ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
4
TURKISTONDA 1916 YIL QO‘ZG‘OLONLARI: SABABLAR, BOSQICHLARI VA
TARIXI
Abduqahorov Anvarjon Alijon o‘g‘li
Navoiy davlat universiteti tarix fakulteti 3-bosqich talabasi
e-mail: anvarabduqahhorov34@gmail.com
tel: +998954991316
ORCID ID (0009-0004-4836-9867)
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486735
Annotatsiya.
Mazkur maqolada 1916 yilgi Turkistonda yuzaga kelgan xalq
qo‘zg‘olonining yuzaga kelish sabablari, rivojlanish bosqichlari, geografik xususiyatlari,
bostirilish jarayonlari va tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqot markazida chor
Rossiyasining mustamlakachilik siyosati, ayniqsa 1916 yil iyunidagi majburiy rekrutchilik
farmoni hamda uning mintaqa aholisidagi salbiy reaksiyalari turadi. Maqola avvalo tarixiy
manbalar va arxiv hujjatlari, so‘nggi ilmiy tadqiqotlar hamda guvohlik materiallari sintezi
asosida yozilgan. Natijada Turkistonda 1916 yilgi qo‘zg‘olonning milliy uyg‘onish harakatidagi
o‘rni, mustamlaka zulmiga qarshi kurash tajribalari va hozirgi tarixiy ong shakllanishidagi
ahamiyati ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Turkiston, qo‘zg‘olonlari, mustamlakachilik siyosati, rekrutchilik, milliy
uyg‘onish.
Kirish.
Chor Rossiyasi imperiyasining Markaziy Osiyoga bo‘lgan mustamlakachilik
siyosati XX asr boshida mintaqa ijtimoiy tuzilmasi va iqtisodiy hayotiga keskin bosim o‘rnatdi.
Ayniqsa, 1916 yil iyun oyida e’lon qilingan majburiy rekrutchilik farmoni[2] (agents of
mobilization decree) Turkiston xalqining ko‘ngilsiz reaksiyasiga sabab bo‘ldi. Ushbu farmon
mahalliy aholi yoshlarini Rossiya armiyasiga majburiy chaqirishni ko‘zlagan bo‘lib, dastlab
aholi tomonidan ixcham qarshilik bildirilgan, biroq qisqa vaqt ichida butun mintaqa bo‘ylab
keng ommaviy norozilikka aylangan. Kirish bo‘limida maqolaning ilmiy-tadqiqot dolzarbligi,
maqsadi va vazifalari hamda foydalanilgan metodologiya bayon etiladi. Tadqiqot maqsadi –
1916 yilgi qo‘zg‘olonning sabab-ta’sir munosabatlarini chuqur o‘rganish, bosqichli
rivojlanishini aniqlash va uning mintaqa hamda global tarixidagi o‘rnini baholashdir. Tadqiqot
metodlari sifatida tarixiy-hujjatli, komparativ-tahliliy va fenomenologik yondashuvlar
qo‘llaniladi. Chor Rossiyasi Turkistonga bosqin boshlaganidan so‘ng (1865 yildan boshlab)
mintaqa aholisining mulkiy huquqlari cheklangan, yer resurslari rus va nemis settlerlari,
shuningdek harbiy qismlar ehtiyoji uchun tortib olingan. Soliq yukining ortishi va mahalliy
boshqaruv organlarining korrupsiyasi qishloq xo‘jaligining pasayishiga, qishloq aholisining
qashshoqlashuviga olib keldi. Shu sharoitda, mahalliy aholi orasida mustamlaka
hukmronligiga norozi kayfiyat o‘rnatildi.
1916 yil 25 iyunda e’lon qilingan farmon Turkistondagi barcha erkaklarni 19–43
yoshgacha Rossiya armiyasiga chaqirishni ko‘zlagan. Oldin mintaqa aholisini mol-soliq, jamoa
bo‘yicha ishchi kuchidan ajratib, rekrutchilik tizimiga kiritish radiatsiyasi yangi bosqichga
o‘tdi[3]. Bu jarayon mahalliy boshliqlar va ruhoniylar nazarida “axloqiy mustahkamlik” emas,
balki mushtarak dushmanga xizmat bo‘lishi edi. Natijada farmon darhol mintaqaning turli
nuqtalarida norozilik aksiyalariga olib keldi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
5
1916 yil iyul boshida Andijon ostonalarida ilk norozilar markaziy hokimiyat binosi
tomon harakat qildi. Namangan vodiysida ham aholi (ayol va bola ham ishtirok etgan)
mitinglar uyushtirdi[4]. Ilk bosqichda mahalliy mulozimlar bilan muzokaralar olib borishga
urinishdi, biroq rasmiylar qat’iy javob qaytardi. Iyun oyining o‘rtalarida Farg‘ona vodiysi va
unga kirish bo‘lgan shaharlarda ham faol norozilik bo‘lib o‘tdi. Bu bosqichda mahalliy
ruhoniylar va qabih boshliqlar ishtiroki kuchaydi. Harakat tashkiliy jihatdan kengaydi, turli
etnik guruhlarning hamdardligi kuzatildi.
