ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
26
BO‘LAJAK TARBIYACHILARDA PEDAGOGIK TAFAKKURNI
RIVOJLANTIRISHDA "PEDAGOGIKA NAZARIYASI VA TARIXI" O‘QUV
MODULINING AHAMIYATI
Xolmirzayeva Gulbahor Bahodirovna
Andijon davlat pedagogika instituti o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.11118608
Bo‘lajak tarbiyachikasbiy tayyorgarligining mazmuni asrlar davomida pedagogika nazariyasi
va tarixi sohasidagi bilimlarni o‘z ichiga oladi. Oliy ta’lim davlat ta’lim standartiga muvofiq,
pedagogikaning nazariy asoslarini bilish pedagogika universiteti talabasi egallashi kerak
bo‘lgan vazifalaridan biridir.
Pedagogik sohaga kirib kelayotgan zamonaviy yosh mutaxassis, ta’lim faktlari, tushunchalari
va nazariyalari bo‘yicha bilimlar bilan qurollangan, tarixiy-pedagogik tafakkurga ega bo‘lsa,
o‘z kasbiy faoliyatida ko‘plab xatolarni oldi olinadi. Ushbu o‘quv intizomini o‘rganib, talabalar
turli xil ta’lim nazariyalari va amaliy ishlanmalarda o‘zini o‘zi belgilash, o‘z pedagogik
yo‘llarini tanlash va tarbiyachi yoki rahbar sifatida muayyan faoliyatda o‘tmish tajribasidan
foydalanish uchun zarur bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarga ega bo‘ladilar.
“Pedagogika nazariyasi va tarixi” fanining maqsadi talabalarning pedagogik madaniyati,
pedagogik tafakkurini rivojlantirishga ko‘maklashish, tarbiya va ta’limning madaniyat, jamiyat
va shaxs rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari bilan bog‘liqligini anglashdan iborat. Ushbu
maqsad bir qator vazifalarga bo‘lingan, xususan: yurtimizda va chet elda ta’lim va kadrlar
tayyorlash nazariyasi va amaliyotini shakllantirish va rivojlantirish jarayoni haqida ma’lumot
berish; pedagogik g‘oyalar va milliy tarbiya modellarining madaniy-tarixiy shartliligini
ko‘rsatish; pedagogik jarayonning rivojlanishida umumiy va maxsus, an’anaviy va innovatsion
dialektikani yetkazish; zamonaviy dunyoda ta’limni rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari
haqida tushunchani shakllantirish; klassik pedagogik merosga kiritish, insonparvar mahalliy
va xorijiy klassik pedagogik fikrning tarixiy merosiga murojaat qilish zarurligini rivojlantirish;
turli tarixiy davrlarda, turli madaniy-tarixiy sharoitlarda ta’lim tizimlarining tarixiy-
pedagogik tahlilini bera olish malakasini shakllantirish. Ta’lim tarixini o‘rganish quyidagi
tamoyillarga asoslanadi: tarixiylik va ilmiy plyuralizm, material bilan axborot-tahliliy ishlash,
pedagogik vaziyatlarni hissiy-ratsional tahlil qilish.
Materialni talabalar xronologik tamoyilga muvofiq o‘rganadilar. O‘quv dasturi uchta asosiy
bo‘limni o‘z ichiga oladi. Birinchi bo‘limda ibtidoiy jamiyatda ta’limning paydo bo‘lishidan to
XX asr boshlarigacha bo‘lgan xorijiy pedagogika tarixi haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lib,
G‘arbiy Evropa ta’limi rivojlanishining eng muhim bosqichlari yoritilgan. Ikkinchi bo‘lim
talabalarga xalq, davlat, jamoat, sovet mustamlakachiligi pedagogikasi davrlarida mahalliy
pedagogika va ta’limning rivojlanishini ochib beradi. Uchinchi bo‘limda XX asr oxiri – XXI asr
boshlarida dunyoda maktablar va pedagogikaning rivojlanishi ko‘rsatilgan.
Ammo shunga qaramay, fanning ko‘p mazmuni talabalarni klassik pedagogik merosga
yo‘naltirishga qaratilgan. U klassik deb atalgan, chunki u taniqli olimlar asarlarining eng
yaxshi namunalarini taqdim etadi. Pedagogika - bu ta’lim, tarbiya va rivojlanish yo‘nalishiga
ega.
