovaniya v
deyatelьnosti uchastkovogo upolnomochennogo politsii // Obщestvo i pravo. - 2015. -№ 2. -
S. 240.
8.
Djemelinskiy V.A.
Sovershenstvovanie form uchastiya naseleniya v oxrane
pravoporyadka s uchetom vozmojnostey uchastkovыx punktov politsii // Teoriya i praktika
obщestvennogo razvitiya. - 2014. - № 18. - S. 105.
9.
Ziyodullaev M.Z.
Axщsh turar joylarida jamoat tartibini saklash tizimlari: tarixi, buguni
va xorij tajribasi: Ukuv kullanma. - T.: O‘zbekiston Respublikasi IIV Akademiyasi, 2015. - B. 61.
10.
Lozovenko A.K
K voprosu o vzaimodeystvii organov vnutrennix del s organami
gosudarstvennoy vlasti, organami mestnogo samoupravleniya i grajdanami v profilaktike
administrativnыx pravonarusheniy // Vestnik Tambovskogo universiteta. Seriya:
Gumanitarnыe nauki. - 2009. - № 9. –S. 392
