ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
92
FITONIMLAR VA ULARNING O’ZIGA XOS XUSUSIYATLARI
Rakhimova Saida
Scientific researcher of National
University of Uzbekistan
https://doi.org/10.5281/zenodo.11146751
Fitonimika tarixiga oid dolzarb muammolardan biri lug‘at tadqiqoti - bu “fitonim” semantik
kengaytmasining ta’rifi, chunki umumiy qabul qilingan narsa yo'q tilshunoslikda keng
qo'llanilishiga qaramay, ushbu atamaning talqini. Fitonimlar botanika birliklari sifatida
aniqlanadi nomenklatura va o‘simliklarning ilmiy nomlash birliklariga qarshi. Bu leksik
guruhga mansub so‘zlar o'rganishda e’tiborga olinishi kerak bo‘lgan muhim xususiyatlarga
ega. Tilshunos olimlarning oʻsimlik dunyosiga alohida eʼtibor qaratishlariga sabab shundaki,
oʻsimliklar inson hayotida asosiy oʻrinlardan birini madaniyat egallaydi. Fitonimlardan
foydalanish mifologik, diniy va adabiy an’analarni davom ettiradi. Fitomorfizm fikrlashning
dastlabki shakli bilan bog‘liq bo‘lib, bu shakldan kelib chiqqan tushunchalar tilda o‘tkaziladi.
Fitonimlar ko‘plab tadqiqotchilarning e’tiborini jalb qilishda davom etmoqda va hozirda
ularni o‘rganish keng tarqalgan. Ular nutqning turli turlarida (adabiy, she’riy, ilmiy va siyosiy)
ko‘rib chiqiladi; materialga asoslanadi faqat bitta tilda va tillar o‘rtasidagi taqqoslashda. Turli
xillar tomonidan qo‘llaniladigan yondashuvlarning xilma-xilligiga qaramasdan mualliflarning
fikriga ko‘ra, ular flora universaldir, bu esa modellashtirishning eng qadimgi usullaridan birini
ko‘rib chiqishga imkon beradi.
O‘simlik dunyosini kontseptuallashtirish bilan bog‘liq bo‘lgan fitonimik dunyo qarashlari
istiqbolli yo‘nalishlardan biridir. Lingvistik dunyoqarashning mozaik qismini o‘rganish.
Zamonaviy nobadiiy adabiyotda fitonimik lug‘atga oid ko'plab asarlar mavjud turli tillarda va
jahon lingvo madaniyatlarida tahlil qiladi. Ilmiy maqolalar hodisalarni tasvirlaydi va juda
katta bo'lishiga qaramay fitonimlarni o'rganish sohasidagi maqolalar soni, uning to'liq bir
ma'noli ta'rifini berishga harakat qiladi. Va, holbuki ba'zi olimlar ularni terminologik tizimga,
boshqalari esa bunday lug'atni nomenklaturaga kiritadilar. U yerda shuningdek, fitonimlar bir
qator terminologik belgilarga ega bo‘lib, denotatsiya bilan barqaror bog‘langan va
leksikasemantik guruhning umumiy so'ziga ega. Fitonimiya bir xil semantik leksemalarning
bog‘lovchisi sifatida qaraladi yaqinlik, yaxlit semantik xususiyatga ega bo'lib, assotsiativ
ravishda ajratilgan tafsilotlarni o'z ichiga oladi. Shunday qilib, fitonimlar, kabi o‘simlik
dunyosining qo‘shimcha lingvistik kontekst belgisi sifatida nafaqat muhim leksemalar, balki
pragmatik va baholovchi ham paydo bo‘ladi. ona tilida so'zlashuvchining ongida komponent.
Agar biz fitonimni generativ element yoki o'simlik sarlavhasi sifatida oladigan bo'lsak, unda
mumkin bu leksik-semantik guruhdagi leksik to'plamni ajrating. Zamonaviy tadqiqotlarning
fanlararo tabiati tilni egallashi, qayta ko'rib chiqish va tushunishni ta'minlaydi barcha
madaniy va lingvistik merosni aks ettiradi. Fito - (yun.Phyton-o‘simlik) Baynalmilal o‘zlashma
qo‘shma so‘zlarning tarkibiy qismi bo‘lib, o‘simliklrga yoki o‘simliklar haqidagi fanga
aloqadorlikni bildiradi. Mas. Fitobar, fitopatologiya. Fitonimlar-o‘simliklar nomlaridir.
O‘simliklarning madaniyatdagi vazifasi esa beqiyos. Tabiat - kuchli ilhom manbai hisoblanadi.