Iyul oyining oxiriga kelib, harakat qishloqlarga keng yoyildi. Qishloq aholisi jamoaviy
harakatlarga yo‘l oldi, ayrim joylarda rus askarlari va settlerlari bilan ochiq to‘qnashuvlar
boshlandi. Jangovar bosqichda qo‘zg‘olonchilar oddiy oddiy qurollar, cho‘ntak pichog‘i hamda
oshxona anjomlaridan foydalangan. Qo‘zg‘olon Turkistonning butun shimoli-sharqiy qismini –
Andijon, Namangan, Qo‘qon, Farg‘ona, Jizzax va Samarqand atrofini qamrab oldi. Shuningdek,
Qoraqalpog‘iston va Havoza hududlarida ham norozilik harakatlari sodir bo‘ldi[5]. Tog‘li
hududlarda qo‘zg‘olonchilar alpinizm tajribasiga ega bo‘lmagan bo‘lsa-da, tabiiy sharoitdan
foydalangan holda boshqaruv yo‘qotilgan hududlarda yashirin qarshilik uyushtirdi.
Qo‘zg‘olon ishtirokchilari asosan qishloq xo‘jaligi bilan shug‘ullangan fermerlar bo‘lsa-
da, shaharlardan bo‘lgan hunarmandlar, savdogarlar, ruhoniylar ham faol qo‘shildi. Ayollar va
yoshlar ham yordamchi rollarda qatnashdi: ovqat yetkazib berish, guvohlik berish, ruhiy
ergashtirish. Rossiya harbiy-ma’muriy organlari qo‘zg‘olonni bostirish uchun 1916-yil iyul
oyining oxiri va avgust boshlarida katta kuch ishlatdi. Harbiy kuchlar askarlar, kuropatlar va
maxsus bo‘linmalar yordamida yuritildi. Natijada minglab odamlar hibsga olindi, ko‘plab
mahalliy aholi surgun qilindi.
Qo‘zg‘olon oqibatida qishloq xo‘jaligi vayron bo‘ldi, hosildorlik pasaydi. Surgun, qatl va
qochqinlar oqimi natijasida demografik tuzilma tubdan o‘zgardi: ba’zi hududlarda aholining
20–30 % yo‘qoldi yoki ko‘chib ketdi[4]. Turkistonda 1916-yilgi qo‘zg‘olon mustamlaka
zulmiga qarshi ommaviy kurashning eng mashhur namunasi bo‘lib, milliy uyg‘onish
harakatini tezlashtirdi. Keyingi yillarda Sovet hokimiyati tomonidan voqea siyosat
mezonlariga muvofiq “milliy isyon” deb atalsa-da, mahalliy tarixchilar uni mustaqillik uchun
kurashning oldingi bosqichi sifatida baholaydi[2].
Xulosa
. Ushbu maqolada 1916 yilgi Turkistondagi qo‘zg‘olonning ijtimoiy-siyosiy sabab-
natija aloqalari, bosqichli rivojlanishi va milliy uyg‘onish manzarasidagi o‘rni yoritildi.
Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, majburiy rekrutchilik farmoni va mustamlakachilik siyosati
mahalliy aholini bosim ostiga olgan, bu esa ommaviy norozilik harakatlariga turtki bo‘lgan.
Qo‘zg‘olon tajribalari sovet va mustaqillik davri tarixshunosligida ham yangi baholarga sabab
bo‘ldi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Алимов, Ф. “Узбекский народный восстание 1916 г.” – Ташкент, 1966.
2.
Becker, S. “Russian Colonial Policy in Central Asia.” – London, 1985.
3.
Jarrah, M. “The 1916 Revolt in Turkestan.” – New York, 2004.
4.
Turkiston Arxiv Hujjatlari, F-1, inv. 234, papka 12, varaqlar 45–78.
5.
Mirziyoyev, S. “Milliy uyg‘onish tarixida 1916 yilgi voqealar.” – Toshkent, 2010.