Mashhur rus olimi M.V. Boguslavskiy, “Pedagogika nazariyasi va tarixini o‘qitish metodikasi
nuqtai nazaridan o‘quv vaqtining keskin tanqisligini hisobga olsak, yagona yo‘l talabalarning
evristik, izlanish, tarixiy manbalar bilan mustaqil ishlashini tubdan oshirishdir. O‘qitishning
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
27
ham, talabalarning ijodiy izlanishini ham tashkil etishning barcha faol, interaktiv, izlanish
shakllaridan: seminarlar, konferensiyalar, bahslar, tezislar va boshqalardan samarali
foydalanish zarur” – deya ta’kidlaydi.
Shu munosabat bilan u tarbiyachiva talabalarning tarixiy-pedagogik materiallar bilan ishlash
shakllari yetarli darajada xilma-xillikni taklif qiladi: ta’lim tarixiga oid hujjatli filmlarni
tomosha qilish va muhokama qilish, o‘z-o‘zini nazorat qilish va guruhda muhokama qilish
uchun savollar va topshiriqlar, jadvallarni to‘ldirish, qiyosiy tarixiy va pedagogik tahlil,
muammoli savollar, ijodiy topshiriqlar, testlar, keyslar, veb-kvestlar, insholar, testlar va
boshqalar.
Pedagogika tarixini o‘rganishning o‘ziga xos xususiyati tarixiy-pedagogik tajribani uning
prognostik ahamiyati nuqtai nazaridan tushunishga yordam beradigan pedagogik tafakkurni
tarbiyalashga qaratilgan vazifalarni tanlashdadir. Shu bilan birga, shuni ta'kidlash kerakki,
o‘qituvchining maqsadi talabalarni dars mazmunini yo‘naltirishga o‘rgatish emas, balki amaliy
topshiriqlarni bajarishda har tomonlama yordam berishdir.
Pedagogika tarixini o‘rganishda talaba pedagogik fikr va maktab amaliyotining paydo bo‘lishi
va rivojlanishini tavsiflovchi ulkan faktik material bilan tanishadi. Ushbu materialni ilmiy
tahlil qilish tarbiya va ta’limning ijtimoiy-iqtisodiy omillarning haqiqiy determinizmi
to‘g'risida xulosa chiqarishga olib keladi, pedagogik g'oyalar, keyinchalik pedagogika fanining
siyosat va falsafa bilan uzviy bog'liqligiga ishonch hosil qiladi.
Shu bilan birga, keng tarixiy-madaniy asosda o‘qitiladigan, fan tarixining umumiy kontekstiga
kiritilgan pedagogika nazariyasi va tarixi kursi o‘quvchiga bir tomondan, umumiy ilmiy
taraqqiyot, ikkinchi tomondan maktab amaliyotining rivojlanishi o‘rtasidagi muntazam
aloqalarni kashf qilish imkoniyatini beradi. Tadqiqotlarga ko‘ra, maktab va pedagogika
tarixidagi hodisa va faktlarni pedagogika va psixologiyaga oid ilgari olingan bilimlar asosida
tahlil qilish bo‘lajak o‘qituvchiga o‘tmish g‟oyalarida ilg‟or elementlarni ko‘rish, ta’lim va
tarbiyaning
turli
tushuncha
va
nazariyalarining
mohiyatini
anglashiga
ko‘maklashadi.Bularning barchasi ilgari yo‘l qo‘yilgan xatolarning takrorlanishiga yo‘l
qo‘ymaydi, zamonaviy pedagogika va maktab amaliyotida ilg‘or pedagogik merosni ijodiy
rivojlantirish natijalarini aniqlashga imkon beradi, shuningdek, ma’lum darajada ta’limning
keyingi rivojlanish yo‘nalishlarini bashorat qilish imkonini beradi. Pedagogika tarixi kursining
bo‘lajak mutaxassislarga tarbiyaviy ta’sirini unutmaslik kerak. O‘tmishning taniqli
o‘qituvchilarining farzand tarbiyasi yo‘lidagi fidokorona fidoyiliklarini oshkor qilish, ularning
o‘z o‘quvchilariga bo‘lgan samarali mehr-muhabbatini namoyish etish, o‘z manfaatlari yo‘lida
shaxsiy manfaat va afzalliklarni rad etish, bo‘lajak o‘qituvchi-pedagogning kamol topishida
juda muhimdir. Ya.A. Komenskiy, J. Korchak, A.S. Makarenko, I.G. Pestalozzi, V.A. Suxomlinskiy,
L.N. Tolstoy, K.D. Ushinskiy kabi insonparvar pedagoglarning ilmiy asarlari va yorqin faoliyati
yosh avlodga o‘rnak bo‘lib qoldi. Bu bo‘lajak tarbiyachilar va pedagogik psixologlarning
axloqiy tarbiyasi uchun unumli material bo‘lib, u har doim ham oliy pedagogik o‘quv
yurtlarida o‘quv va ayniqsa darsdan tashqari ishlarda qo‘llanilmaydi.
