ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
49
NOSIR XISRAV “SAFARNOMA”SIDA SHAHARLAR TAVSIFI
Nuriddinbekova Muslima Muxiddin qizi
Andijon davlat pedagogika instituti
O`zbek tili va adabiyoti mutaxassisligi 1-bosqich magistranti
malikanuriddinbekova@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461143
Annotatsiya:
ushbu maqolada Nosir Xisravning “Safarnoma” asarida shaharlar tasviri,
ularning madaniy, ilmiy va geografik jihatlari qanday tasvirlanganligi tahlil qilinadi. Muallif
o`z zamonasidagi shaharlarni faqat tashqi ko`rinishi bilan emas, balki u yerlardagi ilm ahllari,
til tafovutlari va shaharlarning diniy- ma`naviy hayoti bilan birga tasvirlagan.
Kalit so`zlar:
Nosir Xisrav, Safarnoma, shaharlar tavsifi, islomiy geografik nasr, badiiy
tasvir, o`xshatish, mubolag`a, til tafovuti.
Nosir Xisrav XI asrda yashab ijod qilgan fors-tojik shoiri, mutafakkiri va davlat arbobidir.
U Mahmud G`aznaviy hamda uning o`g`li Ma`sud G`aznaviy saroyida mirzalik qilgan, soliq
mahkamasini boshqargan. Keyinchalik esa haj qilish sababi ila 7 yil davomida (1045-1052)
Eron, Ozarbayjon, Armaniston, Suriya ,Misr, Arabiston, Iroq mamlakatlarida sayohat qildi.
Uning bu sayohati o`z davri uchun eng uzoq, shu bilan birga , qiziq, sargushashtlarga boy
safarlardan biri deyish o`rinlidir. Ushbu sayohat natijasida esa islomiy-geografik nasriy
asarning yorqin na`munasi- “Safarnoma” dunyo yuzini ko`rdi. Ulug` adib o`z ko`zi bilan
ko`rgan voqealarni, shuningdek, safar davomida har bir tafsilotni boy dunyoqarashi va keng
fikri ila yoritib bergan.
Asar davomida, ayniqsa, shaharlarning tavsifi alohida o`rin tutadi. Ijodkor qaysi
shaharga borsa ham, diqqat e`tiborini shahar ulug` kishilariga, olim-u fuzalolarga qaratgan
hamda ular bilan muloqotda bo`lishga harakat qilgan. Masalan, sayohatining dastavvalida
Simnon shahriga kelib, u yerda bir muddat yashaganligi, ilm ahlini izlaganligini ta`kidlaydi:
“Menga ustod Ali Nisoiy degan kishini ko`rsatishdi va huzuriga bordim. U hali yosh bo`lib, fors
tilining Daylam lahjasida gapirardi. U sochini o`stirgan bo`lib, bir guruh shogirdlari tib, hisob ,
ba`zilari “Iqlidus”(Yevklid)kitobini o`qib o`tirardi. U bilan munozaraga kirishganimda, “hisob
ilmini mukammal bilmayman, balki endi o`rganmoqchiman” degan javob oldim. Keyin o`zimga
dedim : “Agar o`zi bilmasa, boshqalarga qandoq o`rgatarkin?”
(3,17).
Bu orqali adib voqeani shunchaki bayon qilayotgani yo`q balki, til tafovutlarini ko`rsatib
beryapti. Ichki monolog orqali o`z ichki dunyosini, mulohazalarini ko`rsatib bermoqda.
Shuningdek, mazkur parcha orqali Nosir Xisravni bilim izlovchi, tanqidiy fiklovchi, shubha
bilan yodashuvchi shaxs sifatida o`quvchi ko`z o`ngida gavdalantiradi.
Tabriz shahri haqida yozar ekan, bu shaharni obod va gavjum ekanligini, Ozarbayjon
poytaxti hisoblanishini aytib o`tgan. Ushbu shaharda ham Qatron ismli shoir bilan
ko`rishganligini, unga ba`zi baytlar sharxida yordam berganligi adibning ilm ahliga doim
ishtiyoqmand ekanligini bilib olishimizga turtki bo`ladi.
“Ixlot shahri musulmonlar va armanilar
chegarasidagi
shahardir. Bu joy amirining ismi
Nasruddavla bo`lib, yoshi yuzdan ham oshib ketgandir”
(3,21)
Ixlot shahrining bunday
nomlanishiga sabab qilib,arab , fors va arman tillarida so`zlashishlarini keltirgan. Zero, Ixlot
“aralashgan”, “omuxta” degan ma`nolarni anglatadi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
50
Qohira shahri haqida atroflicha , ancha keng ma`lumotlar berib o`tilgan. Shaharning
qanday nomlangani-yu, u haqidagi ajoyibotlargacha imkon qadar ma`lumot berilgan, desak
mubolag`a bo`lmaydi. Masalan, ushbu shahar kuch bilan ishg`ol etilgani uchun “Qohira”
nomini olganligi, Nil daryosini kechib o`tishda qora itdan foydalanganligi haqidagi o`rinlar
asarga qiziqishni orttirishi mumkin. Muallif nafaqat eshitgan xabarlari , balki, o`sha paytda o`z
ko`zi bilan ko`rgan shaharni ham tavsiflaydi:
“Karvonsaroylar, xammom va boshqa
imoratlarning sanog`iga yetib bo`lmaydi. Sulton qasri Qohira shahri o`rtasida bo`lib, uning
barcha tarafi ochiq va unga hech qanday imorat tutashmagan.agar shar tashqarisidan qaralsa,
imoratlarning ko`pligi va mahobatliligidan sulton qasri toqqa o`xshab ko`rinadi.”
