ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
33
IJTIMOIY MEDIADA TAHDID VA XAVF-XATARLAR
Qurbonov Nortoji Abbos oʻgʻli
Toshpoʻlatov Asliddin Shamsiddin oʻgʻli
Ilmiy rahbar:
Gulshan Doniyorova Toshmirzayevna
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti, Tadbirkorlik va boshqaruv fakulteti,
Axborot texnologiyalari kafedrasi o'qituvchisi
E-mail: gulshandoniyorova68@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.15493592
Annotatsiya
Ushbu maqola ijtimoiy media platformalarida mavjud bo‘lgan tahdid va xavf-xatarlarni
tahlil qilishga bag‘ishlangan. Maqolada shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi, kiberjinoyatlar, soxta
axborot, kiberbulling va ijtimoiy media giyohvandligi kabi asosiy xavf-xatarlar ko‘rib chiqiladi.
Har bir xavfning foydalanuvchilarga ta’siri va ularning oldini olish yo‘llari muhokama qilinadi.
Tadqiqotda ijtimoiy medianing foydali jihatlari bilan birga, uning salbiy oqibatlari va ulardan
himoyalanish choralari haqida umumiy ma’lumot beriladi. Maqola ijtimoiy mediadan xavfsiz
va oqilona foydalanishni targ‘ib qilishga qaratilgan bo‘lib, umumiy auditoriya va axborot
texnologiyalari sohasi mutaxassislari uchun foydali hisoblanadi.
Kalit so’zlar:
media platforma, ijtimoiy media, Instagram, kiberjinoyat.
Kirish
Ijtimoiy media zamonaviy dunyoda insonlarning bir-biri bilan aloqa qilish, axborot
almashish va o‘z fikrlarini bildirish imkonini beruvchi kuchli vosita sifatida keng tarqaldi.
Facebook, Instagram, Twitter, TikTok kabi platformalar milliardlab odamlarni birlashtirib,
axborotni bir zumda tarqatish imkonini beradi. Biroq, ijtimoiy medianing foydali jihatlari
bilan bir qatorda, u foydalanuvchilar uchun jiddiy tahdid va xavf-xatarlarni ham keltirib
chiqaradi. Ushbu maqolada ijtimoiy mediada mavjud bo‘lgan asosiy xavf-xatarlar, ularning
foydalanuvchilarga ta’siri va ulardan himoyalanish yo‘llari muhokama qilinadi.
Ijtimoiy medianing xavf-xatar turlari
Ijtimoiy media platformalarida foydalanuvchilar duch kelishi mumkin bo‘lgan xavf-
xatarlar bir nechta toifalarga bo‘linadi. Quyida eng muhimlari keltiriladi:
1. Shaxsiy ma’lumotlarning xavfsizligi va maxfiyligi
Ijtimoiy media platformalarida foydalanuvchilar shaxsiy ma’lumotlarini, jumladan,
ismlari, manzillari, telefon raqamlari va hatto moliyaviy ma’lumotlarni baham ko‘rishadi. Bu
ma’lumotlar noto‘g‘ri qo‘llarga tushsa, shaxsiy ma’lumotlar o‘g‘irlik, firibgarlik yoki boshqa
noqonuniy faoliyat uchun ishlatilishi mumkin. Masalan, 2018-yilda Facebook’ning 87 million
foydalanuvchi ma’lumotlariga Cambridge Analytica tomonidan ruxsatsiz kirish holati keng
muhokama qilindi (Zuboff, 2019). Bunday holatlar shaxsiy ma’lumotlarning ijtimoiy mediada
qanchalik zaif ekanligini ko‘rsatadi.
Maxfiylik muammolari nafaqat katta kompaniyalar, balki oddiy foydalanuvchilar
tomonidan ham yuzaga kelishi mumkin. Foydalanuvchilar o‘zlarining joylashuvi, oilaviy holati
yoki boshqa shaxsiy ma’lumotlarni ochiq joylashtirsa, bu ma’lumotlar jinoyatchilar tomonidan
suiiste’mol qilinishi mumkin.
2. Kiberjinoyatlar va firibgarlik
Ijtimoiy media kiberjinoyatchilar uchun qulay maydon hisoblanadi. Ular soxta
akkauntlar orqali foydalanuvchilarni aldashlari, ularning moliyaviy ma’lumotlarini
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
34
o‘g‘irlashlari yoki zararli dasturlarni tarqatishlari mumkin. Masalan, foydalanuvchilarga “Siz
sovrin yutdingiz!” kabi xabarlar kelishi va shaxsiy ma’lumotlarni taqdim etish so‘ralishi odatiy
holga aylandi. Statistikaga ko‘ra, kiberjinoyatlar har yili millionlab odamlarga zarar
yetkazmoqda (Kaspersky, 2023).
Bundan tashqari, ijtimoiy media orqali “phishing” hujumlari keng tarqalgan. Bu
hujumlarda foydalanuvchilar soxta veb-saytlarga yo‘naltirilib, login va parollarini kiritishga
majburlanadi. Bunday firibgarliklarsaylovlar, ayniqsa, tajribasiz foydalanuvchilar uchun xavfli
bo‘lib, katta moliyaviy yo‘qotishlarga olib kelishi mumkin.
