ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
29
INFORMACIYA TEXNOLOGIYALARÍ TIYKARÍNDA KITAPXANASHÍLÍQ HÁM
JASLARDÍŃ RAWAJLANÍWÍ
Jumaniyazova Nasiba Aytmuxanbetovna
Qaraqalpaqstan Respublikası Málimleme kitapxana orayı qánigesi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15460949
Annotatsiya:
Bul maqalada kitapxanashılıq tarawı hám málimleme texnologiyaları (IT)
integraciyası arqalı jaslar menen nátiyjeli islesiw strategiyaları kórip shıǵıldı. Sanlı
kitapxanashılıq, elektron resurslardan paydalanıw, málimleme mádeniyatın qáliplestiriw hám
jaslardı kitapxanashılıq tarawına qızıqtırıw boyınsha zamanagóy qatnaslar analizlengen.
Gilt sózler:
kitapxanashılıq, jaslar, informaciya texnologiyaları, sanlı kitapxana,
strategiya, AKT, elektron resurslar.
XXI ásirde informaciya texnologiyalarınıń rawajlanıwı, sanlı texnologiyalar hám jasalma
intellekttiń ǵalabalasıwı barlıq tarawlarda jańa imkaniyatlar ashtı. Ásirese, kitapxanashılıq
tarawı bul processte jedel sanlı transformaciyaǵa ushıramaqta. Dástúriy kitapxanalar búgin IT
tiykarındaǵı málimleme oraylarına aylanbaqta. Áne usı kózqarastan kitapxanalar jaslar
menen islesiwde zamanagóy, interaktiv hám texnologiyalıq qatnaslardı qollanıwı búgingi
kúnniń aktual máselelerinen bolıp qalmaqta.
Jaslar – jámiyettiń eń belsendi, innovaciyalıq ideyalarǵa ashıq qatlamı. Olardıń
intellektuallıq potencialın qollap-quwatlaw, bilimge bolǵan talabın qanaatlandırıwda
kitapxanalar áhmiyetli rol atqaradı. Sol sebepli, kitapxanashılıqta IT qatnasıqlar arqalı jaslar
menen islesiw strategiyasın qáliplestiriw búgingi kúnde úlken ilimiy hám ámeliy áhmiyetke
iye bolmaqta.
Kitapxanashılıq tarawında IT texnologiyalarınıń ornı. Informaciya-kommunikaciya
texnologiyaları (IKT) kitapxana xızmetlerin kórsetiw forma hám usılların túpten ózgertip
jiberdi. Dástúriy kitapxanalar búgingi kúnde tómendegi zamanagóy kózqaraslar arqalı jumıs
alıp barmaqta:
Elektron katalog hám bazalar:
paydalanıwshılarǵa qálegen jerden fondtaǵı dereklerdi
izlew hám bron etiw imkaniyatı;
Sanlı kitapxanalar:
elektron kitaplar, maqalalar, dissertaciyalardı onlayn rejimde usınıw;
Virtual xızmetler:
onlayn másláhátler, bibliografiyalıq xızmetler, elektron jetkerip beriw
(EDD) [1];
Mobil qosımshalar hám veb-portallar: maǵlıwmatqa tez hám qolaylı kiriw imkaniyatın
jaratadı;
Informaciya qáwipsizligi hám meta maǵlıwmatlar menen islew: paydalanıwshı hám
kontentti qorǵaw.
Bul qatnasıqlar paydalanıwshılar, ásirese, jaslardıń kitaplarǵa bolǵan mútájliklerine
beyimlesken, interaktiv hám individual xızmetler kórsetiw imkaniyatın beredi.
Zamanagóy jas áwlad sanlı texnologiyalar menen tıǵız baylanıslı. Olardıń tiykarǵı
talapları tezlik, interaktivlik, mobil qolaylıq hám vizual dizayn tiykarındaǵı xızmetler bolıp
esaplanadı[2]. Sol sebepli, kitapxanalar jaslar ushın tómendegi imkaniyatlardı jaratıwı lazım:
-
Elektron sabaqlıqlar hám testler arqalı aralıqtan oqıtıw;
-
Onlayn trening hám vebinarlar arqalı málimleme mádeniyatın qáliplestiriw;
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
30
-
Startaplar ushın informaciyalıq resurslar: biznes ideyalarına tiyisli maqalalar, huqıqıy
hújjetler;
-
Kreativ mákan (maker space): 3D printerler, dástúrlewdi úyreniw ortalıqları, sanlı
laboratoriyalar;
-
Sociallıq tarmaqlar arqalı málimleme tarqatıw: Telegram, Instagram, YouTube
platformaları arqalı kitapxana jumısın úgit-násiyatlaw.