Shu bilan birga, A.N. Jurinskiyning so‘zlariga ko‘ra, pedagogika tarixi fanining o‘zida
muammolarni qayta ko‘rib chiqish va yangi mavzularning paydo bo‘lishi odatiy holdir. Bu
ilmiy yondashuvlar, mulohazalar va baholashlarning o‘zgarishi, o‘sishi bilan bog'liq
pedagogika tarixining tadqiqot sohalari. Shunday qilib, pedagogika tarixining o‘zgaruvchan
uslubiy matritsasi kontekstida, ko‘rinib turibdiki, faqat shaxsiyat bo‘yicha tadqiqotlar o‘z-
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
28
o‘zidan tugaydi. Bu buyuk mutafakkirlarning pedagogik merosini o‘rganishdan butunlay voz
kechish kerak degani emas. Bu ularning ko‘rib chiqish haqida muayyan pedagogik
paradigmalar, oqimlar, tushunchalarning tarixiy asoslari haqida ma’lumot berishda
muhimdir.
Ilmiy pedagogikaning tadqiqot obyekti “pedagogik fakt (hodisalar)”dir. Bunday holda, bola,
shaxs tadqiqotchining e’tiboridan chetda qolmaydi. Aksincha, pedagogika inson haqidagi
fanlardan biri bo‘lgan holda, uning shaxsini rivojlantirish va shakllantirishga qaratilgan
maqsadli faoliyatni o‘rganadi. Binobarin, pedagogika o‘zining obyekti sifatida shaxs, uning
psixikasi (bu psixologiyaning obyekti) emas, balki uning rivojlanishi bilan bog'liq bo‘lgan
pedagogik hodisalar tizimiga ega.
Demak, pedagogikaning obyektlari jamiyatning maqsadli faoliyati jarayonida inson shaxsining
rivojlanishini belgilovchi voqelik hodisalaridir. Bu hodisalar ta’lim deb ataladi. Pedagogika
obyektiv dunyoning o‘sha qismidir. Pedagogikaning predmeti - bu maxsus ijtimoiy
muassasalarda (oila, ta’lim va madaniyat muassasalari) maqsadli tashkil etilgan haqiqiy yaxlit
pedagogik jarayon sifatidagi ta’limdir.
“Pedagogika nazariyasi va tarixi” o‘quv fani pedagogika va psixologiyaning asosiy kurslari
bilan mantiqiy bog‘liq bo‘lib, turli pedagogik hodisalarning paydo bo‘lishi va rivojlanishini,
ularning jamiyat taraqqiyotining o‘ziga xos tarixiy sharoitlari va pozitsiyalari bilan
bog‘liqligini tahlil qilishga qaratilgan
References:
1.
Shaydullayeva K. Bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik tafakkurni rivojlantirishning
pedagogik-psixologik xususiyatlari. QarDU xabarlari ilmiy jurnali, 4/1(59) 2023, 168-bet.
2.
Shaydullayeva K. Bo‘lajak o‘qituvchilarda pedagogik tafakkurni rivojlantirishda
"pedagogika nazariyasi va tarixi" o‘quv modulining o‘rni. So’ngi ilmiy tadqiqotlar nazariyasi 6-
jild 9-son Respublika ilmiy-uslubiy jurnali 13.09.2023.
3.
Abduraxmonova S. Sh. (2021). The importance of preschool literature for children of
preschool education. European Scholar Journal, 2(4), 447-449. Retrieved from
