ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
38
TA’LIM SOHASIDA INKLUZIV YONDASHUV: TA’LIM OLUVCHILARNING TENG
IMKONIYATLARINI TA’MINLASH MUAMMOLARI
Mahammadjonova Shukrona Elmurod qizi
Dasturiy injiniring va kiberxafvsizlik fakulteti
Axborot xavfsizligi yoʻnalishi 641-24-guruh talabasi
I. R. Tishabayeva
Ilmiy rahbar: Farg‘ona davlat texnika universiteti
Ijtimoiy fanlar va sport kafedrasi dotsenti
Tarix fanlari falsafa doktori (PhD)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15461099
Annotatsiya:
Mazkur maqolada ta’lim tizimida inkluziv yondashuvning o‘rni,
imkoniyatlari va joriy muammolari tahlil qilinadi. Maxsus ehtiyojli ta’lim oluvchilar uchun
teng ta’lim imkoniyatlarini yaratish, psixologik-pedagogik yondashuvlar va zamonaviy
didaktik vositalarning samaradorligi ochib beriladi. Shuningdek, O‘zbekistonda inkluziv ta’lim
sohasidagi amaliy ishlar va rivojlanish yo‘nalishlariga e’tibor qaratiladi.
Kalit so‘zlar:
inkluziv ta’lim, maxsus ehtiyoj, teng imkoniyat, adaptatsiya, pedagogik
strategiya.
Bugungi globallashuv davrida har bir bola, jumladan, imkoniyati cheklangan bolalar
uchun ham sifatli ta’lim olish huquqi ustuvor hisoblanadi. Inkluziv ta’lim bu – barcha
o‘quvchilar, shu jumladan, jismoniy, aqliy yoki boshqa turdagi ehtiyojlari bo‘lgan bolalar
uchun teng va to‘laqonli ta’lim olish imkoniyatini yaratishga qaratilgan tizimdir. BMTning
2006-yildagi “Nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiyasi”da har bir insonning ta’lim olish
huquqi kafolatlangan [1.].
2017-yil sentabr oyida BMT Bosh Assambleyasining 72-sessiyasida Prezidentimiz
tomonidan ilgari surilgan taklif: “Yoshlar huquqlari to‘g‘risida”gi Xalqaro Konvensiya loyihasi
ishlab chiqildi. “Yoshlar huquqlari bu, eng avvalo birinchi navbatda, ularning tinch va sog‘lom
yashash hamda ta’lim olishga bo‘lgan huquqlari hisoblanadi[2.].
“Inkluziv” so‘zi lotin tilidan olingan bo‘lib, “ichiga oluvchi, o‘z ichiga qamrab oluvchi”
degan ma’noni anglatadi. Inkluziv ta’lim — bu barcha bolalarning, jumladan, maxsus ta’lim
ehtiyojiga ega bo‘lgan o‘quvchilarning ham umumta’lim muassasalarida to‘laqonli va teng
asosda ta’lim olishlarini ta’minlaydigan pedagogik yondashuvdir. Ushbu konsepsiya har bir
bolaning shaxsiy imkoniyat va ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularni jamiyatga
muvaffaqiyatli integratsiyalashga xizmat qiladi.
Zamonaviy pedagogika individual yondashuv, bag‘rikenglik, teng huquqlilik kabi
tamoyillarga asoslanmoqda. Shunday ekan, inkluziv yondashuv nafaqat ta’lim tizimining
insonparvarlik ruhida rivojlanishini, balki uning ijtimoiy adolatga asoslanganligini ham
ta’minlaydi. Bu esa har qanday farzandning ijtimoiy faolligi va o‘z hayotida to‘liq ishtirok etish
huquqini kafolatlaydi.
Inkluziv ta’limni amaliyotga tatbiq etish yo‘lida O‘zbekistonda ijobiy siljishlar
kuzatilayotgan bo‘lsa-da, bir qator dolzarb muammolar mavjudligicha qolmoqda.
Avvalo, o‘qituvchilarning yetarli malakaga ega emasligi sezilmoqda. Ularning aksariyati
imkoniyati cheklangan bolalar bilan ishlash bo‘yicha zarur bilim va ko‘nikmalarga ega emas.
Defektolog, logoped kabi maxsus soha mutaxassislariga ehtiyoj ortib bormoqda.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
39
Shuningdek, maktablarda maxsus ehtiyojga ega o‘quvchilar uchun moslashtirilgan o‘quv
dasturlari va darsliklar yetarli emas. Bu esa ularning o‘zlashtirish darajasiga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi.
Mazkur muammolarni bartaraf etish uchun ta’lim tizimida chuqur islohotlar zarur.
Avvalo, pedagogik kadrlarga bo‘lgan yondashuvni qayta ko‘rib chiqish lozim.