Bul xızmetler arqalı kitapxana jaslar turmısınıń ajıralmas bólegine aylanıwı múmkin.
Kitapxanashılıqta jaslar menen islesiwde islesiwde tómendegi strategiyalıq kózqaraslar úlken
áhmiyetke iye: Segmentlestirilgen xızmetler, bunda hár bir jas kategoriyasınıń (mektep
oqıwshıları, student, izertlewshi, IT-bilimli jaslar) informaciyaǵa mútájligi hár qıylı. Sol
sebepli, kitapxana xızmetleri olardıń qızıǵıwshılıǵı hám dárejesine sáykes túrde jolǵa qoyılıwı
lazım.
Sanlı sawatlılıqtı arttırıw informaciyanı tallaw, sın kózqarastan pikirlew, jalǵan
maǵlıwmattı ajırata alıw sıyaqlı kónlikpelerdi rawajlandırıw kitapxanashılardıń áhmiyetli
wazıypalarınan esaplanadı. Trening hám seminarlar arqalı bul sheberlik arttırıladı.
Kitapxanashılıq jumısında sanlı platformalardı rawajlandırıw júdá áhmiyetli esaplanadı. Jaslar
ushın mólsherlengen arnawlı platformalar (máselen, "Kitapqumar jaslar" mobil qosımshası)
jaratılıwı arqalı olardıń aktivligin arttırıw múmkin.
Sırt el tájiriybesi analizi. Dúnya kitapxanashılıq tájiriybesi IT qatnasıqları jaslar menen
islesiwde oǵada úlken nátiyjelilik berip atırǵanın kórsetedi:
Amerika Qurama Shtatları (AQSh): "Sanlı jaslar kitapxanası" joybarı arqalı jaslar ushın
arnawlı kontent jaratıladı;
Finlyandiya: kitapxanalarda IT laboratoriyalar, sanlı trening orayları shólkemlestirilgen;
Qubla Koreya: kitapxanalar jasalma intellekt járdeminde kitap usınıs etiw sistemaların
engizgen;
Singapur: mobil qosımshalar arqalı jaslardıń oqıw iskerligin monitoring etiw ámeliyatı
bar[3].
Bul tájiriybeler Ózbekstan kitapxanashılıq sistemasında qollanılıwı múmkin bolǵan
zamanagóy model esaplanadı.
IT texnologiyalarına tiykarlanǵan zamanagóy kitapxanashılıq modeli jaslar ushın jańa
bilimler, kónlikpeler hám ilham deregi bolıwı múmkin. Sanlı qurallar járdeminde kitapxanalar
tek ǵana málimleme orayına emes, al bilimlendiriw, mádeniyat hám innovaciya orayına
aylanıwı múmkin. Bul processte jaslar menen islesiw strategiyası – kitapxanashılıqtıń eń
áhmiyetli baǵdarlarınan biri.
Keleshek kitapxanası – bul jasalma intellekt, sanlı tallaw, interaktiv platformalar
tiykarında qáliplesken sociallıq bilimler mákanı bolıp esaplanadı. Ol jaslardıń ilim, texnologiya
hám mádeniyat tarawlarında tabıslı rawajlanıwına xızmet etiwi kerek.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov, B. T., & To‘xtasinova, D. M. (2022).
Kutubxonachilik va axborot-resurs
markazlari faoliyatida raqamli texnologiyalar
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy kutubxonasi
nashriyoti.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
31
2.
Jo‘raqulova, M. Sh. (2021).
Kutubxonachilikda innovatsion xizmatlar va yoshlar bilan
ishlash
. “Axborot-kutubxona xizmati” ilmiy-amaliy jurnali, 1(2), 45–52.
3.
IFLA (2019).
IFLA Guidelines for Library Services to Children and Young Adults
. The
International Federation of Library Associations and Institutions. Retrieved from:
4.
ALA (American Library Association) (2020).
The State of America’s Libraries Report
.
Retrieved from: https://www.ala.org/news/state-americas-libraries-report
5.
Kuhlthau, C. C., Maniotes, L. K., & Caspari, A. K. (2015).
Guided Inquiry: Learning in the
21st Century
. Libraries Unlimited.
