ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
144
ONA TILIDA SAVODXONLIK DARAJASINING OSHIRILISHI VA UNING
AHAMIYATI
Boboxonova Rayxona Shomirzaxon qizi
Bakalavr, Ona tili va adabiyot ta’limi fakulteti
Toshkent davlat o‘zbek tili va adabiyoti universiteti,O‘zbekiston
https://doi.org/10.5281/zenodo.15486686
Annotatsiya.
Ushbu maqolada ona tilda savodxonlik darajasini oshirishning dolzarbligi
va jamiyat taraqqiyotidagi ahamiyati yoritilgan. Savodxonlik tushunchasining zamonaviy
talqiniga to‘xtalib, uning nafaqat til madaniyati, balki shaxsiy rivojlanish, ijtimoiy faollik va
milliy ongni shakllantirishdagi o‘rnini yoritadi.Ta’lim tizimida savodxonlikni rivojlantirishga
doir taklif va tavsiyalar, yosh avlodda kitobxonlik madaniyatini shakllantirishning samarali
usullari keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Ona tili, savodxonlik, til madaniyati, sifatli ta’lim, kitobxonlik, nutq
madaniyati, o‘qish ko‘nikmalari, milliy o‘zlik, ijtimoiy faollik,ta’lim sifati nutqiy kompetensiya.
Аннотатция:
В данной статье освещается актуальность повышения уровня
грамотности на родном языке и его значение в развитии общества. Рассматривается
современное понимание понятия грамотности, подчеркивается её роль не только в
культуре речи, но и в личностном развитии, социальной активности и формировании
национального самосознания. В статье приведены предложения по улучшению уровня
грамотности в системе образования, а также эффективные методы формирования
культуры чтения у молодёжи.
Ключевые слова:
родной язык, грамотность, культура речи, качественное
образование, чтение, речевая культура, навыки чтения, национальная идентичность,
социальная активность, качество образования.
Annotation:
This article highlights the relevance of improving literacy levels in the
native language and its importance in the development of society. It explores the modern
interpretation of the concept of literacy, emphasizing its role not only in language culture but
also in personal development, social engagement, and the formation of national identity. The
article presents recommendations for enhancing literacy within the education system, along
with effective methods for cultivating a reading culture among the younger generation.
Keywords:
native language, literacy, language culture, quality education, reading,
speech culture, reading skills, national identity, social activity, education quality.
Kirish
Ona tili har bir xalqning milliy o‘zligini, tarixini, ma’naviyatini va tafakkurini aks
ettiruvchi asosiy boylikdir. Til orqali inson o‘z fikrini ifoda etadi, bilim oladi, munosabat
bildiradi va jamiyatda o‘z o‘rnini topadi. Shuning uchun ham ona tilining mukammal
o‘zlashtirilishi, unda erkin va savodli nutq yuritilishi shaxs va jamiyat taraqqiyotida beqiyos
ahamiyat kasb etadi.
Savodxonlik – bu harflarni tanish, o‘qish va yozishdan iborat oddiy ko‘nikma emas. U
keng ma’noga ega bo‘lib, insonning tafakkur darajasi, axborotni tahlil qilish qobiliyati,
muloqot madaniyati va ma’naviy saviyasining ifodasidir. Aynan shu sababdan, ona tilda
savodxonlik darajasining oshirilishi jamiyatning har bir a’zosi uchun zarur bo‘lgan
ko‘nikmalarni shakllantiradi.
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
145
Savodxonlik tushunchasi va zamonaviy talqini
;Bugungi kunda savodxonlik
tushunchasi global va mahalliy darajada yangicha talqin etilmoqda. An’anaviy tarzda
savodxonlik – bu o‘qish va yozishni bilish degan ma’noni anglatgan bo‘lsa, hozirda bu
tushuncha quyidagilarni ham o‘z ichiga oladi:
- Fikrni aniq, lo‘nda va mantiqiy bayon qilish
- Matnni chuqur tahlil qilish va asosiy g‘oyani anglash
- Muloqotda til vositalarini to‘g‘ri ishlatish
-Axborotni tanqidiy baholay olish
-Mustaqil qaror qabul qilish va o‘z fikrini asoslay olish
Shu nuqtai nazardan, ona tilida savodxon bo‘lgan shaxs – bu faqat o‘qiy oladigan emas,
balki o‘ylay oladigan, tushunaydigan va muloqot qila oladigan shaxsdir.
Til madaniyati va nutq madaniyati;Til madaniyati – bu tilning adabiy me’yorlarga
muvofiq to‘g‘ri ishlatilishi, estetik va mantiqiy jihatdan yuksak nutqning shakllanishidir. Til
madaniyatining ajralmas qismi – nutq madaniyati – insonning og‘zaki va yozma muloqotdagi
aniqligi, ravonligi, ohangdorligi va samimiyligidir.