(3, 48) . Ushbu
parcha bir qancha badiiy tasvirlarga boydir. Masalan, “
sanog`iga yetib bo`lmaydi
” orqali bu
yerda
imoratlar
sonining
nihoyatda
ko`pligi
mubolag`a
orqali
ifodalangan.
O`xshatish(tashbeh)
orqali esa sulton qasrining ulug`vorligi , mahobati toqqa
quyoslanmoqda. Bu tasvirlar orqali muallif shahar va qasrning ulug`vorligini ta`sirchan
ifodalagan.
O`z yurtidan ziyorat umidida safar qilgan Nosir xisrav makka shahri haqida ham
quyidagicha ta`rif bergan:
”Makka shahri baland tog`lar orasida joylashgan. Qaysi tomondan
borilmasin, to yaqin borilmaguncha shahar ko`rinmaydi. Makkadan yarim farsax masofada
barcha yo`llarda, maxsus belgilar,qo`yilgan va masjidlar qurilgan. Umrani ado qilish uchun
uzoqdan kelgan odamlar bu yerda ehrom kiyishadi. … Makka ob-havosi g`oyat issiq bo`ladi.
Quduqlarining suvi sho`r, ichib bo`lmaydi. Hatto qishda ham har xil mevalardan topiladi a
do`konlar bo`shab qolmaydi.”
(3,73) Ushbu parcha orqali shahar haqida bir qancha
ma`lumotlar olishimiz mumkin. Shunngdek, muallif “
do`konlari bo`shab qolmaydi” jumlasida
giberbola (bo`rttirish)
orqali Makkaning savdo-sotiq jihatdan serqatnov, boy bozorlariga
ishora qiladi. “
ob-havosi g`oyat issiq… hatto qishda ham har xil mevalar topiladi”-
issiq iqlimga
qaramay, mevalar borligini aytish orqali qarama-qarshilik yuzaga keladi. “
g`oyat issiq”, “sho`r ,
ichib bo`lmaydi”
sifatlashlari orqali muhitga baho berilgan.
Xulosa qiladigan bo`lsak, Nosir Xisravning “Safarnoma” asari oʻz zamonasining shahar
hayoti, ilmiy-madaniy muhitini yoritishda beqiyos manba boʻlib xizmat qiladi. Asarda har bir
shahar oʻziga xoslik bilan tasvirlangan boʻlib, muallif faqat tashqi ko‘rinish bilangina
cheklanmay, balki shahar aholisi, ilm ahli, madaniy-tarixiy obidalar, tillar tafovuti kabi ichki
qatlamlarni ham teran yoritadi. Ayniqsa, badiiy tasvir vositalarining — mubolagʻa, o‘xshatish,
sifatlash, qarama-qarshilik kabi uslublarning qoʻllanilishi tasvirlarni yanada jonli va obrazli
qiladi.
“Safarnoma”dagi shahar tavsiflari Nosir Xisravning nafaqat sayohatchi, balki ziyoli,
tanqidiy fikrlovchi va chuqur mushohada yurituvchi shaxs ekanini ko‘rsatadi. Bu asar orqali
o‘quvchi XI asr musulmon olami hayotiga nazar tashlaydi, tarix va adabiyot tutashgan bir
manzara bilan yuzma-yuz keladi. Shuning uchun “Safarnoma” faqat sayohat asari emas, balki
adabiy, madaniy va tarixiy meros sifatida alohida qadrlanishi lozim.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hasanov. H . Sayyoh olimlar. –Toshkent: O`zbekiston . 1981.110-116 b.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
51
2.
Ma`naviyat yulduzlari (To`plovchi va mas`ul muharrir M.Xayrullayev).- Toshkent:
Abdulla Qodiriy nomidagi xalq merosi nashriyoti,2001.
3.
Nosir Xisrav. Safarnoma. – Toshkent: Sharq . 2003.
4.
Umurov. H. Adabiyot qoidalari.- Toshkent: O`qituvchi. 2011.
5.
Исроилова, С. М., & Мадумарова, М. Д. (2022). ПОИСК НАИБОЛЕЕ ОПТИМАЛЬНЫХ
СПОСОБОВ
ИНТЕНСИФИКАЦИИ
ОБУЧЕНИЯ
РУССКОМУ
ЯЗЫКУ
КАК
ИНОСТРАННОМУ.
Вопросы науки и образования
, (1 (157)), 8-14.
6.
Nurmatov.A. “Ommaviy axborot vositalarida til va uslub masalasi: tahlil, tasnif, qiyos”
mavzusidagi xalqaro ilmiy-amaliy konferensiya,2023. 582-586.