3. Soxta axborot va dezinformatsiya
Ijtimoiy media soxta axborot tarqalishining asosiy manbalaridan biridir. “Fake news”
deb ataladigan bu axborotlar odamlarning dunyoqarashini o‘zgartirishi, ijtimoiy nizolarni
keltirib chiqarishi yoki hatto siyosiy jarayonlarga ta’sir qilishi mumkin. Masalan, 2016-yilda
AQSh prezidentlik saylovlarida ijtimoiy media orqali tarqalgan soxta yangiliklar katta
muhokamalarga sabab bo‘lgan edi (Wardle & Derakhshan, 2017).
Dezinformatsiya nafaqat siyosiy sohada, balki sog‘liqni saqlash va ta’lim sohasida ham
xavf tug‘diradi. Masalan, COVID-19 pandemiyasi davrida ijtimoiy media orqali tarqalgan
noto‘g‘ri ma’lumotlar vaktsinalarga qarshi ishonchsizlikni oshirdi (World Health Organization,
2021).
4. Kiberbulling va psixologik ta’sir
Ijtimoiy media platformalari kiberbulling (onlayn bezorilik) uchun keng imkoniyatlar
yaratadi. Foydalanuvchilar anonim tarzda boshqalarni haqorat qilishi yoki tahdid qilishi
mumkin. Bu, ayniqsa, yoshlar va o‘smirlar uchun jiddiy psixologik muammolarga olib keladi.
Tadqiqotlarga ko‘ra, kiberbulling depressiya va tashvish kabi oqibatlarga olib kelishi mumkin
(Hinduja & Patchin, 2020).
Bundan tashqari, ijtimoiy media odamlarda o‘zini boshqalar bilan solishtirish odatini
shakllantiradi. Foydalanuvchilar boshqalarning “mukammal” hayotini ko‘rib, o‘zlarini noqulay
his qilishlari mumkin, bu esa o‘z-o‘zini hurmat qilishni pasaytiradi.
5. Ijtimoiy media giyohvandligi
Ijtimoiy media foydalanishning yana bir xavfli tomoni – giyohvandlikdir. Platformalar
foydalanuvchilarni doimiy ravishda yangi kontentga jalb qilish uchun maxsus algoritmlardan
foydalanadi. Natijada, odamlar ijtimoiy mediada soatlab vaqt sarflashadi, bu esa unumdorlikni
pasaytiradi va real hayotdagi munosabatlarga zarar yetkazadi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki,
ijtimoiy mediadan ortiqcha foydalanish dopamin ishlab chiqarishni rag‘batlantiradi, bu esa
giyohvandlikka o‘xshash ta’sir ko‘rsatadi (Alter, 2017).
Xavf-xatarlardan himoyalanish yo‘llari
Ijtimoiy mediada xavf-xatarlardan himoyalanish uchun bir qator choralar ko‘rish
mumkin:
1. Maxfiylik sozlamalarini tekshirish
Foydalanuvchilar maxfiylik sozlamalarini muntazam tekshirib, shaxsiy ma’lumotlarni
faqat ishonchli odamlar bilan baham ko‘rishlari kerak. Akkauntni “xususiy” qilib qo‘yish
muhimdir.
2. Kuchli parollar va ikki faktorli autentifikatsiya
Kuchli parollar yaratish va ikki faktorli autentifikatsiyani (2FA) yoqish akkaunt
xavfsizligini oshiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
35
3. Axborotni tekshirish
Ijtimoiy mediada tarqalgan ma’lumotni boshqa ishonchli manbalardan tekshirish kerak.
Agar yangilik ishonchsiz ko‘rinsa, uni tarqatishdan oldin uning haqiqiy ekanligiga ishonch
hosil qilish lozim.
4. Kiberbullingga qarshi choralar
Kiberbulling qurbonlari haqoratchilarni bloklashi, platforma ma’muriyatiga shikoyat
qilishi yoki huquqni muhofaza qilish organlariga murojaat qilishi mumkin.
5. Vaqtni boshqarish
Ijtimoiy mediada o‘tkaziladigan vaqtni cheklash uchun maxsus ilovalar yoki telefon
sozlamalaridan foydalanish mumkin.
Xulosa
Ijtimoiy media zamonaviy hayotning ajralmas qismiga aylangan bo‘lsa-da, undagi tahdid
va xavf-xatarlar e’tibordan chetda qolmasligi kerak. Shaxsiy ma’lumotlar xavfsizligi,
kiberjinoyatlar, soxta axborot, kiberbulling va giyohvandlik kabi muammolar
foydalanuvchilarning hayotiga jiddiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Ijtimoiy mediadan oqilona
foydalanish, maxfiylik sozlamalarini to‘g‘ri boshqarish va axborotni tanqidiy tahlil qilish
orqali foydalanuvchilar xavf-xatarlardan himoyalanishi mumkin.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Alter, A. (2017). *Irresistible: The Rise of Addictive Technology and the Business of
Keeping Us Hooked*. Penguin Press.
2.
Hinduja, S., & Patchin, J. W. (2020). *Bullying Beyond the Schoolyard: Preventing and
Responding to Cyberbullying*. Corwin Press.
3.
Kaspersky. (2023). *Global Cybersecurity Report 2023*. Kaspersky Lab.
4.
Wardle, C., & Derakhshan, H. (2017). *Information Disorder: Toward an
Interdisciplinary Framework for Research and Policy Making*. Council of Europe.
5.
World Health Organization. (2021). *Infodemic Management: Tackling Misinformation
During COVID-19*. WHO Press.
6.
Zuboff, S. (2019). *The Age of Surveillance Capitalism: The Fight for a Human Future at
the New Frontier of Power*. PublicAffairs.