Savodxonlikning asosiy belgilari nutq madaniyatida ko‘rinadi. Yaxshi shakllangan nutq:
- jItimoiy muloqotda qulaylik yaratadi
-Ta’limda muvaffaqiyatli o‘qishga yordam beradi
-Rahbarlik va yetakchilik sifatlarini rivojlantiradi
-Shaxsiy va kasbiy rivojlanishga xizmat qiladi
Ta’lim muassasalarining texnik va metodik ta’minoti
Ona tilida olib boriladigan darslar, ayniqsa, boshlang‘ich sinflarda, savodxonlik
poydevorini tashkil qiladi. Har bir mavzu, har bir matn – bu o‘quvchi uchun fikrlash, anglash,
ifodalash va tahlil qilish imkoniyatidir. Shuning uchun ta’lim jarayonida o‘quvchilarning
savodxonlik darajasini muntazam baholab borish va uni oshirishga doir metodik
yondashuvlarni joriy etish muhimdir.Kitobxonlik – savodxonlikning kalitidir.Bugungi axborot
asrida yoshlarning kitobga bo‘lgan qiziqishini oshirish dolzarb masalalardan biridir. Chunki
kitobxonlik so‘z boyligini oshiradi.Tasavvur va tahliliy fikrlashni kuchaytiradi.Til
madaniyatini rivojlantiradi.Nutq madaniyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.Maktablarda va oilada
kitob o‘qishga rag‘batlantirish, badiiy adabiyotlar tavsiyasi, ijodiy mashqlar va bahs-
munozarali darslar orqali kitobxonlik madaniyati shakllanadi. Bu esa o‘z navbatida
savodxonlikning barqaror asosini yaratadi.
O‘qish ko‘nikmalari
– bu o‘quvchining matn bilan ishlashdagi amaliy qobiliyatlar
majmui. O‘qish ko‘nikmalari kuchli bo‘lgan o‘quvchi mustaqil o‘rganishga intiladi, fikr
yuritadi, ijod qiladi. Bu esa uni ijtimoiy hayotda faol shaxsga aylantiradi.Ona tilida savodli
bo‘lish insonning o‘z milliy o‘zligini anglashiga xizmat qiladi. Bu orqali shaxs o‘z millati,
madaniyati, urf-odatlari va qadriyatlarini bilib, ularga hurmat bilan qaraydi. Til – milliy ongni
uyg‘otadi, milliy iftixorni kuchaytiradi. Aynan shu sababli, tilni chuqur o‘rganish – bu madaniy,
ma’naviy va ijtimoiy yetuklik belgisi hisoblanadi. Bunday shaxslar ko‘pincha ijtimoiy faol
bo‘lib, jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy jarayonlarda qatnashadi, o‘z fikri va tashabbuslari bilan
boshqalarga namuna bo‘ladi.
Muammoning yechimiga oid takliflar
Ona tilida savodxonlik darajasining pastligi bir qator omillar bilan bog‘liq bo‘lib, bu
holatni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv talab etiladi. Eng avvalo, ta‘lim tizimining
ILM-FAN VA INNOVATSIYA
ILMIY-AMALIY KONFERENSIYASI
in-academy.uz/index.php/si
146
barcha bosqichlarida ona tilini o‘qitish sifati tubdan yaxshilanishi lozim. Buning uchun dars
jarayonlarida faqat grammatik qoidalarni o‘rgatish emas, balki o‘quvchilarda mustaqil
fikrlash, tanqidiy yondashuv, matnni tahlil qilish, o‘qiganini tushunish va yozma nutqni ravon
ifodalash kabi ko‘nikmalarni shakllantirishga alohida e‘tibor qaratilishi zarur. Shuningdek,
o‘quvchilar orasida kitobxonlik madaniyatini shakllantirish muhim yechimlardan biridir. Bu
borada maktab kutubxonalarini boyitish, zamonaviy adabiyotlarni taklif qilish, kitobxonlik
tanlovlari, ijodiy uchrashuvlar tashkil etish foydali bo‘ladi. Ota-onalar ham bolalarda o‘qishga
bo‘lgan mehrni shakllantirishda faol ishtirok etishlari kerak. Yana bir muhim yechim —
raqamli texnologiyalarni savodxonlikni oshirishga xizmat qiladigan vositaga aylantirishdir.
Maxsus o‘quv ilovalari, onlayn platformalar va audiokitoblar orqali o‘quvchilar ona tilini
mustaqil o‘rganish imkoniyatiga ega bo‘ladilar.Nutq madaniyatini rivojlantirish ham
savodxonlik darajasini oshirishda muhim rol o‘ynaydi. Darslarda bahs-munozaralar, og‘zaki
va yozma mashqlar, erkin fikr ifodalashga qaratilgan topshiriqlarga ko‘proq e’tibor berilishi
kerak.
Xulosa qilib aytganda, savodxonlik darajasini oshirish uchun ta‘lim, madaniyat, oilaviy
tarbiya va raqamli muhit o‘zaro uyg‘unlashgan holda faoliyat yuritishi zarur. Bu esa nafaqat
o‘quvchilarning tilga bo‘lgan qiziqishini, balki jamiyatdagi umumiy ma‘naviy saviyani ham
oshirishga xizmat qiladi.
References:
Используемая литература:
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “O‘zbek tilining davlat tili sifatidagi nufuzini
oshirish va rivojlantirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ–4477-sonli qarori. – 2019 yil 21
oktabr.
3.
A‘lamova M., Nishonova S. Nutq madaniyati. – Toshkent: O‘qituvchi, 2013.
4.
Qurbonov Y. Ona tili va adabiyot ta’limida zamonaviy yondashuvlar. – Toshkent: Fan va
texnologiya, 2021.
5.
Toshpulatova, M. The challenges of studying personality in different
subjects.
International bulletin of applied science and technology
,
3
(10), 608-611.
6.
Nazarova D. Ona tili va adabiy savodxonlik asoslari. – Samarqand: Zarafshon, 2020.