O‘qituvchilarning maxsus ta’lim bo‘yicha bilimini oshirish, ularni malaka oshirish kurslari
orqali tayyorlash dolzarb ahamiyat kasb etadi.
Infratuzilma sohasida esa maktablar texnik va arxitektura nuqtai nazaridan qayta
jihozlanishi, maxsus vositalar bilan ta’minlanishi lozim. Bu o‘z navbatida bolalarning maktab
muhitiga erkin va teng asosda moslashuvini osonlashtiradi.
Shuningdek, ijtimoiy ongni shakllantirish ham muhim omillardan biridir. Jamiyatda
nogironlikka emas, imkoniyatga e’tibor qaratish g‘oyasini keng targ‘ib qilish, ijobiy misollar
asosida tushuntirish ishlari olib borish zarur. Bu borada ommaviy axborot vositalari, ijtimoiy
tarmoqlar va ta’lim muassasalari faol ishtirok etishi lozim.
Inkluziv ta’lim — bu barcha o‘quvchilarning, jumladan, imkoniyati cheklangan
bolalarning ham ta’lim olishda teng huquqlilik prinsipiga asoslangan, barqaror rivojlanishga
qaratilgan ta’lim tizimi yondashuvidir. Bugungi kunda inkluzivlik ta’limni rivojlantirishda
yangi imkoniyatlarni ochib beradi va ijtimoiy adolatni ta’minlashga katta hissa qo‘shadi.
Inkluziv ta’limning joriy etilishi faqat imkoniyati cheklangan bolalarga emas, balki butun
jamiyatga foyda keltiradi. Har bir bola o‘zining imkoniyatlari doirasida rivojlanishiga
imkoniyat yaratish — jamiyatni tenglik, hurmat va bag‘rikenglik asosida rivojlantirishning
eng muhim qadami hisoblanadi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Milliy maslahatlashuv: O‘zbekistonda nogironlar huquqlari to‘g‘risidagi konvensiya
qoidalarini amalga oshirish istiqbollari. http://nhrc.uz/oz/news/obsuzhdena-realizatsija-
konventsii-oon-o-pravah-invalidov-v-uzbekistane
2.
Melikuziev, A. (2023). THE POWER OF PARALINGUISTICS: UNDERSTANDING
NONVERBAL COMMUNICATION IN HUMAN INTERACTION. In
Conference on Digital
Innovation:" Modern Problems and Solutions
.
3.
ogli Melikuziev, A. L. (2022).
HISTORICAL AND MODERN CLASSIFICATION OF
PARALINGUISTICS. Academicia Globe: Inderscience Research, 3 (10), 126–128
. ogli Melikuziev,
A. L. (2022).
HISTORICAL AND MODERN CLASSIFICATION OF PARALINGUISTICS. Academicia
Globe: Inderscience Research, 3 (10), 126–128
.
4.
Sayidov, S., & Mirzaeva, D. (2023). Unveiling the power of metaphor. In
Fergana state
university conference
(pp. 134-134).
5.
Ubaydullayeva, D. R., Maxkamova, D. B., & Sayidov, S. X. (2023). Metafora va uning jahon
va O ‘zbek tilshunosligida o ‘rganilish tarixi.
Educational Research in Universal Sciences
,
2
(3),
794-797.
6.
Xamdamova, O. M., Xatamova, Z. N., Ibragimov, N., & Tishabaeva, I. (2023). O ‘zbekiston
ta’limida uzviy bog ‘liqlik va rivojlantirish usullari.
Science and innovation ideas in modern
education
,
1
(7).
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
40
7.
Tishabayeva, I., Xatamova, Z., Ibragimov, N., & Xamdamova, O. (2023). O ‘zbekiston tarixi
fanlarini o ‘qitishda zamonaviy pedagogik texnologiyalardan foydalanish masalalari.
Science
and innovation ideas in modern education
,
1
(7).
8.
Tishabaeva, I. R. (2021). Institutions of Preschool Education in Uzbekistan (1945-
1960).
International journal of multicultural and multireligious understanding
,
8
(11), 227-231.
9.
Tishabayeva, I. R. (2020). Formation, activities and problems of preschool education
institution in Uzbekistan (1945-1980 years).
Academicia An International Multisciplibary
Research
,
10
(5), 342-347.
10.
Husaynova, M., Xamdamova, O., Tishabaeva, I., Xatamova, Z., & Ma’rufjon, G. K. H. M.
(2023). LATIFALAR MATNINING FONOSTILISTIK XUSUSIYATLARI.
SCIENCE AND PEDAGOGY
IN THE MODERN WORLD: PROBLEMS AND SOLUTIONS
,
1
(9).