Tirik jon borki, o‘simliklar bilan bog‘liq hayot kechiradilar. Insoniyat paydo bo‘lganidan buyon
o‘simliklar bilan oziqlanadi. O‘simliklardan dori-darmon tayyorlashda, turli mahsulotlar
tayyorlashda, foydalanishadi. Fitonimlar - oʻsimliklarga qo‘yilgan nomlari bo‘lsa, Fitonimiya
oʻsimlik nomlarining majmui, Fitonimika esa fitonimlarni oʻrganuvchi tilshunoslikning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
93
boʻlimidir. Fitonimikaning umumiy va xususiy koʻrinishlari bor. Umumiy fitonimika bugungi
dunyo zaminidagi oʻsimliklar dunyosini ilmiy me’yorlarda tadqiq etish yoʻlidan boradigan
sohadir. Fitonim nomlari qadim tarix asarlari orqali bizgacha yetib kelgan bo`lib, xususan, bir
o`simlik nomlarining ikki-uch xil variant qo`llangan Abu Rayhon Beruniy qalamiga mansub
“Saydana”, tib qonunlarining mashhur vakili ibn Sinoning “Tib qonunlari”, “Kitob ush-shifo”,
Boburning “Boburnoma” va shu kabi qator asarlar o`simlik nomlari qayd etilgan mashhur
asarlar hisoblanadi. O`zbek tilida qo`llanilayotgan fitonimlar tadqiqi grammatik, leksik,
semantik jihatdan ham ahamiyatli bo`lib, ularning mazmunini aniqlashda o`simliklar
nomlarini chuqur tahlil qilish yordam beradi. Yuqorida qayd etilgan asarlarda keltirilgan
fitonimlar davr nuqtayi nazaridan o`ziga xos ko`rinishga ega bo`lib, ular hozirgi o`zbek tilida
qo`llaniladigan o`simlik nomlaridan talaffuz jihatdan ham, nomlanish jihatdan ham biroz
boshqacharoq ko`rinish kasb etishi mumkin. Oʻsimlik nomlarini ifodalovchi lugʻaviy
birliklarga nisbatan lingvistik tadqiqotlarda oʻsimlik nomi, oʻsimliklarni ifodalovchi
leksemalar, oʻsimlik otlari, oʻsimliklarni atovchi otlar, botanik terminlar, fitonim, fitonimik
leksika, floristik leksika kabi terminlari qoʻllangani kuzatiladi. Bu birliklardan ayrimlarining
ma’no mundarijasi,oʻzaro G.Ne’matovaning dissertatsiyada tahlil qilingan. Fitonim grekcha
Phuton- oʻsimlik + onoma- atoqli ot) Bionim (yun.biog- bios, hayot+onoma-nom)lar. Fitonim
termini ilmiy neologizm sifatida rus tilshunosligida XX asrning 70- yillarida yuzaga kelgan,
keyinroq oʻzbek onomastikasiga ham oʻzlashgan. Masalan, Oʻzbekistonda oʻrikning Oqoʻrik,
Shalax, Ruhi Juvanon, Mohtobi Ahroriy, Subhoniy, Gulungi, Koʻrsodiq, Xurmoi, Isfarak,
Javpazak, kabi nomlari bor. Mazkur nomlar oʻrik apellyatividan farqli oʻlaroq oʻrik navlarini
ifodalovchi maxsus atoqli nom sifatida fitonimlardir. Oʻzbek tilshunosligidagi onomastikaga
oid ilmiy manbalarda fitonimika sohasi oʻrganadigan masalalar koʻlami ham aniq
belgilanmagan va koʻrsatilmagan. Fitonimik birliklar sohasida hali ko’p ishlar qilinsa bo’ladi.
References:
1.
Nurmanov Fi mif-dunyodagi til rasmining muhim tarkibiy qismi.// "Topikal" Jurnali
gumanitar va tabiiy fanlar muammolari " 2015 № 5-1 p. 276-278.
2.
Hasanova G‘. X. dunyoning Milliy madaniy tasviri.// Jurnal " dolzarb muammolar
gumanitar va tabiiy fanlar " 2015 yil № 5-1 p. 299-301.
3.
Hathe Asiet. Kognitiv va lingvokulturologik o'simlik dunyosining nominatsiyalari
xususiyatlari . Muallif.Filol.fanlar. dok. Maikop. 2010 p. 6-18
4.
Shayxislamov Z. N. Lingvokulrurologiyaning fanlar sistemasidagi maqomi va uning
etnolingvistika, Sotsiolinvistika va etnopsixolingvistika bilan bo‘g‘liqligi. Academic Research
in Educational Sciences. Vol. 1 No. 2, 2020 ISSN 2181-1385
5.
Abduazizov fayllar/org. Maslova V.A. Lingvokulturologiya. 2-izdanie. M.: Akademiya,
2004, s. 9
